زین الدین بن نورالدین علی بن احمد عاملی جُبَعی(۹۱۱-۹۵۵ یا این که ۹۶۵ق) مشهور به شهید ثانی، فقید شیعی قرن دهم هجری قمری. او نزد علمای شیعه و اهلسنت به علم آموزی پرداخت و از هر دو گروه تأییدیههایی اخذ کرد. شهید ثانی مذهب ها پنجگانه اسلامی را درس دادن میکرد و طبق مبانی هریک فتوا میاعطا مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد کرد.
دارای شهرتترین تاثیر فقاهتی وی الروضة البهیة فی گستردن اللمعة الدمشقیه میباشد. این کتاب از متنها درسی منطقههای علمیه شیعه میباشد. شهید ثانی در ۹۵۵ یا این که ۹۶۵ق به شهیدشدن رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد رسید.
به دنیاآمدن و خویشاوندان
شهید ثانی در ۱۳ شوال ۹۱۱ق در روستای جُبَع در حیطه شیعهنشین جَبَل برهان در لبنان چشم به جهان گشود.[۱] او دارای اسم و رسم به ابنحاجه نَحاریری (نحاریر اسم روستایی میباشد) و دارای اسم و رسم به شهید ثانی آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد.[۲]
خانواده شهید ثانی، همه از عالمان و پژوهشگران شیعه بودند تا آنجا که فامیل او به «سلسلة الذهب» آوازه یافتند:
بابا شهید ثانی، روحانی نورالدین علی، از فضلا و پژوهشگران.
فرزند شهید ثانی، ابو منصور جمال الدین حسن مشهور به صاحب و مالک مَعالِم.
سید محمد بن علی عاملی دارای شهرت به صاحب و مالک مدارک، نوه دختری شهید ثانی.
روحانی علی و روحانی زین الدین، فرزندان مالک معالم و نوههای شهید ثانی.[۳]
همینطور قوم و قبیله صدر نظیر سید حسن صدر صاحب و مالک کتاب تأسیس الشیعة، امام موسی صدر، شهید سید محمدباقر صدر و خواهر شهیدش بنت الهدی صدر از نسل شهید ثانیاند.[۴]
شهید ثانی دو توشه تزویج کرد که همسر نخستش، دختر استادش پژوهشگر کرکی بود.[۵]
تحصیلات
چنانکه در معاشطومار خودنوشت شهید ثانی آمده میباشد، سن شروع علمآموزیاش را نمیداند؛ البته مینویسد در نُه سالگی (۹۲۰ق) قرآن را ختم نموده است. وی آنگاه نزد پدرش، به علم آموزی ادبیات عرب و فقه پرداخت. برای مثال کتابهایی که نزد او خواند، مختصر الشرائع، و اللمعة الدمشقیة بود.[۶]
مهاجرت به میس، کَرَک و جُبَع
شهید ثانی با درگذشت پدرش (در رجب ۹۲۵ق) به میس رفت و تا سال ۹۳۳ق نزد متفحص کرکی (بابا همسر و شوهرخالهاش) ادامه علم آموزی اعطا کرد. او کتابهای شرائع الاسلام، ارشادوراهنمایی الاذهان، و القواعد را نزد این مدرس خواند.[۷] شهید بعداز مِیْس، به «کرَک نوح» رفت و نزد سیدحسن بن سید جعفر کرکی مولف کتاب المحجة البیضاء (درگذشت:)، به عنوان مثال کتاب قواعد ابن میثم بحرانی، و تهذیب در اصول فقه، کتاب العمدة الجلیلة فی الاصول الفقهیة نوشته سیدجعفر کرکی و کتاب الکافیة فی النحو (نوشته ابو عثمان حاجب نحوی، درگذشت:۳۴۶ق) و نیز قسمتی از فقه و بعضی علم ها دیگر را یادگرفت.[۸] شهید ثانی بعداز اقامتی نزدیک به ۱۷ ماه، در جمادی الآخرة سال ۹۳۴ق. به جَبَع رفت و تا سال ۹۳۷ قمری در آنجا تحصیلاتش را خاطر نشان نمود.[۹]
دمشق
دمشق مقصد آتی شهید بود که در آنجا کتابهایی با زمینه علم ها پزشکی، هیئت، فلسفه اشراق (سهروردی) را نزد شمس الدین محمد بن مکی (متوفی۹۳۸ق) و کتابهایی با قضیه دانش خواندن و تلاوتهای نافع، ابن کثیر، ابی عمرو و عاصم را نزد احمد بن جابر الشاطبیة فرا گرفت.[۱۰] شهید بعد در سال ۹۳۸ق به جُبع رجوع که در به عبارتی سال استادانش شمس الدین و روحانی علی درگذشتند. وی تا سال ۹۴۱ق در جبع ماند و گشوده در اولِ سال ۹۴۲ق به دمشق رجوع و برگشت. درین هجرت نزد روحانی شمسالدین بن طولون دمشقی حنفی نصیبهایی از درست مسلم و درست بخاری را خواندن کرد و اذن داستان از این دو کتاب و نیز اذن قصهِ هر آنچه را خویش روحانی شمسالدین اذن ماجراِ آن را داشت، در ربیع الاول به عبارتی سال از روحانی شمسالدین گرفت.[۱۱]
مصر و حجاز
شهید ثانی در سال ۹۴۲ق به طرف مصر تکان کرد. وی در مصر، نزد شانزده بدن از محققان به یاددادنِ علم ها عربی، اصول فقه، هندسه، معانی، ذکر، عروض، منطق، تعبیر و تفسیر قرآن و دیگر علم ها درگیر شد. شهید در ۱۷ شوال ۹۴۳ق، بعد از اقامتی هجدهماهه در مصر، به حجاز مسافرت کرد و عمره و حج تمتع را بهجا آورد و در ۱۴ صفر ۹۴۴ق به جبع برگشت.[۱۲]
اجتهاد
شهید در ۳۳ سالگی، سال ۹۴۴ق به اجتهاد دست یافت کهاین فرمان در سال ۹۴۸ق بر همگان پدیدار شد.[۱۳]
زیارت عراق و بیتالمقدس
شهید ثانی در ۱۷ ربیعالثانی ۹۴۶ق به زیارت ائمه اطهار در عراق رفت و در ۱۵ شعبان به عبارتی سال به وطنش رجوع.[۱۴] در سال ۹۴۸ق بود که شهید به زیارت بیتالمقدس رفت و نزد روحانی شمسالدین بن ابی اللطف مقدّسی قسمتی از درست بخاری و درست مسلم را فرا گرفت و اذن داستان عام را از او استخراج کرد و به جبع بازگشت و تا اواخر سال ۹۵۱ق در آنجا به شغل های علمی سرگرم بود.[۱۵]
قسطنطنیه
شهید ثانی بعد از آن اراده مهاجرت به روم کرد و بهاین مراد در ۱۲ ذیالحجه ۹۵۱ق تکان کرد و سایر ماه را در دمشق سپری کرد. در ۱۶ محرم ۹۵۲ق وارد حلب شد و تا ۷ صفر به عبارتی سال در آنجا ماند. وی در ۱۲ صفر ۹۵۲ وارد طوقات و آنگاه آماسیه شد و از آنجا به قسطنطنیه (۱۷ ربیعالاول ۹۵۲) رفت و سه ماه و نیم در آنجا ماند.[۱۶]
شهید درین مهاجرت، رسالهای را که در امر ده دانش بود نزد حکم دهنده عسکر محمد بن محمد بن حاکم زادهٔ رومی ارسال کرد و بعد از ملاقات و اعمال مذاکرات علمی فی مابین آن دو، حکم دهنده رومی به او توصیه کرد در هر مکتبای که دلخواه اوست به درس دادن بپردازد. شهید ثانی «مکتب نوریه» در بعلبک را گزینش کرد و از سوی حکم دهنده سابق الذکر، اداره کارها این مکتب به او واگذار گشت.[۱۷]
مرجعیت علمی
در شعبان ۹۵۲ عازم عراق شد. و در ۴ شوال وارد سامراء و در۸ شوال وارد کاظمین شد. ۱۵ شوال به کربلا رسید و از آنجا به حله و بعد از آن به کوفه و نجف رفت.[۱۸]
بعداز زیارت مراقد ائمهٔ اطهار در ۱۵ صفر ۹۵۳ق. به لبنان رجوع و برگشت و در بعلبک سکنی گزید و چندی را به درس دادن مذهبها پنجگانه (جعفری، حنفی، شافعی، مالکی و حنبلی) و حرفههای دیگر طی کرد. او درین برهه زمانی منزلت بلند یافت و مرجعیت علمی یافت و در هر مذهبی طبق مبانی آن فتوا میبخشید.[۱۹] بعداز آن گشوده به جبع رفت و تا ۹۵۵ قمری در آنجا به درس دادن و کتابت درگیر بود.[۲۰]
اساتید
شیعه
بابا وی علی بن احمد عاملی جبعی، درگذشته ۹۲۵ق
متفحص کرکی درگذشته ۹۳۸ق
روضه خوان محمد بن مکی حکیم و فیلسوف در دمشق
سید حسن بن جعفر کرکی در کرک نوح
شمس الدین محمد بن مکی دمشقی
روحانی احمد بن جابر
روضه خوان جمال الدین احمد بن روحانی شمس الدین محمد بن خاتون عاملی
اهلسنت
شمس الدین بن طولون دمشقی حنفی در دمشق
روضه خوان محیی الدین عبدالقادر بن ابی الخیر غزی
روحانی شمس الدین بن ابی اللطف مقدسی در بیتالمقدس
روضه خوان شهاب الدین احمد رملی
ملا حسین جرجانی
ملا محمد استرآبادی
ملا محمدعلی جیلانی (سید محسن امین مینویسد: ممکن میباشد این سه (جرجانی، استرآبادی، جیلانی)، شیعه بوده باشند)
شهاب الدین بن نجار حنبلی
روحانی ابوالحسن بکری
زین الدین جرمی مالکی
روحانی ناصرالدین ملقانی مالکی
روضه خوان ناصر الدین طبلاوی شافعی
روحانی شمس الدین محمد نحاس
روضه خوان عبدالحمید سمنهودی
روضه خوان شمس الدین محمد بن عبدالقادر ذهنی شافعی
روحانی عمیره
روضه خوان شهاب الدین بن عبدالحق
روضه خوان شهاب الدین بلقینی
روضه خوان شمس الدین دیروطی[۲۱]
شاگردان
نورالدین علی بن حسین موسوی عاملی، داماد شهید ثانی
سید علی حسینی جزینی عاملی، دارای شهرت به صائغ
حسین بن عبدالصمد عاملی بابا روحانی بهایی
علی بن زهره جُبَعی
سید نورالدین کرکی عاملی
بهاءالدین محمد بن علی عودی جزینی، دارای اسم و رسم به ابن العودی
روضه خوان محی الدین بن احمد میسی عاملی
سید عزالدین حسین بن ابی الحسن عاملی
روحانی تاج الدین بن هلال جزائری[۲۲]
اثر ها
موسوعة الشهید الثانی
نوشتهعلمیٔ اساسی: فهرست اثرها شهید ثانی
شهید ثانی اثرها گوناگونی در موضوعات متعدد نوشته میباشد. سید محسن امین، ۷۹ تاثیر او را (اعم از کتاب، کناره، رساله) اسم می برد.[۲۳] همگی کتابها و رسالههای وی در گروهای ۲۹ جلدی با تیتر «موسوعة الشهید الثانی» جمع گردیدهاست.[۲۴]بعضا از اثر ها او عبارتند از:
روض الجنان فی تفصیل راهنمایی الاذهان
مسالک الافهام فی گستردن شرائع الاسلام
الفوائد العلیة فی تفصیل النفلیة،نفلیه رساله مختصر شرعی از شهید اولیه میباشد.
المقاصد العلیة فی تفصیل الألفیة
مناسک الحج الکبیر و مناسک الحج الصغیر
الروضة البهیة فی تفصیل اللمعة الدمشقیة
رسالة فی تفصیل بسمله
حقائق الایمان
منظومة فی النحو و گستردن آن
حزم القواعد الأصولیة لتفریع الاحکام الشرعیة
غنیة القاصدین فی اصطلاحات المحدثین
رسالة فی الأدعیة
رسالة فی آداب الجمعة
البدایة فی دانش الدرایة و گستردن آن، شهید ثانی اول دانشمند شیعی میباشد که دست به تألیف مهمی در درایة الحدیث زده میباشد[۲۵]
کتاب فی الأحادیث، مشمول ۱۰۰۰حدیث که از «مشیخه» حسن بن دوست داستنی گزینش گردیده است.[۲۶]
منیة المرید فی متانت المفید و المستفید، در آداب یاد دادن و تعلم که کتابی فوقالعاده اثرگذار راجع به فراگیری و تربیت است
مسکّن الفؤاد عند فقد الاحبة و الاولاد، این کتاب را بعد از واقعهٔ تلف کردن تعدادی فرزند، در تسلی خیال و خاطر خود و دیگرافراد، نگاشته میباشد
کشف الریبة عن احکام الغیبة[۲۷]
اشعار
از شهید ثانی اشعار متعددی در مشت وجود ندارد. مثالای از اشعار او، سرودهای میباشد از هنگام زیارت قبر رسول(ص) در سال ۹۴۳هجری قمری. این اشعار را سید محسن امین در اعیان الشیعه نقل نموده است:
صلاة و تسلیم علی أشرف الوری
مَن فضله ینبو عن الحد و الحصر
و مَن قد رقی السبع الطباق بنعله
و عَوَّضه اللّٰه البُراقَ عن المُهْر
و خاطبه اللّٰهُ العَلیُّ بحبه
شفاهاً و لم یحصل لعبد و لا حرّ
عُدولی عن تعداد فضلک لائق
یَمجموعّ لسانی عنه فی النظم و النثر
و ما ذا یقول الناس فی مدح اینجانب أتت
مدائحه الغرّاء فی سفت الذکر
سعیت إلیه عاجلاً عملکرد عاجز
بعبء ذنوبی جمّة أثقلتْ ظهری
و لکن ریح الشوق حَرَّک همتی
و روحُ الرجا مع ضعف نفسی و مع فقری
و اینجانب عادة العرب الکرام بوفدهم
إعادته بالخیر و الحبر و الوفر
و جادوا بلا وعدٍ مَضی لنزیلهم
فکیف و قد أوعدتَنی الخیر فی مصر
فحقّق رجائی سیدی فی زیارتی
بنیل مُنای و الشفاعة فی حشری[۲۸]
ترجمه: درود و سلام بر برگزیدگان آدم که فضائلش افزونخیس از حد شمارش میباشد.
آن که پا بر هفت گنبد گردون بنیان.
و پروردگار به مکان اسب، درخشان به وی عطا فرمود.
خدای تبارک با او کلام اذعان کرد، که هیچکسی تا به امروز بدان افتخار نائل نیامده میباشد.
از شمردن فضائلت به عبارتی بِه که دست کشم.
چون زبانم از بیانش، چه به شعر و چه به نثر عاجز میباشد.
مرمان چه می توانند اعلام کرد در مدح و حمد هر کس ستایشش در قرآن مجید آمده میباشد؟
عاجزانه و لنگ لنگان با توشه گران گناه که بر دوشم سنگینی مینماید به سویش شتابان آمدم.
با وجود ناتوانیروحی و بی نوائیام، باد ملایم شوقش.
و روح آرزو به لطفش، عزمام را به تکاپو درآورد تا روانه کویش شدم.
اعرابِ میهمان نواز عادتشان اینگونه میباشد که هر کسی بر آن ها فرود آید با نعمت فراوان و نه بسیار بر میشود.
هرچند به وی وعده پذیرایی نداده باشند این در حالی میباشد که تو(فرستاده) در شهر به اینجانب وعده نه و مشوق دادهای.
سرور اینجانب! اکنون که به دیدار و میهمانیات شتافتهام، منرا به آرزوهایم برسان و در روز رستاخیز شفیعم باش.
جایگاه تاریخی و معنوی نام امام حسن مجتبی (ع) در مسجد فکوری مشهد