خصوصیتهای فکری فیاض
پایبندی به فلسفه مشاء
لاهیجی با فلسفه مشاء شناخت بدون نقص داشته و اصول و قواعد این فلسفه را پذیرفته میباشد. میتوان ذکر کرد درنگهای ابن سینا بر ذهن ها او تسلط دارااست. وی از مهم ترین شارحان ابن سینا در بین متأخران میباشد. اثرها فلسفی ابن سینا از مهم ترین منابع فیاض در نگاشتههایش میباشد و بسیار از وی نقل مینماید. حتی میاقتدار اثرها فیاض را شرحی بر حکمت مشاء و فکر سینوی به اکانت مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد آید.[مستلزم منبع]
این مسأله آن گاه در خور تأمل میباشد که فیاض، برهه زمانی متعددی نزد ملاصدرا تلمذ نموده است و داماد او بوده میباشد، با این درحال حاضر واحد سنجش تأثیرپذیری از ذهن ها صدرا اندک میباشد.[مستلزم منبع] در مجموع شوارق الالهام فقط هفت توشه[۳۸]از وی حافظه مینماید. از سوی دیگر دیگر محصل و داماد صدرا، یعنی سود، فیلسوفی صدرایی کل عیار میباشد. فیاض همواره از صدرا با احترام خاطر مینماید و در اثر ها خویش از وی تحت عنوان «استاذنا»، «استاذنا و مولانا افضل المتألهین..»[۳۹] تفسیر مینماید. حتی سازه به نقلی او شواهد الربوبیه و مبدأ و معاد را درس دادن رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد مینموده است.[۴۰]
با این اکنون او فیلسوفی مشائی به شمار می آید و آموزههای فلسفی صدرا چندان بر او تأثیر نگذاشته میباشد. وی حتیدر صدد برآمده که بر طبق اصول مشاء، به انتقاد حکمت متعالیه بپردازد و میقدرت فیاض را اول منتقد صدرالمتألهین آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد دانست.[۴۱]
سید جلال الدین آشتیانی این نظر را دارد که فیاض به باعث تقیه و واهمه از تکفیر، عقاید خویش را در پوسته فلسفه مرسوم آن زمان ذکر نموده است و باطناً سالک نگرش اشراق و معتقد به مبانی میباشد.[۴۲] آشتیانی، فیاض را جامع در بین حکمت بحثی و ذوقی میداند، اگرچه به حسب ظواهر در مباحث متداول نحوه مشاء را میپموده میباشد.[۴۳]
استقلال فکری
لاهیجی اگرچه از نگاشتهها و فکرهای دیگر اندیشمندان، به کارگیری فراوان نموده است، ولی استقلال رأی خویش را مراقبت نموده است. در مورد ها اکثری به دیگر اندیشمندان تعالی نقص و انواع مینماید.[۴۴] با این درحال حاضر، وی دلبستگی فراوان به ابن سینا و تعلق فکری بهپندار مشاء داراست.
برخورداری از رغبتها و تفکرات عرفانی
فیاض به شدت متأثر از عرفا و تعالیم آنهاست و تأثیر معارف عرفانی و صوفیانه، بر تحلیلها و تقریرهای او از مسائل کلامی، در موضعها زیادی مشاهده میگردد. برای مثال میقدرت به نظارتهای او در دعوا «مقصود از بعثت انبیا» و یا این که دعوا از «فلسفه احکام» اشاره نمود.[۴۵]
از نگرش فیاض، شیوه به سوی معبود به دو رویه ظواهر و داخل تقسیم می گردد:
الف: خط مش ظواهر که طرز استعمال از استدلال و عامل میباشد و عقل، خویش در آن استقلال داشته و نهایت آن، معرفت و دانش به معبود میباشد. دو دانش حکمت و حرف به دلیل علم آموزی این نهایت تدوین گردیدهاند.
ب: خط مش داخل، که به عبارتی سیر و سلوک باطنی و معنوی میباشد و نهایت آن، وصول واقعی به آفریدگار متعال و فانی شدن از هر چه غیر اوست و باقی بودن بدوست. مقصود از بعثت انبیا و رسل، هدایت عموم فارغ از روش بوده میباشد. به لحاظ فیاض، واقعیت تصوف، چیزی جز سلوک همین روش داخل وجود ندارد.[۴۶]
از منظر فیاض، بینش اشراق نیز مثل تصوف، نگرش سلوک رویه درون میباشد. میاقتدار بیان کرد بینش اشراق در واقع به عبارتی طرز تصوف میباشد؛ جز اینکه تصوف در قبال تکلم میباشد و اشراق در قبال حکمت.[۴۷]
فیاض خاتمه کتاب گوهر منظور را به ذکر راههای سیر و سلوک و تهذیب خلق تخصیص داده میباشد. این فرمان فارغ طریق معمول کتاب ها کلامی میباشد.
به حیث لاهیجی سلوک شیوه درون به دو شیوه ممکن میباشد: ۱. طرز حکمت: تهذیب خوی میباشد و نهایت عملکرد حکمای اشراق به شمار میرود. ۲. نحوه شرع: مراقبت بر اخلاص و تقواست و نهایت مجاهده صوفیه و عرفا به حساب می آید.
به حیث فیاض هر دو نحوه به حسب واقعیت و نهایت، یک چیز میباشد.[۴۸]
تبیینها و میلهای عرفانی، در کتاب گوهر منظور بسی بیشتر از شوارق و سرمایه ایمان میباشد؛ از همین رو میقدرت بیان کرد گوهر منظور منش حرف فلسفی-عرفانی داراست. سرمایه ایمان در پوسته حرف فلسفی محض تدوین گردیده و شوارق الالهام با فلسفه کلامی میباشد.[مستلزم منبع]
جایگاه تاریخی و معنوی نام امام حسن مجتبی (ع) در مسجد فکوری مشهد