مجله خبری مساجد

ترور

خاک سپاری اسماعیل هنیه در طهران ۱۱ مرداد ۱۴۰۳ش.
اسماعیل هنیه در ۱۰ مرداد ۱۴۰۳ش/۳۱ ژوئیه ۲۰۲۴م/۲۵ محرم ۱۴۴۶ق در محل اقامتش در طهران، ترور و به شهیدشدن رسید.[۱۷] وی برای کمپانی در مراسم تحلیف نهمی مدیر‌جمهور کشور‌ایران به طهران رفته بود.[۱۸] حماس[۱۹] و وزارت خارجه جمهوری اسلامی ایران[۲۰] ترور هنیه را به رژیم صهیونیستی نسبت دادند. دفتر کار رسانه‌ای رژیم صیهونیستی نیز با نشر بیانیه‌ای مسئولیت این ترور را برعهده گرفت.[۲۱] اسرائیل، در سال ۲۰۰۳م و ۲۰۰۶م نیز با بمباران هوایی قصد ترور هنیه را داشت که وی جان سلامت به در مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد پیروزی.[۲۲]

تشییع در طهران و قطر
نماز آیت‌الله خامنه‌ای بر اسماعیل هنیه
آیت‌الله خامنه‌ای رهبر کشور ایران، در ۱۱ مرداد بر لاشه هنیه نماز میت خواند و بعد از آن لاشه هنیه بوسیله عموم طهران تشییع شد.[۲۳] لاشه هنیه در ۱۲ مرداد در دوحه، پایتخت قطر، با حضور عموم و شخصیت‌های سیاسی و مذهبی همانند امیر قطر تشییع و در شهر لوسَیْل در حوالی دوحه دفن شد.[۲۴] نمازخواندن آیت‌الله خامنه‌ای تحت عنوان رهبر ایران و مرجع پیروی شیعه‌ها بر لاشه اسماعیل هنیه اهل مبارزه اهل‌سنت و نیز مراسم تدفین وی در پایتخت شیعی به وسیله شیعه‌ها آیتم دقت رسانه‌ها[۲۵] و یوزرها کانال‌های اجتماعی[۲۶] رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد قرار گرفت.

سید علی خامنه‌ای، رهبر کشور‌ایران
رهبر شجاع و مجاهد پر رنگ فلسطینی جناب آقای اسماعیل هنیه در سحرگاه امروز به لقاء‌الله پیوست و جناح گسترده مقاومت عزا دار شد... شهید هنیه سال‌ها جان گرامی‌اش را در میدان نزاع‌ای شرافتمندانه بر سردست گرفته و مهیا شهید شدن بود و فرزندان و کسان خویش را در این‌شیوه نثار کرده بود. وی از شهادت در راه و روش آفریدگار و نجات بندگان پروردگار آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد باک نداشت.[۲۷]

برخورد‌ها
ترور هنیه عکس العمل‌های زیادی از سوی رهبران سیاسی و مذهبی و عموم داشت. سید علی خامنه‌ای، رهبر نظام کشور‌ایران،[۲۸] نوری همدانی،[۲۹] ناصر مکارم شیرازی[۳۰] و عبدالله جوادی آملی[۳۱] از مراجع تاسی شیعه ها شهیدشدن هنیه را تسلیت گفتند. مدیریت‌جمهور ترکیه،[۳۲] ابتدا‌وزیر لبنان، مجموعه‌های مقاومت اسلامی مانند حزب الله لبنان، تکان انصارالله یمن، تکان جهاد اسلامی فلسطین، وزیران خارجه کشورهایی همانند چین، ترکیه، روسیه، سوریه، قطر، اردن، مصر، عراق، پاکستان و عمان، تشکیلات خودگردان فلسطین، حرکت فتح، جریان حکمت ملی عراق، اخوان‌المسلمین در اردن ترور هنیه را محکوم کردند.[۳۳] وزرای خارجه بعضی از کشورها مانند عراق،[۳۴] عمان و اردن ترور هنیه را نقض آشکار ضوابط دربین‌المللی و تهدیدی برای امنیت و ثبات حوزه‌ دانسته‌اند.[۳۵]

عموم کشورهای گوناگون همانند یمن،‌[۳۶] اردن،[۳۷] ترکیه، مراکش، تونس و لبنان[۳۸] در محکومیت ترور هنیه تظاهرات برپاکردند. در کشور ایران و یمن سه روز[۳۹] و در فلسطین یک روز[۴۰] عزای همگانی اعلام شد. همینطور بر فراز مسجد جمکران از مرکزها مذهبی شیعه‌ها در قم به علامت انتقام درفش سرخ یا این که لثارات الحسین به اهتزار درآمد.[۴۱]

در ادامه ترور هنیه، شورای امنیت سازمان ملل متحد نیز، جلسه اضطراری برگزار کرد و برخی از اعضای آن شورا ترور هنیه را محکوم کردند.[۴۲]

وعده انتقام و خونخواهی و عملیات وعده درستگو ۲
اسماعیل هنیه و زیاد النخاله در دیدار با رهبر کشور‌ایران
آیت‌الله خامنه‌ای در پیام تسلیتی با اشاره به اینکه این ترور در کشور ایران فیس داده، خونخواهی هنیه را وظیفه کشور ایران دانسته و از مجازاتی دشوار خبر داده میباشد.[۴۳] سید حسن نصرالله[۴۴] و سپاه پاسداران[۴۵] نیز با محکومیت ترور هنیه بوسیله رژیم صیهونیستی، از جواب و انتقام مشقت بار خبر دادند. بعداز وعده انتقام‌جویی کشور‌ایران، خطوط هوایی مختلفی پروازهای خویش به مقصد مرزوبوم‌های اشغالی را به موقعیت تعلیق درآوردند.[۴۶] همینطور حماس عملیات‌هایی را علیه اسرائیل در بخشها متعدد فلسطین ایفا اعطا کرد[۴۷] و در ۱۶ مرداد ۱۴۰۳ش یحیی سِنوار را به رهبری حماس گزینش کرد.[۴۸]

سپاه پاسداران انقلاب اسلامی کشور ایران در جواب به ترور هنیه و سید حسن نصرالله (در ۶ مهر سال ۱۴۰۳ش)، در ۱۰ مهر به عبارتی سال، عملیات وعده راستگو ۲ را با شلیک ده‌ها موشک به بخشها نظامی وامنیتی اسرائیل ایفا اعطا کرد.[۴۹]

اسماعیل هنیه و عده ای از مقامات حماس در کنار سید حسن نصرالله
تحصیلات و مسئولیت‌ها

تظاهرات در ترکیه در محکومیت ترور اسماعیل هنیه
اسماعیل عبدالسلام احمد هنیه دارای اسم و رسم به اسماعیل هنیه ملقب به ابوالعبد در ۲۳[۵۰] یا این که ۲۹[۵۱] ژانویه ۱۹۶۲م[۵۲] یا این که ۱۹۶۳م[۵۳] در اردوگاه الشاطی در غزه چشم به جهان گشود. او تحصیلات مقدماتی را در به عبارتی اردوگاه به نقطه پایان پیروزی و آن‌گاه در دانش گاه غزه به علم آموزی پرداخت.[۵۴] وی در سال ۱۹۸۷م در فن ادبیات عرب در دوران کارشناسی سوا‌التحصیل شد.[۵۵] دبیر هیئت امنای دانشکده اسلامی غزه، مدیریت علمی دانش کده اسلامی غزه، عضو هیئت‌مدیره جمعیت اسلامی غزه، مدیر باشگاه جمعیت اسلامی غزه به بازه زمانی ده سال[۵۶]و سر گروهی دانش گاه اسلامی غزه[۵۷] از مسئولیت‌های او بوده میباشد.

اِسْماعیل هَنیَّه (۱۹۶۲/۱۹۶۳-۲۰۲۴م) مدیریت دفتر کار سیاسی حرکت حماس بود که بوسیله اسرائیل در طهران ترور شد.

هنیه از رهبران مقاومت اسلامی در قبال اشغال فلسطین بود و برای آزادسازی آن از اشغال رژیم صهیونیستی کوشش میکرد. وی چند توشه به وسیله اسرائیل به زندان زمین‌خورد و در سال ۱۹۹۲م به جنوب لبنان تبعید مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد شد.

ترور هنیه در طهران، عکس العمل‌های مختلفی را به دنبال داشت. شخصیت‌ها و ارگان های سیاسی و مذهبی در کشورهای متفاوت آن را محکوم و مسلمانهاِ کشورهای متعدد در اعتراض به ترور وی تظاهرات کردند. لاشه هنیه در ۱۱ مرداد در طهران با حضور عموم تشییع شد؛ آیت‌الله خامنه‌ای رهبر جمهوری اسلامی و از مراجع پیروی شیعه ها، بر لاشه وی نماز خواند؛ روز آن گاه در قطر، تشییع و در شهر لوسیل به خاک ودیعت رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد شد.

مدیر دفتر کار سیاسی حماس (از سال ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۴م)، در آغاز‌وزیر تشکیلات خودگردان فلسطین (۲۰۰۶ تا ۲۰۰۷م)، سر کردگی دانش کده اسلامی غزه و مدیریت‌دفتر کار روحانی احمد یاسین از مسئولیت‌های وی بوده میباشد. وی آرم مقاومت فلسطین و شهید قدس کنیه آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد گرفته میباشد.

نبرد با اشغالگری اسرائیل
اسماعیل هنیه از رهبران مقاومت اسلامی فلسطین بود. از وی تحت عنوان علامت مقاومت فلسطین[۱] و شهید قدس[۲] خاطر می‌گردد. اسماعیل هنیه چند توشه به وسیله اسرائیل زندانی شد مثلا در سال ۱۹۸۹م به برهه زمانی سه سال به زندان زمین خورد.[۳] در ۱۹۹۲م نیز یار با تنی چند از فعالان حماس و جهاد اسلامی به مقطع یکسال به مَرْج الزُّهور در جنوب لبنان تبعید شد.[۴] سه پسر و سه نوه هنیه نیز در حمله ها رژیم صهیونیستی به غزه در ۱۰ آوریل ۲۰۲۴م کشته شدند.[۵]

رهبری سیاسی حرکت حماس
اسماعیل هنیه
هیچ زمان،‌ هیچ وقت، هیچوقت، اسرائیل را به رسمیت نخواهیم آشنایی.[۶]

اسماعیل هنیه، در ۶ می ۲۰۱۷م و بعد از خالد مشعل، رهبری سیاسی حماس را برعهده گرفت.[۷] وی قبل از آن، با موفقیت در انتخابات ۲۰۰۶م در فلسطین، ابتدا‌وزیر تشکیلات خودگردان فلسطین شد؛ البته در ژوئن ۲۰۰۷م از سوی محمود عباس، مدیر تشکیلات خودگردان فلسطین، کنار نهاده شد.[۸] همینطور مدتی مدیر‌دفتر کار روحانی احمد یاسین نیز بود.[۹]

اسماعیل هنیه در کنار روحانی احمد یاسین بنیانگذار حماس
هنیه در سال ۲۰۱۸م از سوی ایالات متحده در فهرست تروریستی قرار گرفته بود.[۱۰] وی در سال‌های نهایی قدمت خویش در قطر معاش می کرد.[۱۱]

رابطه با مبنا مقاومت
اسماعیل هنیه در حین مبارزات و شغل‌هایش با رهبران شالوده مقاومت رابطه و همیاری داشت. او، بارها به کشور‌ایران هجرت کرد و با مقامات اهل ایران مثلا آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر کشور ایران، دیدار نمود.[۱۲] وی در مراسم تشییع قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران،[۱۳] و مراسم تشییع سید ابراهیم رئیسی، هشتمین مدیر‌جمهور کشور‌ایران،[۱۴] در طهران حضور داشت. هنیه با سید حسن نصرالله، دبیرکل حزب‌الله، نیز دیدارها و همیاری داشت.[۱۵]

ترور هنیه بوسیله اسرائیل در خاک کشور‌ایران پیامدهای مختلفی را در ادامه داراست. بعضا از ارزیابی‌گران ترور اورا باعث ارتقاء هماهنگی دسته‌های مقاومت برای رویارویی با رژیم صیهونیستی و انزوای اسرائیل میدانند.[۱۶]

علی‌اکبر غفاری (۱۳۰۳ – ۱۳۸۳ش)، حدیث‌شناس و احیاگر اثر ها اسلامی بود. او در بیشتراز ۵۰ سال معاش علمی خویش، ۵۰ تیتر کتاب (حدود ۲۵۰ جلد) را با تفحص، تعلیق و تصحیح خویش منتشر کرد. الکافی، اینجانب لایحضره الفقیه، الاستبصار، تهذیب الاحکام، تعبیروتفسیر ابوالفتوح رازی مثلا این اثرها میباشد. او خرقه روحانیت نمی‌پوشید ولی روحانیانی زیرا سید شهاب الدین نجفی مرعشی، علامه طباطبایی، عبدالحسین امینی، مرتضی مطهری، محمدتقی جعفری و جعفر سبحانی، سعی‌های او‌را ستودند. سید عبدالحسین شرف الدین بعد از رسیدگی برخی اثرها غفاری، او‌را در مکتوبی آیت الله خطاب کرد. در ششمی زمان گزینش کتاب سال ولایت و دوا‌زدهمین نمایشگاه در بین‌المللی قرآن مهربان نیز از وی تجلیل شد. مزار غفاری در گورستان ابن‌بابویه مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد.

زندگینامه و تحصیلات
علی‌اکبر غفاری صفت در ۱۹ اردیبهشت ماه سال ۱۳۰۳ش در طهران به‌جهان آمد. تحصیلات ابتدایی را به نقطه پایان رسانده و به آموزش تلاوت قرآن، تجوید، احکام و مسائل مرتبط با آن در نزد یک کدام از قاریان پر اسم و رسم طهران پرداخت و بعد از کامل شدن این مرحله، با تشویق و موعظه وی به علم آموزی دروس مرتبط با تعبیروتفسیر قرآن روی آورد. دروس حوزوی، نظیر فقه، اصول، حرف، ادبیات عرب را یادگرفت. برای کمپانی در درس تعبیروتفسیر محمدتقی اشراقی به قم رفت. هم‌زمان در جلسات تعبیر و تفسیر قرآن میرزا خلیل کمره‌ای در طهران نیز حضور یافت. در درس آقا سیدکاظم گلپایگانی - که در طهران تشکیل میشد - نیز تماما کمپانی کرد و پیروز شد یک عصر بدون نقص تعبیر و تفسیر قرآن مجید را از وی رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد فراگیرد.[۱][۲]

غفاری ابتدا کار‌های علمی و فرهنگی خویش، با سید جلال‌الدین محدث ارموی آشنا شد که همیاری مجاورت وی با ارموی، تا نقطه پایان قدمت وی ادامه داشت. فرد دیگری که تأثیرش در اثر ها غفاری از جهت رسیدگی، پیشگفتار‌نویسی، تعلیق و غیره بسیار آشکار میباشد، میرزا ابوالحسن شعرانی میباشد. وی با سید محمدحسین طباطبائی و عبدالحسین امینی شناخت مجاورت و همیاری داشت. رابطه با عالمان، غفاری را از زمانه جوانی به شغل تنقیح و تصحیح متن ها دانش الحدیث و درایه و رجال وارد کرد. غفارى سازه به دعوت یكى از اساتید ممتاز دانشکده براى درس دادن به دانش گاه دعوت شد و حدود هفده سال در دانش گاه امام درست گو(ع)، تربیت استاد، دانشكده الهیات طهران و کالج آزاد درس دادن كرد و در همین سال‌ها در پدید داخل شدن دست کم پنجاه نقطه نهایی‌طومار به‌تیتر معلم راهنما و مشاور نقش داشته میباشد. [۳] او در نقطه نهایی ۸۰ سال قدمت خویش، بیش تر از ۵۰ تیتر کتاب (حدود ۲۵۰ جلد) را با پژوهش، تعلیق و تصحیح خویش منتشر آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد کرد.[۴][۵]

اعتنا در انتشار کتاب‌های مذهبی
آشنایی متن ها روایی و حدیثی و تصحیح آنان یک کدام از گرفتاری‌های اساسی علی‌اکبر غفاری بود، اگرچه در طول وی به تصحیح متن‌ها دقت دور از شوخی نمی شد. وی معتقد بود پس از چاپ کتاب‌های دانشگاهی، آهسته‌آهسته دقت بدین فرمان بین مذهبی‌ها بسط یافته میباشد. وی یکی‌از بدون شوخی‌ترین جراحت‌های چاپ متن ها فقهی کهن سوای تصحیح از سوی ناشران مذهبی را تکثیر معارف اشتباه می‌دانست.[۶] علی‌اکبر غفاری در روش ترجمه متن ها نیز اعتنا، نازکی و آلرژی‌های خاص خویش را داشت. وی معتقد بود که ترجمه کننده بایستی به آحاد کتاب ها اشراف داشته باشد و آن ها را ببیند. در کتاب ها ترجمه نیز تأکید داشت که متن عربی روایات هم پا با ترجمه فارسی باشد تا در حالتی که کسی از متن عربی مقاله دیگری می فهمد، آزاد باشد.[۷]

اساتید
بعضی از استادان علی‌اکبر غفاری عبارتند از: سید کاظم گلپایگانی، میرزا ابوالحسن شعرانی، سید محمدحسین طباطبائی، سید جلال الدین محدث ارموی، میرزا خلیل کمره‌ای و عبدالحسین امینی.[۸] [۹] [۱۰]

کَفرآوردهُ الدّین و تَمامُ النّعْمَة یا این که اِکْفرآوردهُ الدّین و اِتْمامُ النّعمَة، کتابی به لهجه عربی تألیف فقید شیعه محمد بن علی بن بابویه قمی دارای شهرت به روضه خوان صدوق (متوفای ۳۸۱ق). او در‌ این کتاب به قضیه غایب بودن و ظهور امام فرصت(عج) میپردازد. روحانی صدوق، مثال‌های فراوانی از غایب بودن پیامبران الهی را آورده و به پژوهش بی نقص امامت حضرت مهدی(ع)، به دنیاآمدن، احادیث رسول و ائمه(ع) درباره ظهور آن حضرت، عده ای که به سرویس آن حضرت رسیده‌اند و موقعیت روزگار ظهور وی مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد پرداخته میباشد.

اسم‌گذاری کتاب
اسم کتاب کمال الدین و تک تک النعمه از این آیه شریفه اکمال در سوره مائده گرفته گردیده که در آن آمده میباشد:« اَلْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا»ترجمه=امروز دين شمارا برايتان كامل و نعمت خویش را بر شما مجموع گردانيدم، و اسلام را براى شما تحت عنوان آيين معاش برگزيدم. سوره مائده آیه۳. یعنی امروز آیین شما‌را برایتان بی نقص ساختم و نعمتم را بر شما کل کردم و از اسلام تحت عنوان آیین برای شما رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد خشنودم.[۱]

دیگر اسم‌ها
اسم‌های مختلفی برای کتاب مذکور میباشد مانند «اکمال الدین و اتمام النعمة»،[۲] «اتمام النعمة فی الغیبة»،[۳] و «اکمال الدین»؛ ولی بنابر آنچه در واپسین باب کتاب با تیتر باب نوادر آمده میباشد که صدوق در تعریف و تمجید امامت میگوید: «قیمت كمل الدين و تمت النعمة»؛ اکثری اسم «کمال الدین و مجموع النعمه» را آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد ترجیح داده‌اند. [۴]

علت کتابت کتاب و منزلت آن
روحانی صدوق علتٔ خویش را از کتابت این کتاب، جانبداری از مسأله غایب بودن ذکر می‌نماید. وی می‌نویسد:

بعداز مسافرت به مشهد و زیارت علی بن موسی الرضا(ع) به نیشابور رفتم. در آنجا شیعیانی که به دیدن اینجانب می‌آمدند و شبهاتی را درباره امام فرصت(عج) مطرح کردند که اینجانب هم همت فراوانی در حل آن شک ها نمودم, تا آنکه به قم آمدم. در آنجا نیز روحانی نجم الدین ابو سعید محمد بن حسن بن محمد بن احمد بن علی بن صلت قمی به دیدارم آمد. وی نیز از اینجانب درخواست کتابت کتابی در این مورد داشت و اینجانب هم به وی وعده اجابت دادم, تا آنکه شبی امام فرصت(عج) را درخواب دیدم. آن حضرت به اینجانب فرمود: «چرا کتابی درباره غایب بودن نمی‌نویسی تا خدا بوسیله آن حوائجت را برآورده سازد؟». پهنا کردم: «ای فرزند پیامبر آفریدگار! اینجانب در این مورد تعدادی کتاب نوشته‌‏ام». آن حضرت فرمود: «اکنون کتابی بنویس و در آن به غایب بودن‌های پیامبران الهی اشاره کن!». بعد از آن از خواب بیدار شدم و بر آن شدم تا این کتاب را به کتابت درآورم.[۵]
مداقه ویژه این کتاب در نقل اقوال فقیه گران قدر شیعی زمان غایب بودن صغرا؛ یعنی ابو جعفر محمد بن مخلوق الرحمن ابن قبه رازی میباشد. دانسته‌های ما درباره این فقید شیعی محصور به نکاتی میباشد که ابن‌ندیم و نجاشی آورده‌‏اند. دیگر عالمان رجالی نکته چندانی به نکات وی نیفزوده‏‌اند. به گفته نجاشی ابن قِبَه در آغاز از معتزلیان بوده و بعد به تشیع گرویده میباشد.

از سایر خصوصیت‌های این کتاب نقل بعضی از توقیعات صادر گردیده از حیطه مقدسه میباشد. روضه خوان صدوق بعضا از مطالب این قسمت را از متن ها قدیمی‌خیس و گاه به نحو شفاهی از بعضی مرتبطان با نواب اربعه نقل نموده است.[۶]

با نگاه به علتٔ مؤلف و مدل کتابت کتاب، می‌اقتدار آن را در زمره مطالب کلامی قرار اعطا کرد ولی با اعتنا به فراوانی مطالب تاریخی همانند تاریخ پیامبران، تاریخ نا‌آگاهی، تاریخ فرستاده اکرم(ص) و تاریخ تشیع می‌اقتدار آن راکتابی تاریخی دانست.[۷]

این کتاب از سابق ترین و معتبرترین منابع روایی شیعه درباره امام مجال(عج) است. روحانی صدوق درین کتاب اکثری از مباحث اعتقادی شیعه را درباره آن حضرت و غایب بودن آن امام مطرح نموده و به جواب‌گویی تردید ها منکران و معارضان میپردازد.[۸]

ساختار
این کتاب جمعاً دارنده ۶۲۱ داستان از ۸۸ راوی در ۶۳ باب میباشد. بعضی موضوعات آیتم گفت و گو درین ابواب عبارت‌اند از:

آفرینش حجت آفریدگار پیش از آفرینش دیگر آدم‌ها بوده میباشد.
صرفا خدا حق گزینش خلیفه و جانشین خویش را داراست.
ثابت غایب بودن و حکمت آن.
پاسخ‌ های ابن قبه رازی.
غایب بودن حضرت نوح، پارسا، ابراهیم و یوسف
احادیث اهل بیت(ع) درباره غایب بودن.
اشخاصی که امام فرصت(عج) را مشاهده کرده اند.
طومار‌های آن حضرت.
علامات ظهور.
اجر انتظار، و موضوعات فراوان دیگر.

ترجمه کمال الدین بوسیله محمدباقر کمره‌ای

ترجمه کمال الدین به وسیله منصور پهلوان
منابع کتاب
منابعی که صدوق به کارگیری نموده است عبارتد از:

سیره ابن اسحاق به قصه یونس بن بکیر
المبتدأ و المبعث و المغازی و الوفاة و السقیفة و الردة تألیف ابان بن عثمان
التنبیه فی الامامة تألیف ابو سهل و آسان نوبختی
کتاب سلیم بن قیس هلالی
المعمرون و الوصایا نوشته ابو حاتم سجستانی
الضیاء فی الرد علی المحمدیة و الجعفریة تاثیر سعد بن عبدالله اشعری.[۹]
ورژن‌شناسی
از این کتاب، چندین ورژن شناسایی شد‌ه‌است:

ورژنٔ خطی کتابخانه مرکزی دانش کده طهران که در تاریخ ۱۰۶۰ق با خط نسخه ها نوشته و تصحیح و رویا رویی گردیده‌است.
ورژنٔ خطی مصحح دیگر که در تاریخ ۱۰۷۷ق به امضای أبو طالب الحسینی نوشته و با تمرکز تصحیح و تقابل شد‌ه‌است.این ورژن در کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی مراقبت می شود. نگارش این ورژن در سال ۱۰۸۱ق نقطه پایان یافته میباشد.
ورژنٔ خطی که در تاریخ ۱۰۵۱ق مندرج و در کتابخانه فردی ثقة الاسلام سید محمّد علی صدر الحفاظ آستانه حضرت عبدالعظيم(ع) جان دار میباشد.
ترجمه و چاپ
کمال الدین به لهجه عربی در دو جلد با تفحص علی اکبر غفاری به وسیله انتشارات دارالکتب الاسلامیه قم در سال ۱۳۹۵ق چاپ گردیده است.
این کتاب بوسیله محمدباقر کمره ای به فارسی ترجمه و در دو جلد (جلد نخستین ۴۵۲ کاغذ و جلد دوم ۴۰۰ کاغذ) بوسیله انتشارات اسلامیه طهران منتشر گردیده‌است. ترجمه دیگری نیز از این کتاب به وسیله منصور پهلوان بوسیله انتشارات دارالحدیث در شهر قم منتشر شد‌ه‌است.

نوشتن کتاب‌هایی در باب مهدی (عج) از طرف واقفیه

کتاب‏‌های چندی به وسیله سران واقفیه برای ثابت آراء و اقوالشان نوشته شد که در صورتی چه هیچ یک از آنان باقی نمانده میباشد اما از آنان در منابع سابق ذکر شده گردیده است، از آن گزاره روضه خوان طوسی از کتاب نصرة الواقفه ذکر شده که توسط یکی سران واقفیه به اسم علی بن احمد موسوی علوی درج شده بود.[۶۳] امّا نکته‌ای که بیشتر قابل مراعات میباشد نوشتن کتاب هایی به وسیله آن‌ها در زمینه غایب بودن مهدی می باشد. در واقع سران واقفیه برای ثابت مدعای خویش درباره مهدویت و غایب بودن موسی بن جعفر(ع) در آغاز می‌‏بایست این موضوعات را به صورت مبنایی و اصولی به ثابت برسانند و آن گاه راجع‌به مصداق آن ـ که به ادعای آن ها امام هفتم‏(ع) بود ـ به گفت و گو بپردازند. از این رو بعضا از بزرگان این طایفه کتاب‏‌هایی درباره ی غایب بودن تألیف کردند که مجال تألیف اکثر این کتاب ‏ها به قبل از غایب بودن امام دوازدهم‏(ع) می‌‏رسید. آن ها درین کتاب‏‌ها به صورت عمده به مطرح شدن احادیث اورده شده از نبی خداوند(ص) و ائمه(ع) در مورد مهدی و قائم آل محمد (عج) پرداخته و بعد آنان‌را بر امام هفتم‏(ع) تطبیق داده و آن حضرت را به عبارتی مهدی و قائم موعود معرفی مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می‏‌کردند.

از اصلی‌‏ترین این کتاب‏‌ها، کتاب الغیبه نوشته حسن بن محمد بن سماعه کوفی میباشد. ابن سماعه یکی دارای شهرت‏‌ترین سران واقفیه بود که تصنیفات خیر و خوبی داشته و در فقه نیز فرهیخته بود، او در سال ۲۶۳ق. درگذشت. وی کتاب‏‌های زیادی نوشته بود، از آن پاراگراف کتاب الغیبه میباشد که در قضیه غایب بودن هست.[۶۴] نجاشی اخباری درباره عناد وی با شیعه و امامان بعداز موسی بن جعفر(ع) نقل نموده است.[۶۵] از همین قبیل علی بن حسن طاطری بود که تعصب شدیدی در مذهب خودش داشت و با شیعه ها امامی دشمنی رنج می‌ورزید. وی در پناه از واقفیه کتاب‏‌های بخش اعظمی نوشت، شمار کتاب‏‌های او‌را که اکثراً در زمینه فقه میباشند بیش تر از سی کتاب دانسته‌اند، [۶۶] برای مثال آن ها نیز کتابی به اسم الغیبه رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد.[۶۷]

این تألیفات نشانه می‌‏دهد که سران واقفیه عمل وسیع‌‏ای را برای ترویج مذهب خویش استارت کرده بودند با این اکنون، این تکان انشعابی بیشتراز این تداوم نیافت و بعداز غایب بودن صغری امام دوازدهم حضور فعالی از این طایفه مشاهده نمی شود ولی اعتنا زیاد علماء تعالی امامی مانند روضه خوان صدوق و روحانی اثرگذار و روحانی طوسی به انتقاد و ردّ اقوال و آراء واقفیه ـ که در مقایسه با واکنش وی با اقوال بقیه فرق شیعه نصیب قابل توجهی را به خویش تخصیص داده میباشد ـ بیان کنده التفات و آلرژی این جریان در تاریخ تشیع آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می باشد.[۶۸]

کتاب شناسی
پژوهش تاریخی قضیه های اعتقادی پیدایش واقفیه نوشته عبدالکریم حسن پور. این تاثیر با نحوه سندپژوهی خلال نظارت باورهای فقهی و آموزه‌های اعتقادی جامعه شیعی زمان پیدایش واقفیه در‌پی ثابت این مدعاست که پندار واقفیه معاصر امام رضا (ع)، استمرار و ورژن تکامل یافته ای از انحراف نخستینی میباشد که در کناره دو اصل شیعی «امامت» و «مهدویت» صورت گرفته و در مقاطع متفاوت ظهوری اقتضایی داشته میباشد.[۶۹]
واقفه و حدیث امامیه (باتاکید بر مفاهیم امامت، غایب بودن، رجعت) نوشته سعیده سادات موسوی نیا، موسسه فرهنگی هنری آتی پر‌نور، قم ۱۴۰۲ق.[۷۰]
اینجانب خواب چشم‌ام، نوشته فاطمه الیاسی، کمپانی چاپ و انتشار در میان الملل، طهران ۱۴۰۰ش. این کتاب نگاهی داستانی به جریان انحراف گروهی از شیعه‌ها در روزگار «امام کاظم (ع)» دارااست که به واقفیه مشهور شدند و از بیعت با «امام رضا (ع)» رمز گشوده زدند.[۷۱]
پانویس
صدوق، کمال الدین و کل النعمه، ۱۴۱۶ق، ص۱۰۱ - ۱۰۳.
صدوق، کمال الدین و کل النعمه، ۱۴۱۶ق، ص۴۰.
نوبختی، فرق الشیعه، ۱۳۵۵ش، ص۸۲.
سبحانی، بحوث الملل و النحل، ۱۴۲۸ق، ج۸، ص۳۷۷.
سبحانی، جعفر، بحوث الملل و النحل، ۱۴۲۸ق، ج۸، ص۳۷۷
وحید بهبهانی، فواید الوحید، ۱۴۰۴ق، ؛رجال خاقانی، ص۴۰.
صدوق، کمال الدین و آحاد النعمه، ۱۴۱۶ق، ص۳۰؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۲، ص۳۲۳؛ طبری، تاریخ الطبری، منشورات مؤسسة الاعلمي للمطبوعات بيروت، ج۲، ص۴۴۲.
ابن سعد، الطبقات الکبری،الناشر :دار صادر - بيروت، ج۲، ص۲۶۷.
اشعری، المقالات والفرق، ۱۳۶۲ش، ص۲۰.
اشعری، المقالات والفرق، ۱۳۶۲ش، ص۲۰.
نوبختی، فرق الشیعه، ۱۳۵۵ش، ص۲۲.
اشعری، مقاله ها الاسلامیین، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص‏۸۵.

انتظار ظهور مهدی (عج) ‏
شیعه ها در زمان سال های دراز متحمل مشقت‌ها و مصائب متعددی از جانب حاکمان و خلفاء گردیده بودند و با دقت به بشارت‏‌ها و نویدهای امامان‏(ع) نسبت به ظهور مهدی موعود که بساط ظلم و ستم را برمی ‏اندازد، پیوسته درانتظار ظهور این منجی الهی بودند. امّا‌گاه همین انتظار و آرزوی برگرفته از عقاید تمیز و خالص سبب به ظهور گروه‏‌ها و دسته‏ هایی از شیعه ها مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میشد.[مستلزم منبع]

در همین راستا احادیث بخش اعظمی هم از ائمه‏(ع) آورده شده بود که به انتظار ظهور و قیام قائم فرا می‌خواندند و شیعه‌ها را بر این فرمان بر می انگیختند. [۶۲] امّا درین در میان‌گاه در تطبیق این احادیث بر مصداقشان مبتلا نقص‌ می‌شدند و این به عبارتی مسأله ‏ای بود که درباره واقفیه چهره اعطا کرد. زمان طاقت فرسا امامت حضرت موسی بن جعفر(ع) که هم زمان با خلافت یک‌سری بدن از خلفاء سختگیر عباسی بود، شیعه ها را به شدت خسته و آزرده کرده بود و در آرزوی گشایشی در امور و ظهور مهدی موعود بودند. این موقعیت در کنار وجود روایات بسیار درباره ظهور مهدی مسئله را برای عمل سران واقفیه آماده ساخته بود، در واقع آن‌ها از این احوال بیشترین منفعت‏ برداری را رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد کردند.

بنابراین پایین تأثیر این عامل ها و علت ‏ها واقفیه صورت گرفت و توسعه و گسترش یافت و با دقت به حالت دشوار و طاقت فرسا شیعه ها و ائمه‏(ع) که تا اواخر سده سوم هجری قمری یعنی زمان غایب بودن صغری تداوم داشت شاهد مناظراتی فی مابین سران واقفیه و علماء شیعه هستیم که اکنون هر دو طایفه قایل به غایب بودن مهدی(ع) بودند البته در مصداق آن اختلاف آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد داشتند.

نوشتن کتاب‌هایی در زمینه ی مهدی (عج) از طرف واقفیه

کتاب‏‌های چندی بوسیله سران واقفیه برای ثابت آراء و اقوالشان نوشته شد که در شرایطی‌که چه هیچ یک از آنان باقی نمانده میباشد اما از آن ها در منابع کهن ذکر شده گردیده است، از آن پاراگراف روحانی طوسی از کتاب نصرة الواقفه مذکور که بوسیله یکی سران واقفیه به اسم علی بن احمد موسوی علوی درج شده بود.[۶۳] امّا نکته‌ای که بیشتر قابل مراعات میباشد نوشتن کتاب هایی بوسیله آنان در مسئله غایب بودن مهدی هست. در واقع سران واقفیه برای ثابت مدعای خویش درباره مهدویت و غایب بودن موسی بن جعفر(ع) ابتدا می‌‏بایست این موضوعات را به صورت مبنایی و اصولی به ثابت برسانند و آن گاه درخصوص مصداق آن ـ که به ادعای آن‌ها امام هفتم‏(ع) بود ـ به مشاجره بپردازند. از این رو برخی از بزرگان این طایفه کتاب‏‌هایی درباره‌ی غایب بودن تألیف کردند که مجال تألیف اکثر این کتاب ‏ها به قبل از غایب بودن امام دوازدهم‏(ع) می‌‏رسید. آن ها درین کتاب‏‌ها به صورت عمده به مطرح شدن احادیث آورده شده از نبی آفریدگار(ص) و ائمه(ع) در مورد مهدی و قائم آل محمد (عج) پرداخته و آن گاه آن‌ها را بر امام هفتم‏(ع) تطبیق داده و آن حضرت را به عبارتی مهدی و قائم موعود معرفی می‏‌کردند.

از اصلی‌‏ترین این کتاب‏‌ها، کتاب الغیبه نوشته حسن بن محمد بن سماعه کوفی میباشد. ابن سماعه یکی دارای شهرت‏‌ترین سران واقفیه بود که تصنیفات خیر داشته و در فقه نیز فرهیخته بود، او در سال ۲۶۳ق. درگذشت. وی کتاب‏‌های زیادی نوشته بود، از آن گزاره کتاب الغیبه میباشد که در مسئله غایب بودن است.[۶۴] نجاشی اخباری درباره عناد وی با شیعه و امامان بعداز موسی بن جعفر(ع) نقل نموده است.[۶۵] از همین قبیل علی بن حسن طاطری بود که تعصب شدیدی در مذهب خودش داشت و با شیعه‌ها امامی دشمنی مشقت می‌ورزید. وی در هواخواهی از واقفیه کتاب‏‌های بخش اعظمی نوشت، شمار کتاب‏‌های او‌را که اکثراً در مسئله فقه می باشند بیش تر از سی کتاب دانسته‌اند، [۶۶] مثلا آن‌ها نیز کتابی به اسم الغیبه هست.[۶۷]

این تألیفات علامت می‌‏دهد که سران واقفیه شغل عظیم‌‏ای را برای ترویج مذهب خویش استارت کرده بودند با این اکنون، این تکان انشعابی بیشتراز این تداوم نیافت و بعداز غایب بودن صغری امام دوازدهم حضور فعالی از این طایفه مشاهده نمیشود البته اعتنا زیاد علماء والا امامی مانند روحانی صدوق و روضه خوان اثرگذار و روضه خوان طوسی به عیب گیری و ردّ اقوال و آراء واقفیه ـ که در مقایسه با عکس العمل وی با اقوال بقیه فرق شیعه نصیب قابل توجهی را به خویش تخصیص داده میباشد ـ بیان‌کننده مداقه و آلرژی این جریان در تاریخ تشیع هست.[۶۸]

حرف امامیه از مذهب ها کلامی اسلام میباشد که مهم ترین عنصر متمایزکننده آن، اعتقادوباور به مورد امامت میباشد. سخن امامیه در طریق و منابع، از قرآن، سنت رسول(ص) و امامان معصوم(ع)، و عامل عقلی فایده‌ می گیرد. گفته میشود استارت پیدایش حرف امامیه به طور همزمان میباشد با اولیه روزهای بعداز رحلت رسول(ص) و دعوا درباره یکی مهمترین مسائل دانش سخن، یعنی مورد امامت و خلافت مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد رسول.

بعضا پژوهشگران بر این باورند که امام علی(ع) اول شخصیت مسلمان بود که درباره مسائلی همانند ذات و صفات خدا، حُدوث و قِدَم، بساطت وجود معبود، و وحدت و کثرت صحبت اذعان کرد. بعد از او بقیه امامان شیعه(ع) در مورد مسائل کلامی، دعوا‌هایی مطرح کردند و در قبال سوال‌ها و اشکالات، با متکلمان و پژوهشگران ادیان و مذهب‌ها دیگر مناظره کردند و متکلمان پررنگ‌ای نظیر هِشام بن حَکَم و مؤمن الطّاق را رشد رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد دادند.

سخن امامیه بعداز بعد از ظهر غایب بودن، عصر‌های متعدد تاریخی از راز گذارنده و با تولید مکاتب مختلف کلامی، در سه منش متفاوت نص‌گرایی، عقل‌گرایی و آمیزه‌ای از عقل‌گرایی و نقل‌گرایی به پرورش و بالندگی خویش ادامه داده میباشد. اصول کلی سخن امامیه غیر از سه اصل کلیِ توحید، نبوت و معاد که دیگر مذهب‌ها کلامی اسلامی هم به آنان اعتقاد و باور دارا‌هستند، دو اصل دیگر، یعنی امامت و عدل را هم در بر می گیرد و این‌سیرتکامل با دیگر مذهب ها اسلامی متمایز آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میشود.

بعضی از مهمترین کتاب‌های کلامی امامیه بدین گستردن میباشد: اوائل‌المقالات، تصحیح‌الاعتقاد، تجرید‌الاعتقاد و کشف‌المراد. روحانی اثر گذار (۳۳۶یا۳۳۸-۴۱۳ق)، سید مرتضی (۳۵۵-۴۳۶ق)، روضه خوان طوسی (۳۸۵-۴۶۰ق)، خواجه نصیرالدین طوسی (۵۹۷-۶۷۲ق) و علامه حلی (۶۴۸-۷۲۶ق) نیز از پر رنگ‌ترین متکلمان امامیه به شمار میروند.

تعریف و تمجید
سخن امامیه از مذهبها کلامی اسلامی میباشد که در موضوع باورها، طرز و منابع، از قرآن، سنت نبی(ص) و امامان معصوم(ع)، و برهان عقلی سود‌ میگیرد. این مذهب کلامی در تعامل بافرهنگ‌ها و فرهنگ‌های دیگر و پایین تأثیر آن ها، رویش و تداوم یافته میباشد.[۱] گفته‌‌اند با دقت به منابع تاریخی و مستندات روایی، قضیه امامت نام‌و‌نشان‌قسمت اساسی صحبت امامیه بین دیگر مذهب ها کلامی اسلامی میباشد.[۲] اما برخی نیز موضوع توحیدِ برگرفته از قرآن، سنت فرستاده و امامان شیعه(ع) را محور مسائل کلامی امامیه و نام‌و‌نشان‌قسمت آن دانسته‌اند.[۳]

پیدایش
استارت پیدایش صحبت امامیه را اولیه روزهای بعداز رحلت رسول(ص) میدانند؛[۴] چراکه اول مورد کلامی که در آن عصر در میان مسلمانها مطرح شد، زمینه امامت و خلافت نبی بود، که دو عقیده کلی درباره آن ابزار شوید: یک کدام از اینکه جانشین نبی از جانب معبود و به وسیله نبی(ص) گزینش میگردد؛ دیگر اینکه به تعیین مسلمان ها واگذار گردیده‌است.[۵]

امام علی(ع) و گروهی از بزرگان مهاجر و انصار، طرفدار عقیده ابتدا بودند و برای مدعای خودشان به دو عامل عمده استناد می‌کردند: یک کدام از نصوص وارداتی از نبی(ص) و دیگری افضلیت امام علی(ع).[۶] همینطور در مسائلی از قبیل صفات خدا، قضا و قدر، جبر و اختیار که از سابق‌ترین مسائل کلامی دنیا اسلام به شمار میروند نیز شیعه ها پیش‌گام بوده‌اند.[۷]

گفته می گردد امام علی(ع) اولیه شخصیت مسلمان بود که برای نخسین بار درباره مسائلی همانند ذات و صفات پروردگار، حدوث و قِدَم، بساطت وجود معبود، و وحدت و کثرت مطالب عمیقی مطرح نمود.[۸] به‌گفته مرتضی مطهری، یکی نصیب‌های اصلی نهج‌البلاغه مسائل مرتبط با الهیات میباشد و به طور کلیِ خطبه‌ها، طومار‌ها و عبارات قصار آن، حدود چهل توشه درباره این مطالب دعوا گردیده‌است.[۹] بعداز امام علی، امامان دیگری زیرا امام سجاد(ع)، امام باقر(ع)، امام راست گو(ع)، امام رضا(ع)، امام جواد(ع) و امام هادی(ع) در موضوع مسائل کلامی، گفت و گو‌هایی مطرح نمودند و در قبال سوال‌ها و اشکالات مطرح‌گردیده، برای تامین از آموزه‌های آیین اسلام، به مناظره با متکلمان و پژوهشگران ادیان و مذهب‌ها دیگر پرداختند و شاگردان متعددی در علم سخن تربیت کردند.[۱۰]

فرقه‌های کلامی اهل سنت
نوشته‌ی علمی‌های مهم: مرجئه، اصحاب حدیث، اشاعره، ماتریدیه، وهابیت، و خوارج
مُرجئه، اهل حدیث، اشاعره، معتزله، ماتُریدیه و وهابیت فرقه‌های کلامی اهل سنت‌اند.[۶۹] درباره خوارج که درپی ماجرای حکمیت به‌وجود آمدند،[۷۰] اورده شده، این مجموعه اگرچه در بالا گروهی سیاسی بودند، به دنبال به فرقه‌ای کلامی با عقایدی گوناگون از سایرافراد تبدیل شدند. مهم ترین اطمینان خوارج این میباشد که فردِ مرتکب گناه کبیره، کافر مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد.[۷۱]

در برخورد به عقاید خوارج، دو دسته مُرجئه و معتزله به‌وجود آمدند. مرجئه معتقد بودند کار باتقوا یا این که گناه هیچ تأثیری در ایمان ندارد؛ ولی معتزله راهی اواسط‌خیس برگزیدند[۷۲] و گفتند مرتکب کبیره، خیر مؤمن میباشد، خیر کافر، بلکه در بین این دو میباشد.[۷۳] معتزله رؤیت خداوند با دیده ظاهری را ناممکن می دانند و در مشاجره جبر و سپردن، طرف‌دار تفویض مطلق رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد آدم‌اند.[۷۴]

به‌اعتقادوباور اهل حدیث عقاید را می بایست فقط از ظواهر قرآن و روایات اخذ کرد. رهروان این فرقه با دانش صحبت مخالف بودند، چه صحبت عقلی که عقل را برهان جداگانه برای عقاید میداند و چه حرف نقلی که از عقل به کار گیری می‌نماید. پر اسم و رسم‌ترین شخصیت این تیم، احمد بن حنبل میباشد.[۷۵] اهل حدیث خدا را قابل رؤیت می دانند[۷۶] و در دعوا جبر و سپردن، عقیده جبر را آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می‌پذیرند.[۷۷]

اشاعره به رهروان ابوالحسن اشعری (۲۶۰ـ۳۲۴ق) گویند.[۷۸] اشاعره صفاتی را که در متن ها شرعی درباره معبود آمده میباشد، مانند «یدالله» (دست آفریدگار) و «وجه‌الله» تأویل نمی کنند و می گویند معبود دست و شکل داراست، ولی کیفیت آن برای ما معلوم وجود ندارد.[۷۹] آنها همینطور در مشاجره جبر و تفویض، عقیده استخراج را مطرح کردند که گردآوری فی مابین تفویض و جبر میباشد.[۸۰]

ماتُریدیه که به‌دست ابومنصور ماتریدی (درگذشت ۳۳۳ق) نهاد گذارده شد، همانند مذهب اشعری، پیرو راهی دربین اهل‌حدیث و معتزله بود. این فرقه کلامی عقل را دارای اعتبار میداند و برای کشف و اخذ اصول عقاید از آن فایده می گیرد. این مذهب، حُسن و قُبح افعال را می‌پذیرد، عزم بشر را در اعمال امور دخیل میداند و پروردگار را قابل رؤیت می‌شمارد.[۸۱]

وهابیت فرقه‌ای میباشد که به‌دست محمد بن عبدالوهاب (درگذشت ۱۲۰۶ق) تأسیس شد. وهابیان دیگر مسلمان ها را به کفر در عبادت و بدعت‌گذاری در آئین مجرم می‌نمایند.[۸۲] بنابر آموزه‌های وهابی، توسل به اولیای الهی و طلب شفاعت از آن ها، مهاجرت به قصد زیارت قبر نبی(ص) و اهل بیت، تبرُّک و طلب شفا از اثر ها اولیای الهی، تعمیر و زیارت قبر اولیای الهی و ساختن مسجد در کنار قبور و نذر بر اهل قبور شِرک میباشد.[۸۳]

کتاب‌های اساسی کلامی و متکلمان پر اسم و رسم
کتاب‌های اوائل المقالات، تصحیح الاعتقاد، تجرید الاعتقاد و کشف المراد، از کتاب‌های اصلی کلامی شیعه امامی میباشد.[۸۴] روحانی اثر گذار(۳۳۶یا۳۳۸-۴۱۳ق)، خواجه نصیر الدین طوسی(۵۹۷-۶۷۲ق) و علامه حلی(۶۴۸-۷۲۶ق) هم از متکلمان پررنگ امامیه می باشند.[۸۵]

بعضی از متکلمان اساسی و کتاب‌های کلامی اهل‌سنت هم به‌تفکیک مذهب کلامی‌شان عبارت میباشد از:

معتزله: حکم کننده عبدالجبار. کتاب: تفصیل الاصول الخمسه[۸۶]
اَشاعره: ابوالحسن اشعری. کتاب: مقاله‌ها‌الاسلامیّین.[۸۷] حاکم ابوبکر باقِلانی. کتاب: تمهیدالاَوائِل. ابوحامد غزالی. کتاب: الاقتصاد فی الاعتقاد. فخرالدین رازی. کتاب: المُحَصَّل الاَربعین فی اصول الدین. سعدالدین تفتازانی. کتاب: تفصیل‌المقاصد.
ماتُریدیه: ابومنصور ماتُریدی. کتاب: التوحید.
سَلَفیه: ابن‌تیمیه. کتاب: مِنهاج السّنة النبویه.[۸۸]
حرف نو
نوشته ی علمیٔ مهم: سخن نو
درباره چیستی حرف نو و اینکه آیا با حرف قدیم (سخن اسلامی) تماماً گوناگون میباشد یا این که نه، دیدگاه ها متعدد میباشد. بعضی بر این باورند که صحبت نو به عبارتی صحبت قدیم میباشد، با این تفاوت که تردید ها نو یا این که مسائل نو درین دانش مطرح گردیده یا این که در ساختار یا این که مورد آن، دگرگونی ساخته شده است؛ ولی بعضی دیگر این دو دانش را متمایز از هم دانسته[۸۹] و «التزام به شرعی خاص» و «رویه جانبدارانه» را از خصوصیت‌های سخن قدیم ذکر کرده‌اند.[۹۰]

از سویی اورده شده میباشد آنچه در لهجه فارسی «حرف تازه» خوانده می‌گردد، غالباً به عبارتی چیزی میباشد که غربیان آن را «فلسفه آیین» می‌نامند.[۹۱] مباحثی که در حرف نو مطرح می شود، غالباً این مباحث میباشد: تمجید آیین، منشأ آئین، نیاز انسان به آیین، قلمرو آئین، گویش آئین، عقل و آیین، عقل و ایمان، دانش و آئین، تجربیات فقهی، تکثرگرایی شرعی.[۹۲]

جستارهای متعلق

خصوصیت‌های فکری فیاض
پایبندی به فلسفه مشاء
لاهیجی با فلسفه مشاء شناخت بدون نقص داشته و اصول و قواعد این فلسفه را پذیرفته میباشد. میتوان ذکر کرد درنگ‌های ابن سینا بر ذهن ها او تسلط دارااست. وی از مهم ترین شارحان ابن سینا در بین متأخران میباشد. اثرها فلسفی ابن سینا از مهم ترین منابع فیاض در نگاشته‌هایش میباشد و بسیار از وی نقل می‌نماید. حتی می‌اقتدار اثرها فیاض را شرحی بر حکمت مشاء و فکر سینوی به اکانت مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد آید.[مستلزم منبع]

این مسأله آن گاه در خور تأمل میباشد که فیاض، برهه زمانی متعددی نزد ملاصدرا تلمذ نموده است و داماد او بوده میباشد، با این درحال حاضر واحد سنجش تأثیرپذیری از ذهن ها صدرا اندک میباشد.[مستلزم منبع] در مجموع شوارق الالهام فقط هفت توشه[۳۸]از وی حافظه می‌نماید. از سوی دیگر دیگر محصل و داماد صدرا، یعنی سود، فیلسوفی صدرایی کل عیار میباشد. فیاض همواره از صدرا با احترام خاطر می‌نماید و در اثر ها خویش از وی تحت عنوان «استاذنا»، «استاذنا و مولانا افضل المتألهین..»[۳۹] تفسیر می‌نماید. حتی سازه به نقلی او شواهد الربوبیه و مبدأ و معاد را درس دادن رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می‌نموده است.[۴۰]

با این اکنون او فیلسوفی مشائی به شمار می آید و آموزه‌های فلسفی صدرا چندان بر او تأثیر نگذاشته میباشد. وی حتی‌د‌ر صدد برآمده که بر طبق اصول مشاء، به انتقاد حکمت متعالیه بپردازد و می‌قدرت فیاض را اول منتقد صدرالمتألهین آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد دانست.[۴۱]

سید جلال الدین آشتیانی این نظر را دارد که فیاض به باعث تقیه و واهمه از تکفیر، عقاید خویش را در پوسته فلسفه مرسوم آن زمان ذکر نموده است و باطناً سالک نگرش اشراق و معتقد به مبانی میباشد.[۴۲] آشتیانی، فیاض را جامع در بین حکمت بحثی و ذوقی میداند، اگرچه به حسب ظواهر در مباحث متداول نحوه مشاء را می‌پموده میباشد.[۴۳]

استقلال فکری
لاهیجی اگرچه از نگاشته‌ها و فکر‌های دیگر اندیشمندان، به کارگیری فراوان نموده است، ولی استقلال رأی خویش را مراقبت نموده است. در مورد ها اکثری به دیگر اندیشمندان تعالی نقص‌ و انواع می‌نماید.[۴۴] با این درحال حاضر، وی دلبستگی فراوان به ابن سینا و تعلق فکری به‌پندار مشاء داراست.

برخورداری از رغبت‌ها و تفکرات عرفانی
فیاض به شدت متأثر از عرفا و تعالیم آنهاست و تأثیر معارف عرفانی و صوفیانه، بر تحلیلها و تقریرهای او از مسائل کلامی، در موضع‌ها زیادی مشاهده میگردد. برای مثال می‌قدرت به نظارت‌های او در دعوا «مقصود از بعثت انبیا» و یا این که دعوا از «فلسفه احکام» اشاره نمود.[۴۵]

از نگرش فیاض، شیوه به سوی معبود به دو رویه ظواهر و داخل تقسیم می گردد:

الف: خط مش ظواهر که طرز استعمال از استدلال و عامل میباشد و عقل، خویش در آن استقلال داشته و نهایت آن، معرفت و دانش به معبود میباشد. دو دانش حکمت و حرف به دلیل علم آموزی این نهایت تدوین گردیده‌اند.

ب: خط مش داخل، که به عبارتی سیر و سلوک باطنی و معنوی میباشد و نهایت آن، وصول واقعی به آفریدگار متعال و فانی شدن از هر چه غیر اوست و باقی بودن بدوست. مقصود از بعثت انبیا و رسل، هدایت عموم فارغ از روش بوده میباشد. به لحاظ فیاض، واقعیت تصوف، چیزی جز سلوک همین روش داخل وجود ندارد.[۴۶]

از منظر فیاض، بینش اشراق نیز مثل تصوف، نگرش سلوک رویه درون میباشد. می‌اقتدار بیان کرد بینش اشراق در واقع به عبارتی طرز تصوف میباشد؛ جز اینکه تصوف در قبال تکلم میباشد و اشراق در قبال حکمت.[۴۷]

فیاض خاتمه کتاب گوهر منظور را به ذکر راه‌های سیر و سلوک و تهذیب خلق تخصیص داده میباشد. این فرمان فارغ طریق معمول کتاب ها کلامی میباشد.

به حیث لاهیجی سلوک شیوه درون به دو شیوه ممکن میباشد: ۱. طرز حکمت: تهذیب خوی میباشد و نهایت عملکرد حکمای اشراق به شمار می‌رود. ۲. نحوه شرع: مراقبت بر اخلاص و تقواست و نهایت مجاهده صوفیه و عرفا به حساب می آید.

به حیث فیاض هر دو نحوه به حسب واقعیت و نهایت، یک چیز میباشد.[۴۸]

تبیین‌ها و میل‌های عرفانی، در کتاب گوهر منظور بسی بیشتر از شوارق و سرمایه ایمان میباشد؛ از همین رو می‌قدرت بیان کرد گوهر منظور منش حرف فلسفی-عرفانی داراست. سرمایه ایمان در پوسته حرف فلسفی محض تدوین گردیده و شوارق الالهام با فلسفه کلامی میباشد.[مستلزم منبع]

تحصیلات
اساتید
ملاصدرا؛ فیاض لاهیجی از شاگردان پر رنگ صدرالمتألهین شیرازی بود. او هنگام اقامت ملاصدرا در قم، نزد او شاگردی نموده است. از همدرسان او، می‌قدرت به ملامحسن نتیجه کاشانی، ملامحمد یوسف الموتی و حسین تنکابنی اشاره نمود که همه از ملاصدرا درس می‌گرفتند.[۱۸] لاهیجی در‌این زمانه، مبدأ و معاد، بخشی از اسفار، شواهد الربوبیه و رساله تکان را که از مصنفات ملاصدرا میباشد، نزد او مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد خواند.[۱۹]
میرداماد؛ در بیشتر منابع درباره اینکه فیاض از میرداماد (م۱۰۴۰ق) درس گرفته میباشد، سخنی به در میان نیامده میباشد؛ به ویژه اینکه میرداماد مقیم اصفهان و فیاض مستقر قم بود.[۲۰] ولی اعیان الشیعه میرداماد را از اساتید وی شمرده میباشد.[۲۱] از ثنا‌های فیاض از میرداماد و اشعارش در مدح او، اینگونه برداشت گردیده است که او گاهی به اصفهان می‌رفته و از میرداماد سود می‌گرفته میباشد.[۲۲] با این اکنون، هیچ وقت او از میرداماد تحت عنوان مدرس خاطر نکرده میباشد، در حالیکه در مفاد زیادی از ملاصدرا با القابی همانند «الاستاذ»[۲۳] یا این که «استاذنا الاعظم»[۲۴] مذکور میباشد. به لحاظ میرسد میرداماد مدرس بدون واسطه لاهیجی نبوده میباشد و بعضا تراجم نیز از جناب میرداماد با تیتر «مدرس الاستاد» لاهیجی ذکر رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد شده‌اند.[۲۵]
شاگردان
لاهیجی اکثر قدمت خویش را در قم گذرانده و در اکثر اوقات وقت ها به مشاجره و درس دادن در مکتب عملیه حضرت معصومه[۲۶] سرگرم بود.[۲۷] شاگردان دارای اسم و رسم او آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد عبارتند از:

میرزا حسن لاهیجی(۱۰۴۵-۱۱۲۱ق) فرزند فیاض.[۲۸]
حاکم سعید قمی (۱۰۴۹-۱۱۰۷ق) که اورده شده در حکمت اشراق از شاگردان فیاض بوده میباشد.[۲۹] از او اثرها مهمی زیرا گستردن توحید صدوق، اربعینیات و کلید فردوس میراث میباشد. مالک روضات الجنات این مسأله را خطا می داند و ادعا دارد حاکم سعید شاگر فیاض نبوده[۳۰] و با میرزا محمدسعید حکیم (م بعد از ۱۰۸۵ق) طبیب درباری آن روزگار خلط گردیده است.[۳۱] حکم کننده سعید در آثارش از لاهیجی و شاگردی نزد او خاطر نکرده[۳۲] و مدرسه فکرشان سازگار وجود ندارد. حکم دهنده سعید بیشتر پایین تأثیر نتیجه بوده میباشد.[۳۳]
حسین بن ابراهیم تنکابنی از شاگردان ملاصدرا (متوفای ۱۰۵۰ق) و فیاض لاهیجی (متوفای ۱۰۷۲ق) بود.[۳۴] تنکابنی بعد از یادگرفتن علم ها عقلی به درس دادن و اشاعه آرا و اذهان ملاصدرا پرداخت.[۳۵]
وی در ۱۱۰۱ یا این که ۱۱۰۵ق به حج رفت و پیرو مناظره‌ای که در مکه در باره خلافت امام علی (ع) داشت در زمان طواف کعبه، به اتهام اهانت به منزل خداوند بازداشت و به حکم حکم کننده، به تعزیر و اخراج از مکه محکوم شد. وی بر تاثیر جراحات ناشی از تعزیر در میان شیوه مکه و مدینه، درگذشت و ازینرو برخی او‌را «شهید» دانسته‌اند. مدفن تنکابنی در مجاورت قبر ابوذر غفاری (متوفای ۳۲ ق) در رَبَذَه (در اطراف رابِغ) میباشد.[۳۶]

اثرها
گوهر منظور؛ از مهم ترین اثرها کلامی فیاض میباشد. این کتاب یک عصر دانش سخن به طریق استدلالی و فلسفی میباشد و از اثرها اساسی حکمت اسلامی به شمار می آید.
سرمایه ایمان؛ کتابی مختصر در اصول آئین میباشد که فیاض بعد از گوهر خواسته آن را نوشته میباشد.
شوارق الالهام؛ شرحی مزجی بر تجرید الاعتقاد خواجه نصیرالدین طوسی.
کناره بر لبه خفری بر تفصیل تجرید قوشجی: این تاثیر با تیتر «کناره حاشیة الخفری علی الشرح الجدید للتجرید العقاید» به گویش عربی تألیف گردیده است و تعلیقه‌ای میباشد بر کناره شمس الدین محمد خفری (م۹۵۷ق) بر گستردن تازه تجرید نگاشته علاء الدین محمد قوشجی (م۸۷۹ق) که فیاض آن را به هنگام درس دادن تفصیل تجرید، نوشته میباشد. این تاثیر تا به امروز چاپ نشده میباشد.
کناره بر گستردن نو تجرید: این تاثیر به لهجه عربی میباشد و حاشیه ها مبسوطی بر نصیب جواهر و اعراض تفصیل قوشجی میباشد. این تاثیر نیز تا به امروز به چاپ نرسیده میباشد.
کلمه و واژه طیبه: این تاثیر اساسا، رساله‌ای میباشد به لهجه عربی درباره اصول آئین. لاهیجی در پیشگفتار این تاثیر به حدیث «اینجانب قال لا اله الا الله، وجبت له الجنة» اشاره می‌نماید و میگوید: لااله الا الله به نحو اجمال، دربرگیرنده اصول خمسه آیین میباشد. خواسته از «الکمة الطیبة» به عبارتی لا اله الا الله میباشد.
این تاثیر یک پیشگفتار دوازده فصل (به تعداد حروف لااله الا الله) و یک خاتمه دارااست. این تاثیر تا به امروز به چاپ نرسیده میباشد.
جواب منظوم فیاض لاهیجی به طومار منظوم نتیجه کاشانی
جوهر المراد؛ گستردن فیه تجربة الصوفیة التی خرجت اینجانب نطاق المشائیة التی میزت فکره بالاجمال
کناره بر کناره ملا عبدالله یزدی (تهذیب المنطق)
کناره جواهر و اعراض
کناره تفصیل اشارات خواجه (حاشیة علی تفصیل النصیریة للاشارات)
حدوث دانا
کتاب شعر
تفصیل فصوص الحکم
گستردن باغ سر شبستری (مفاتیح الاعجاز)
تفصیل هیاکل النور فی حکمة الاشراق
شوارق الانهار و بوارق الاسرار (فی الحکمة)
الکلمات الطیبة فی المحاکمة در بین الصدرا و الداماد فی اصالة الماهیة و الوجود
مثنوی ساقی طومار
مثنوی سام و بهرام
مشارق الالهام (تفصیل تجرید الاعتقاد)[۳۷]
باتوجه به ارجاعات لاهیجی در متن کتاب‌هایش، می‌اقتدار پیش گویی زد که ترتیب تاریخی آثارش چنین میباشد: ۱. الکلمة الطیبه ۲. کناره بر لبه خفری بر تفصیل قوشجی ۳. حاشیه ها الهیات تجرید (لبه بر تفصیل قوشجی) ۴. گوهر منظور ۵. سرمایه ایمان ۶. شوارق الالهام.