مجله خبری مساجد

اساتید و شاگردان
ابوالفرج اصفهانی در مجالس علمی اکثری از عالمان هم‌بعد از ظهر خویش حضور یافته میباشد. خطیب بغدادی و یاقوت حموی، به یک‌سری بدن از مشایخ وی اشاره کرده‌اند؛[۲۴] ابوبکر بن درید، یک کدام از مشایخ او دانسته شد‌ه‌است.[۲۵] بعضا دیگر از اساتید او عبارتند از: محمد بن جریر بن یزید طبری، جعفر بن قدامه، ابوبکر ابن انباری، ادب بن عفاف و حجاب جمحی، علی بن سلیمان اخفش، نفطویه، محمد بن عبدالله حضرمی، محمد بن جعفر قتات، حسین بن قدمت ابن ابی احوص ثقفی، علی بن عباس مقانعی، علی بن اسحاق بن زاطیا، ابو خبیب برتی، و محمد بن عباس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد یزید.[۲۶]

بعضا عالمان همانند ابو زکریا یحیی، ابوالحسین بن دینار، علی بن ابراهیم دهکی، دارقطنی، ابو اسحاق طبری، ابراهیم بن مخلد و محمد بن ابی الفوارس، و تنوخی، شاگردان او به شمار رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد آمده‌اند.[۲۷]

اثرها
اثرها تألیفی زیادی به ابوالفرج اصفهانی منسوب میباشد.[۲۸] او اثرها اکثری، به‌ویژه در شعر و نسب‌شناسی، تألیف نموده است؛ به سیرتکامل‌ای که برخی کتاب‌شناسان، در حدود ۳۰ تاثیر به وی منسوب دانسته‌اند.[۲۹] مشهورترین اثرها به مکان باقی مانده از او، مقاتل الطالبیین و الاغانی میباشد.[۳۰] بعضی دیگر از تألیفات وی عبارتند از نسب بنی عبدشمس، روز ها العرب و جمهرة النسب، آداب الغربا، الأخبار و النوادر، نسب بنی آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد شیبان.[۳۱]

روحانی طوسی در کتاب فهرست خویش، دو کتاب دیگر از وی با اسم‌های «ما نزل اینجانب القرآن فی أمیر المؤمنین و أهل بیته(ع)»، و «فیه صحبت فاطمة(ع) فی فدک» بیان نموده است.[۳۲] اشعار فراوانی در موضوعات متفاوت به او نسبت داده شده و در پیشگفتار کتاب الأغانی، برخی از این اشعار، نقل گردیده‌است.[۳۳]

کتاب مقاتل الطالبیین تاثیر ابوالفرج اصفهانی
مقاتل الطالبیین
نوشته‌ی‌علمیٔ مهم: مقاتل الطالبیین (کتاب)
کتاب مقاتل الطالبیین، به لهجه عربی، در ۱۹ فصل و ۲۱۶ نصیب، به ذکر سرگذشت فرزندان و نوادگان ابوطالب، بابا امام علی(ع) میپردازد.[۳۴] گستردن تفصیلی شهید شدن جعفر بن ابیطالب، امام علی(ع)، امام حسن(ع)، امام حسین(ع)، مالک فخ، امام کاظم(ع) و امام رضا(ع)، از شاخصه‌های مقاتل الطالبیین دانسته گردیده است.[۳۵] این کتاب به طریق روایی تدوین گردیده و در سی سالگی ابوالفرج اصفهانی، یعنی حوالی سال ۳۱۳ق درج شده میباشد.[۳۶] روحانی موءثر در کتاب الإرشاد، اکثری از احادیث مقاتل الطالبیین را نقل نموده است.[۳۷] ابوالفرج اصفهانی، چنانکه فرستاده جعفریان گفته، احادیث کتاب مقاتل الطالبیین را عمدتا از کتاب المبیضة فی أخبار آل ابی طالب، نوشته احمد بن عبیدالله ثقفی نقل کرده و همینطور از کتاب دیگری به اسم مقاتل الطالبیین، نوشته محمد بن علی بن حمزه علوی هم به کارگیری نموده است.[۳۸]

این کتاب به سبب ساز جامعیت و توجه در نقل خبرها، آیتم اعتنا اکثری از مولفان قرار گرفته میباشد؛ به‌سیرتکامل‌ای که بعضی زیرا روضه خوان موثر آن را از منابع مهم معرفی کرده‌اند.[۳۹]

الأغانی
نوشته‌علمیٔ مهم: الاغانی
الأغانی، در زمان ۵۰ سال بوسیله ابوالفرج اصفهانی عده‌آوری و تألیف گردیده[۴۰] و در دوران چندین قرن، از منابع اساسی درباره موسیقی، ادبیات، تاریخ و هنر زمان فرهنگ اسلامی محسوب می‌گردیده‌است.[۴۱] این کتاب مطرح ترین دائرة المعارف موسیقی و فرهنگ وتمدن، و نیز جامع‌ترین دیوان نظم و نثر و احادیث عرب جاهلی و صدر اسلام خوانده گردیده[۴۲] که دربردارنده دسته‌ای از گستردن وضع سازندگان و خواننده گان و نوازندگان موسیقی و نغمه‌های آن روزگار محسوب میشود.[۴۳] این کتاب در ۲۰ جلد مندرج میباشد.[۴۴] زرکلی در کتاب خویش، الاعلام، داعیه کرده که ابوالفرج اصفهانی، کتاب الأغانی را برای حکم دهنده اموی اندلس ارسال کرد و از وی محرک گرفت.[۴۵]

پانویس
آقابزرگ تهرانی، الذریعة، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۲۴۹؛ امین، أعیان الشیعة، ۱۴۰۶ق، ج۸، ص۱۹۸؛ امین، مستدرکات اعیان الشیعة، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۱۴۶؛ ابوالفرج اصفهانی، الأغانی، ۱۹۹۴م، ج۱، ص۱۴.
خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴۱۷ق، ج۱۱، ص۳۹۷؛ ابن العماد الحنبلی، شذرات الذهب، ۱۴۰۶ق، ج۴، ص۲۹۲؛ صفدی، صرف العین، ۱۴۲۵ق، ج۲، ص۷؛ امین، أعیان الشیعة، ۱۴۰۶ق، ج۸، ص۲۰۰؛ آقابزرگ تهرانی، الذریعة، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۲۴۹؛ خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۳۷۲ق، ج۱۱، ص۳۶۸.
خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴۱۷ق، ج۱۱، ص۳۹۸؛ امین، أعیان الشیعه، ۱۴۰۶ق، ج۸، ص۱۹۸.
ابوالفرج اصفهانی، الأغانی، ۱۹۹۴م، ج۱، ص۱۴.
امین، مستدرکات اعیان الشیعة، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۱۴۶.
امین، أعیان الشیعه، ۱۴۰۶، ج۸، ص۱۹۸.
ابوالفرج اصفهانی، الأغانی، ۱۹۹۴م، ج۱، ص۱۵-۱۶.
تنوخی، نشوار المحاضرة و أخبار المذاکرة، ۱۳۹۱ق، ج۴، ص۱۰.
ابن خلکان، وفیات الاعیان، ۱۳۶۴ش، ج۳، ص۳۰۸؛ ذهبی، تاریخ الإسلام، ۱۴۱۳ق، ج۲۶، ص۱۴۴؛ یاقوت حموی، معجم الادبا، ۱۹۹۳م، ج۱۳، ص۱۰۰.
ابوحیان توحیدی، أخلاق الوزیرین، ۱۹۹۲م، ص۴۲۱.
ابن خلکان، وفیات الاعیان، ۱۳۶۴ش، ج۳، ص۳۰۸؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴۱۷ق، ج۱۱، ص۳۹۸؛ صفدی، الوافی بالوفیات، ۱۴۲۰، ج۲۱، ص۱۶؛ صفدی، صرف العین، ۱۴۲۵ق، ج۲، ص۷؛ امین، أعیان الشیعه، ۱۴۰۶ق، ج۸، ص۱۹۸.
آقابزرگ تهرانی، الذریعة، ۱۴۰۸ق، ج۲۱، ص۳۷۶.
روحانی طوسی، فهرست، ۱۴۲۰ق، ص۵۴۴؛ حلی، خلاصة الاقوال، ۱۳۸۱ش، ص۴۶۵؛ خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۳۷۲ق، ج۱۱، ص۳۶۷.
ابن جوزی، المنتظم، ۱۴۱۲ق، ج۱۴، ص۱۸۵؛ ذهبی، سیر اعلام النبلا، ۱۴۱۴ق، ج۱۶، ص۲۰۲؛ ذهبی، معیار الاعتدال، ۱۳۸۲ق، ج۳، ص۱۲۳؛ ابن العماد الحنبلی، شذرات الذهب، ۱۴۰۶ق، ج۴، ص۲۹۲؛ ابن خلکان، وفیات الاعیان، ۱۳۶۴ش، ج۳، ص۳۰۸؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴۱۷ق، ج۱۱، ص۳۹۹.
ذهبی، تاریخ الإسلام، ۱۴۱۳ق، ج۲۶، ص۱۴۴؛ ابن العماد الحنبلی، شذرات الذهب، ۱۴۰۶ق، ج۴، ص۲۹۲.
ابوالفرج اصفهانی، الأغانی، ۱۹۹۴م، ج۱، ص۹.
ابن جوزی، المنتظم، ۱۴۱۲ق، ج۱۴، ص۱۸۵.
ابوالفرج اصفهانی، الأغانی، ۱۹۹۴م، ج۱، ص۸.
روحانی طوسی، فهرست، ۱۴۲۰ق، ص۵۴۴؛ حلی، خلاصه الاقوال، ۱۳۸۱ش، ص۴۶۵.
خوانساری اصفهانی، روضات الجنات، ۱۳۹۲ق، ج۵، ص۲۲۱.
اصفهانی، مقاتل الطالبیین، بیروت، ص۳۹.
اصفهانی، مقاتل الطالبیین، بیروت، ص۴۱ و ۵۹ و ۶۹ و ۱۱۶ و ۱۱۸ و ۴۱۲ و ۴۶۰ و...
ابن جوزی، المنتظم، ۱۴۱۲ق، ج۱۴، ص۱۸۵، ذهبی، تاریخ الاسلام، ۱۴۱۳ق، ج۲۶، ص۱۴۴.
خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴۱۷ق، ج۱۱، ص۳۹۷؛ یاقوت حموی، معجم الادبا، ۱۹۹۳م، ج۱۳، ص۹۵؛ ابوالفرج اصفهانی، الأغانی، ۱۹۹۴م، ج۱، ص۱۴.
ابن درید، الاشتقاق، ۱۳۷۸ق، پیشگفتار، ص۷.
خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴۱۷ق، ج۱۱، ص۳۹۷؛ یاقوت حموی، معجم الادبا، ۱۹۹۳م، ج۱۳، ص۹۵؛ ابوالفرج اصفهانی، الأغانی، ۱۹۹۴م، ج۱، ص۱۴.
خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴۱۷ق، ج۱۱، ص۳۹۸؛ ذهبی، سیر اعلام النبلا، ۱۴۱۴ق، ج۱۶، ص۲۰۲.
ابن العماد الحنبلی، شذرات الذهب، ۱۴۰۶ق، ج۴، ص۲۹۲.
ابوالفرج اصفهانی، الأغانی، ۱۹۹۴م، ج۱، ص۲۴.
قائمی، «ابوالفرج اصفهانی»، ص۵۰-۵۱.
ابن خلکان، وفیات الاعیان، ۱۳۶۴ش، ج۳، ص۳۰۸؛ ابن ندیم، فهرست ابن ندیم، بیروت، ص۱۲۸؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴۱۷ق، ج۱۱، ص۳۹۷؛ روضه خوان طوسی، فهرست، ۱۴۲۰ق، ص۲۸۱؛ ذهبی، تاریخ الإسلام، ۱۴۱۳ق، ج۲۶، ص۱۴۴؛ آقابزرگ تهرانی، الذریعة، ۱۴۰۸ق، ج۲ ص۲۴۹؛ زرکلی، الاعلام، ۱۹۸۹م، ج۴، ص۲۷۸.
روحانی طوسی، فهرست، ۱۴۲۰ق، ص۵۴۴؛ خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۳۷۲ق، ص۳۶۸.
ابوالفرج اصفهانی، الأغانی، ۱۹۹۴م، ج۱، ص۱۸-۲۳.
عادل، «ابوالفرج اصفهانی و ترجمه مقاتل الطالبیین»، ص۴۸.
عادل، «ابوالفرج اصفهانی و ترجمه مقاتل الطالبیین»، ص۴۸.
ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۴۱۹ق، ص۵؛ عادل، «ابوالفرج اصفهانی و ترجمه مقاتل الطالبیین»، ص۴۸.
خانجانی، «منابع روحانی موثر در گزارش‌های تاریخی»، ص۲۷-۳۰.
جعفریان، «علی بن محمد نوفلی و کتاب الأخبار وی»، ص۳۵۹.
خانجانی، منابع روحانی اثر گذار در گزارش‌های تاریخی،تاریخ اسلام در آینه تفحص، پاییز۱۳۸۷، شماره۱۹.
زرکلی، الأعلام، ۱۹۸۹م، ج۴، ص۲۷۸؛ ابوالفرج اصفهانی، الأغانی، ۱۹۹۴م، ج۱، ص۲۵.
گلسرخی، «کتاب الآغانی»، ص۱۱۱-۱۱۲.
گلسرخی، «کتاب الأغانی»، ۱۳۷۰ش، ص۱۱۱-۱۱۲.
گلسرخی، «کتاب الأغانی»، ۱۳۷۰ش، ص۱۱۱-۱۱۲.
گلسرخی، «کتاب الأغانی»، ۱۳۷۰ش، ص۱۱۱-۱۱۲؛ ابوالفرج اصفهانی، الأغانی، ۱۹۹۴م، ج۱، ص۲۵.
زرکلی، الأعلام، ۱۹۸۹م، ج۴، ص۲۷۸.
منابع
آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، قم، اسماعیلیان، ۱۴۰۸ق.
ابن العماد الحنبلی، مخلوق الحی بن احمد، شذرات الذهب فی خبر‌ها اینجانب ذهب، مطالعه الأرناؤوط، بیروت، دار ابن کثیر، ۱۴۰۶ق.
ابن جوزی، عبد و بنده الرحمن بن علی بن محمد، المنتظم فی تاریخ الأمم و الملوک، رسیدگی محمد مخلوق القادر عطا و مصطفی مخلوق القادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۲ق.
ابن خلکان، احمد بن محمد، وفیات الاعیان، بازرسی احسان عباس، قم، الشریف الرضی، ۱۳۶۴ش.
ابن درید، محمد بن حسن، الاشتقاق، رسیدگی مخلوق السلام محمد هارون، قاهره، مکتبة الخانجی، ۱۳۷۸ق.
ابن ندیم، محمد بن اسحاق، فهرست ابن ندیم، بیروت، دار المعرفة، بی‌تا.
ابوالفرج اصفهانی، علی بن الحسین، الأغانی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۹۹۴م.
ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین، مقاتل الطالبیین، تفصیل و بازرسی سید احمد صقر، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۹ق/۱۹۹۸م.
ابوحیان توحیدی، علی بن محمد، أخلاق الوزیرین، بازرسی محمد بن تاویت الطنجی، بیروت، دار صادر، ۱۹۹۲م.
امین، سید حسن، مستدرکات اعیان الشیعه، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۰۸ق.
امین، سید محسن، أعیان الشیعة، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۰۶ق.
تنوخی، محسن بن علی، نشوار المحاضرة و أخبار المذاکرة، استیناف عبود الشالجی، بیروت، ۱۳۹۱ق.
جعفریان، پیامبر، «علی بن محمد نوفلی و کتاب الاخبار وی»، در خبرنامه علم ها حدیث، فصل‌پاییز و زمستان۱۳۸۷، ش۴۹ و ۵۰.
حلی، حسن بن یوسف، خلاصة الاقوال فی معرفة الرجال، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۸۱ش.
خانجانی، قاسم، «منابع روضه خوان موءثر در گزارشهای تاریخی»، در خبر نامه تاریخ اسلام در آینه مطالعه، شماره ۱۹، فصل‌پاییز ۱۳۸۷.
خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۷ق.
خوانساری اصفهانی، محمدباقر بن زین العابدین، روضات الجنات: فی اوضاع و احوال العلماء والسادات، مطالعه اسدالله اسماعیلیان، طهران، اسماعیلیان، ۱۳۹۲ق.
خویی، سید ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، دار الثقافة الاسلامیة، ۱۳۷۲ق.
ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، رسیدگی قدمت عبدالسلام تدمری، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلا، بیروت، مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۴ق.
ذهبی، محمد بن احمد، ترازو الاعتدال فی انتقاد الرجال، مطالعه علی محمد البجاوی، بیروت، دار المعرفة للطباعة والنشر، ۱۳۸۲ق.
زرکلی، خیرالدین، الاعلام، بیروت، دار العلم للملایین، چاپ هشتم، ۱۹۸۹ق.
روحانی طوسی، محمد بن حسن، فهرست کتاب ها الشیعة و أصولهم و أسماء المصنّفین و أصحاب الأصول، قم، مکتبة المحقق الطباطبائی، ۱۴۲۰ق.
صفدی، خلیل بن أیبک، الوافی بالوفیات، بازرسی احمد الارناووط و مصطفی ترکی، بیروت، داراحیاء التراث، ۱۴۲۰ق.
صفدی، خلیل بن أیبک، صرف العین، قاهره،دار الافاق العربیة، ۱۴۲۵ق.
عادل، پرویز، «ابوالفرج اصفهانی و ترجمه مقاتل الطالبیین»، در خبرنامه کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، شماره ۲۶، آذر ۱۳۷۸ش.
قائمی، محمد، «ابوالفرج اصفهانی»، در خبرنامه فرهنگ و تمدن اصفهان، ش۳۱، سال ۱۳۳۹ش.
گلسرخی، ایرج، «کتاب الأغانی»، در خبرنامه فرهنگ وتمدن، شماره ۸، فصل بهار ۱۳۷۰.
یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم الادبا، بیروت، دار الغرب الاسلامی، ۱۹۹۳م.
لینک و پیوند به خارج
* نوشته‌ی علمی ابوالفرج اصفهانی در دائره المعارف بلندمرتبه اسلامی

نبو
زیدیه
قیام‌ها
قیام زید بن علی • قیام یحیی بن زید • قیام محمد بن عبدالله بن حسن • قیام ابراهیم بن عبدالله • قیام شهید فخ • قیام یحیی بن عبدالله • قیام ادریس بن عبدالله • قیام ابن طباطبا • قیام ابوالسرایا
فرقه‌ها
جارودیه • صالحیه (بتریه) • سلیمانیه (جریریه) • قاسمیه • هادویه • ناصریه • حسینیه
حکومت‌ها
ادریسیان • زیدیان یمن • علویان (طبرستان) • طباطباییان • آل کیا
باورها
قیام به سیف
شخصیت‌ها
تاریخی
زید بن علی • حسن مثنی • یحیی بن زید • عبدالله بن حسن مثنی • محمد بن عبدالله بن حسن • ابراهیم بن عبدالله • صاحب و مالک فخ • ابن طباطبا • ناصر اطروش • داعی عظیم • داعی صغیر • ابراهیم بن موسی بن جعفر • هادی الی‌الحق
علمی
قاسم رسی • احمد بن ابراهیم حسنی • ابن ابی‌الرجال • ابن انسان • ابن عَبدک • ابن عُقده • محسن بن محمد بروقنی • ابوخالد واسطی • ابوالفرج اصفهانی • جعفر بن احمد • احمد بن عیسی بن زید • حسن بن اسحاق صنعانی • حسن بن علی بن جابر هَبَل
علمی سیاسی
قرن ۱۴ و ۱۵ هجری
مجدالدین مؤیدی • بدرالدین حوثی • حسین بدرالدی

اساتید و شاگردان
ابوالفرج اصفهانی در مجالس علمی اکثری از عالمان هم‌بعد از ظهر خویش حضور یافته میباشد. خطیب بغدادی و یاقوت حموی، به یک‌سری بدن از مشایخ وی اشاره کرده‌اند؛[۲۴] ابوبکر بن درید، یک کدام از مشایخ او دانسته شد‌ه‌است.[۲۵] بعضا دیگر از اساتید او عبارتند از: محمد بن جریر بن یزید طبری، جعفر بن قدامه، ابوبکر ابن انباری، ادب بن عفاف و حجاب جمحی، علی بن سلیمان اخفش، نفطویه، محمد بن عبدالله حضرمی، محمد بن جعفر قتات، حسین بن قدمت ابن ابی احوص ثقفی، علی بن عباس مقانعی، علی بن اسحاق بن زاطیا، ابو خبیب برتی، و محمد بن عباس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد یزید.[۲۶]

بعضا عالمان همانند ابو زکریا یحیی، ابوالحسین بن دینار، علی بن ابراهیم دهکی، دارقطنی، ابو اسحاق طبری، ابراهیم بن مخلد و محمد بن ابی الفوارس، و تنوخی، شاگردان او به شمار رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد آمده‌اند.[۲۷]

اثرها
اثرها تألیفی زیادی به ابوالفرج اصفهانی منسوب میباشد.[۲۸] او اثرها اکثری، به‌ویژه در شعر و نسب‌شناسی، تألیف نموده است؛ به سیرتکامل‌ای که برخی کتاب‌شناسان، در حدود ۳۰ تاثیر به وی منسوب دانسته‌اند.[۲۹] مشهورترین اثرها به مکان باقی مانده از او، مقاتل الطالبیین و الاغانی میباشد.[۳۰] بعضی دیگر از تألیفات وی عبارتند از نسب بنی عبدشمس، روز ها العرب و جمهرة النسب، آداب الغربا، الأخبار و النوادر، نسب بنی آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد شیبان.[۳۱]

روحانی طوسی در کتاب فهرست خویش، دو کتاب دیگر از وی با اسم‌های «ما نزل اینجانب القرآن فی أمیر المؤمنین و أهل بیته(ع)»، و «فیه صحبت فاطمة(ع) فی فدک» بیان نموده است.[۳۲] اشعار فراوانی در موضوعات متفاوت به او نسبت داده شده و در پیشگفتار کتاب الأغانی، برخی از این اشعار، نقل گردیده‌است.[۳۳]

کتاب مقاتل الطالبیین تاثیر ابوالفرج اصفهانی
مقاتل الطالبیین
نوشته‌ی‌علمیٔ مهم: مقاتل الطالبیین (کتاب)
کتاب مقاتل الطالبیین، به لهجه عربی، در ۱۹ فصل و ۲۱۶ نصیب، به ذکر سرگذشت فرزندان و نوادگان ابوطالب، بابا امام علی(ع) میپردازد.[۳۴] گستردن تفصیلی شهید شدن جعفر بن ابیطالب، امام علی(ع)، امام حسن(ع)، امام حسین(ع)، مالک فخ، امام کاظم(ع) و امام رضا(ع)، از شاخصه‌های مقاتل الطالبیین دانسته گردیده است.[۳۵] این کتاب به طریق روایی تدوین گردیده و در سی سالگی ابوالفرج اصفهانی، یعنی حوالی سال ۳۱۳ق درج شده میباشد.[۳۶] روحانی موءثر در کتاب الإرشاد، اکثری از احادیث مقاتل الطالبیین را نقل نموده است.[۳۷] ابوالفرج اصفهانی، چنانکه فرستاده جعفریان گفته، احادیث کتاب مقاتل الطالبیین را عمدتا از کتاب المبیضة فی أخبار آل ابی طالب، نوشته احمد بن عبیدالله ثقفی نقل کرده و همینطور از کتاب دیگری به اسم مقاتل الطالبیین، نوشته محمد بن علی بن حمزه علوی هم به کارگیری نموده است.[۳۸]

این کتاب به سبب ساز جامعیت و توجه در نقل خبرها، آیتم اعتنا اکثری از مولفان قرار گرفته میباشد؛ به‌سیرتکامل‌ای که بعضی زیرا روضه خوان موثر آن را از منابع مهم معرفی کرده‌اند.[۳۹]

الأغانی
نوشته‌علمیٔ مهم: الاغانی
الأغانی، در زمان ۵۰ سال بوسیله ابوالفرج اصفهانی عده‌آوری و تألیف گردیده[۴۰] و در دوران چندین قرن، از منابع اساسی درباره موسیقی، ادبیات، تاریخ و هنر زمان فرهنگ اسلامی محسوب می‌گردیده‌است.[۴۱] این کتاب مطرح ترین دائرة المعارف موسیقی و فرهنگ وتمدن، و نیز جامع‌ترین دیوان نظم و نثر و احادیث عرب جاهلی و صدر اسلام خوانده گردیده[۴۲] که دربردارنده دسته‌ای از گستردن وضع سازندگان و خواننده گان و نوازندگان موسیقی و نغمه‌های آن روزگار محسوب میشود.[۴۳] این کتاب در ۲۰ جلد مندرج میباشد.[۴۴] زرکلی در کتاب خویش، الاعلام، داعیه کرده که ابوالفرج اصفهانی، کتاب الأغانی را برای حکم دهنده اموی اندلس ارسال کرد و از وی محرک گرفت.[۴۵]

پانویس
آقابزرگ تهرانی، الذریعة، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۲۴۹؛ امین، أعیان الشیعة، ۱۴۰۶ق، ج۸، ص۱۹۸؛ امین، مستدرکات اعیان الشیعة، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۱۴۶؛ ابوالفرج اصفهانی، الأغانی، ۱۹۹۴م، ج۱، ص۱۴.
خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴۱۷ق، ج۱۱، ص۳۹۷؛ ابن العماد الحنبلی، شذرات الذهب، ۱۴۰۶ق، ج۴، ص۲۹۲؛ صفدی، صرف العین، ۱۴۲۵ق، ج۲، ص۷؛ امین، أعیان الشیعة، ۱۴۰۶ق، ج۸، ص۲۰۰؛ آقابزرگ تهرانی، الذریعة، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۲۴۹؛ خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۳۷۲ق، ج۱۱، ص۳۶۸.
خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴۱۷ق، ج۱۱، ص۳۹۸؛ امین، أعیان الشیعه، ۱۴۰۶ق، ج۸، ص۱۹۸.
ابوالفرج اصفهانی، الأغانی، ۱۹۹۴م، ج۱، ص۱۴.
امین، مستدرکات اعیان الشیعة، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۱۴۶.
امین، أعیان الشیعه، ۱۴۰۶، ج۸، ص۱۹۸.
ابوالفرج اصفهانی، الأغانی، ۱۹۹۴م، ج۱، ص۱۵-۱۶.
تنوخی، نشوار المحاضرة و أخبار المذاکرة، ۱۳۹۱ق، ج۴، ص۱۰.
ابن خلکان، وفیات الاعیان، ۱۳۶۴ش، ج۳، ص۳۰۸؛ ذهبی، تاریخ الإسلام، ۱۴۱۳ق، ج۲۶، ص۱۴۴؛ یاقوت حموی، معجم الادبا، ۱۹۹۳م، ج۱۳، ص۱۰۰.
ابوحیان توحیدی، أخلاق الوزیرین، ۱۹۹۲م، ص۴۲۱.
ابن خلکان، وفیات الاعیان، ۱۳۶۴ش، ج۳، ص۳۰۸؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴۱۷ق، ج۱۱، ص۳۹۸؛ صفدی، الوافی بالوفیات، ۱۴۲۰، ج۲۱، ص۱۶؛ صفدی، صرف العین، ۱۴۲۵ق، ج۲، ص۷؛ امین، أعیان الشیعه، ۱۴۰۶ق، ج۸، ص۱۹۸.
آقابزرگ تهرانی، الذریعة، ۱۴۰۸ق، ج۲۱، ص۳۷۶.
روحانی طوسی، فهرست، ۱۴۲۰ق، ص۵۴۴؛ حلی، خلاصة الاقوال، ۱۳۸۱ش، ص۴۶۵؛ خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۳۷۲ق، ج۱۱، ص۳۶۷.
ابن جوزی، المنتظم، ۱۴۱۲ق، ج۱۴، ص۱۸۵؛ ذهبی، سیر اعلام النبلا، ۱۴۱۴ق، ج۱۶، ص۲۰۲؛ ذهبی، معیار الاعتدال، ۱۳۸۲ق، ج۳، ص۱۲۳؛ ابن العماد الحنبلی، شذرات الذهب، ۱۴۰۶ق، ج۴، ص۲۹۲؛ ابن خلکان، وفیات الاعیان، ۱۳۶۴ش، ج۳، ص۳۰۸؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴۱۷ق، ج۱۱، ص۳۹۹.
ذهبی، تاریخ الإسلام، ۱۴۱۳ق، ج۲۶، ص۱۴۴؛ ابن العماد الحنبلی، شذرات الذهب، ۱۴۰۶ق، ج۴، ص۲۹۲.
ابوالفرج اصفهانی، الأغانی، ۱۹۹۴م، ج۱، ص۹.
ابن جوزی، المنتظم، ۱۴۱۲ق، ج۱۴، ص۱۸۵.
ابوالفرج اصفهانی، الأغانی، ۱۹۹۴م، ج۱، ص۸.
روحانی طوسی، فهرست، ۱۴۲۰ق، ص۵۴۴؛ حلی، خلاصه الاقوال، ۱۳۸۱ش، ص۴۶۵.
خوانساری اصفهانی، روضات الجنات، ۱۳۹۲ق، ج۵، ص۲۲۱.
اصفهانی، مقاتل الطالبیین، بیروت، ص۳۹.
اصفهانی، مقاتل الطالبیین، بیروت، ص۴۱ و ۵۹ و ۶۹ و ۱۱۶ و ۱۱۸ و ۴۱۲ و ۴۶۰ و...
ابن جوزی، المنتظم، ۱۴۱۲ق، ج۱۴، ص۱۸۵، ذهبی، تاریخ الاسلام، ۱۴۱۳ق، ج۲۶، ص۱۴۴.
خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴۱۷ق، ج۱۱، ص۳۹۷؛ یاقوت حموی، معجم الادبا، ۱۹۹۳م، ج۱۳، ص۹۵؛ ابوالفرج اصفهانی، الأغانی، ۱۹۹۴م، ج۱، ص۱۴.
ابن درید، الاشتقاق، ۱۳۷۸ق، پیشگفتار، ص۷.
خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴۱۷ق، ج۱۱، ص۳۹۷؛ یاقوت حموی، معجم الادبا، ۱۹۹۳م، ج۱۳، ص۹۵؛ ابوالفرج اصفهانی، الأغانی، ۱۹۹۴م، ج۱، ص۱۴.
خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴۱۷ق، ج۱۱، ص۳۹۸؛ ذهبی، سیر اعلام النبلا، ۱۴۱۴ق، ج۱۶، ص۲۰۲.
ابن العماد الحنبلی، شذرات الذهب، ۱۴۰۶ق، ج۴، ص۲۹۲.
ابوالفرج اصفهانی، الأغانی، ۱۹۹۴م، ج۱، ص۲۴.
قائمی، «ابوالفرج اصفهانی»، ص۵۰-۵۱.
ابن خلکان، وفیات الاعیان، ۱۳۶۴ش، ج۳، ص۳۰۸؛ ابن ندیم، فهرست ابن ندیم، بیروت، ص۱۲۸؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴۱۷ق، ج۱۱، ص۳۹۷؛ روضه خوان طوسی، فهرست، ۱۴۲۰ق، ص۲۸۱؛ ذهبی، تاریخ الإسلام، ۱۴۱۳ق، ج۲۶، ص۱۴۴؛ آقابزرگ تهرانی، الذریعة، ۱۴۰۸ق، ج۲ ص۲۴۹؛ زرکلی، الاعلام، ۱۹۸۹م، ج۴، ص۲۷۸.
روحانی طوسی، فهرست، ۱۴۲۰ق، ص۵۴۴؛ خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۳۷۲ق، ص۳۶۸.
ابوالفرج اصفهانی، الأغانی، ۱۹۹۴م، ج۱، ص۱۸-۲۳.
عادل، «ابوالفرج اصفهانی و ترجمه مقاتل الطالبیین»، ص۴۸.
عادل، «ابوالفرج اصفهانی و ترجمه مقاتل الطالبیین»، ص۴۸.
ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۴۱۹ق، ص۵؛ عادل، «ابوالفرج اصفهانی و ترجمه مقاتل الطالبیین»، ص۴۸.
خانجانی، «منابع روحانی موثر در گزارش‌های تاریخی»، ص۲۷-۳۰.
جعفریان، «علی بن محمد نوفلی و کتاب الأخبار وی»، ص۳۵۹.
خانجانی، منابع روحانی اثر گذار در گزارش‌های تاریخی،تاریخ اسلام در آینه تفحص، پاییز۱۳۸۷، شماره۱۹.
زرکلی، الأعلام، ۱۹۸۹م، ج۴، ص۲۷۸؛ ابوالفرج اصفهانی، الأغانی، ۱۹۹۴م، ج۱، ص۲۵.
گلسرخی، «کتاب الآغانی»، ص۱۱۱-۱۱۲.
گلسرخی، «کتاب الأغانی»، ۱۳۷۰ش، ص۱۱۱-۱۱۲.
گلسرخی، «کتاب الأغانی»، ۱۳۷۰ش، ص۱۱۱-۱۱۲.
گلسرخی، «کتاب الأغانی»، ۱۳۷۰ش، ص۱۱۱-۱۱۲؛ ابوالفرج اصفهانی، الأغانی، ۱۹۹۴م، ج۱، ص۲۵.
زرکلی، الأعلام، ۱۹۸۹م، ج۴، ص۲۷۸.
منابع
آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، قم، اسماعیلیان، ۱۴۰۸ق.
ابن العماد الحنبلی، مخلوق الحی بن احمد، شذرات الذهب فی خبر‌ها اینجانب ذهب، مطالعه الأرناؤوط، بیروت، دار ابن کثیر، ۱۴۰۶ق.
ابن جوزی، عبد و بنده الرحمن بن علی بن محمد، المنتظم فی تاریخ الأمم و الملوک، رسیدگی محمد مخلوق القادر عطا و مصطفی مخلوق القادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۲ق.
ابن خلکان، احمد بن محمد، وفیات الاعیان، بازرسی احسان عباس، قم، الشریف الرضی، ۱۳۶۴ش.
ابن درید، محمد بن حسن، الاشتقاق، رسیدگی مخلوق السلام محمد هارون، قاهره، مکتبة الخانجی، ۱۳۷۸ق.
ابن ندیم، محمد بن اسحاق، فهرست ابن ندیم، بیروت، دار المعرفة، بی‌تا.
ابوالفرج اصفهانی، علی بن الحسین، الأغانی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۹۹۴م.
ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین، مقاتل الطالبیین، تفصیل و بازرسی سید احمد صقر، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۹ق/۱۹۹۸م.
ابوحیان توحیدی، علی بن محمد، أخلاق الوزیرین، بازرسی محمد بن تاویت الطنجی، بیروت، دار صادر، ۱۹۹۲م.
امین، سید حسن، مستدرکات اعیان الشیعه، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۰۸ق.
امین، سید محسن، أعیان الشیعة، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۰۶ق.
تنوخی، محسن بن علی، نشوار المحاضرة و أخبار المذاکرة، استیناف عبود الشالجی، بیروت، ۱۳۹۱ق.
جعفریان، پیامبر، «علی بن محمد نوفلی و کتاب الاخبار وی»، در خبرنامه علم ها حدیث، فصل‌پاییز و زمستان۱۳۸۷، ش۴۹ و ۵۰.
حلی، حسن بن یوسف، خلاصة الاقوال فی معرفة الرجال، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۸۱ش.
خانجانی، قاسم، «منابع روضه خوان موءثر در گزارشهای تاریخی»، در خبر نامه تاریخ اسلام در آینه مطالعه، شماره ۱۹، فصل‌پاییز ۱۳۸۷.
خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۷ق.
خوانساری اصفهانی، محمدباقر بن زین العابدین، روضات الجنات: فی اوضاع و احوال العلماء والسادات، مطالعه اسدالله اسماعیلیان، طهران، اسماعیلیان، ۱۳۹۲ق.
خویی، سید ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، دار الثقافة الاسلامیة، ۱۳۷۲ق.
ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، رسیدگی قدمت عبدالسلام تدمری، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلا، بیروت، مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۴ق.
ذهبی، محمد بن احمد، ترازو الاعتدال فی انتقاد الرجال، مطالعه علی محمد البجاوی، بیروت، دار المعرفة للطباعة والنشر، ۱۳۸۲ق.
زرکلی، خیرالدین، الاعلام، بیروت، دار العلم للملایین، چاپ هشتم، ۱۹۸۹ق.
روحانی طوسی، محمد بن حسن، فهرست کتاب ها الشیعة و أصولهم و أسماء المصنّفین و أصحاب الأصول، قم، مکتبة المحقق الطباطبائی، ۱۴۲۰ق.
صفدی، خلیل بن أیبک، الوافی بالوفیات، بازرسی احمد الارناووط و مصطفی ترکی، بیروت، داراحیاء التراث، ۱۴۲۰ق.
صفدی، خلیل بن أیبک، صرف العین، قاهره،دار الافاق العربیة، ۱۴۲۵ق.
عادل، پرویز، «ابوالفرج اصفهانی و ترجمه مقاتل الطالبیین»، در خبرنامه کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، شماره ۲۶، آذر ۱۳۷۸ش.
قائمی، محمد، «ابوالفرج اصفهانی»، در خبرنامه فرهنگ و تمدن اصفهان، ش۳۱، سال ۱۳۳۹ش.
گلسرخی، ایرج، «کتاب الأغانی»، در خبرنامه فرهنگ وتمدن، شماره ۸، فصل بهار ۱۳۷۰.
یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم الادبا، بیروت، دار الغرب الاسلامی، ۱۹۹۳م.
لینک و پیوند به خارج
* نوشته‌ی علمی ابوالفرج اصفهانی در دائره المعارف بلندمرتبه اسلامی

نبو
زیدیه
قیام‌ها
قیام زید بن علی • قیام یحیی بن زید • قیام محمد بن عبدالله بن حسن • قیام ابراهیم بن عبدالله • قیام شهید فخ • قیام یحیی بن عبدالله • قیام ادریس بن عبدالله • قیام ابن طباطبا • قیام ابوالسرایا
فرقه‌ها
جارودیه • صالحیه (بتریه) • سلیمانیه (جریریه) • قاسمیه • هادویه • ناصریه • حسینیه
حکومت‌ها
ادریسیان • زیدیان یمن • علویان (طبرستان) • طباطباییان • آل کیا
باورها
قیام به سیف
شخصیت‌ها
تاریخی
زید بن علی • حسن مثنی • یحیی بن زید • عبدالله بن حسن مثنی • محمد بن عبدالله بن حسن • ابراهیم بن عبدالله • صاحب و مالک فخ • ابن طباطبا • ناصر اطروش • داعی عظیم • داعی صغیر • ابراهیم بن موسی بن جعفر • هادی الی‌الحق
علمی
قاسم رسی • احمد بن ابراهیم حسنی • ابن ابی‌الرجال • ابن انسان • ابن عَبدک • ابن عُقده • محسن بن محمد بروقنی • ابوخالد واسطی • ابوالفرج اصفهانی • جعفر بن احمد • احمد بن عیسی بن زید • حسن بن اسحاق صنعانی • حسن بن علی بن جابر هَبَل
علمی سیاسی
قرن ۱۴ و ۱۵ هجری
مجدالدین مؤیدی • بدرالدین حوثی • حسین بدرالدی