حُمران بن اَعْیَن، محدث امامی در قرن دوم هجری قمری و از اصحاب امام باقر(ع) و امام درستگو(ع) و نماینده قانونی امام درست گو(ع) میباشد. برادرش زُرارِه از مشهورترین راویان روایات شیعه میباشد. حُمران در حدیث، در علم ها خواندن، نحو، لغت، فقه و سخن مهارت داشت. از مشایخ حدیثی او میقدرت به ابوطفیل عامربن واثِله لیثی، ابوحرب بن ابوالاسود، و عبید بن نُضَیله، که همه از مشایخ حدیث اهلسنّتاند، اشاره مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد نمود.
حمران بن اَعین از راویان مشترک میباشد؛ اهل سنت و امامیه از وی قصه کردهاند. همین دستور باعث شدهاست تا در وثاقت وی حادثهحیث نباشد. لقب حُمران را ابوالحسن[۱] و ابوحمزه[۲] بیان کردهاند. حمران، اخوی زرارة بن اَعین و ظاهراً تعالیترین فرزند خانواده اَعین میباشد.[۳] او در زمره تابعین رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد بود.[۴]
از اصحاب امام باقر(ع) و امام راستگو(ع)
حمران از اصحاب و راویان امام باقر(ع) و امام درستگو(ع) بود[۵] و امام سجاد(ع)، را نیز فهم و شعور نموده است.[۶] او همینطور نماینده قانونی امام راست گو(ع) در کارها مالی بود.[۷] سید محمدعلی دین دار ابطحی از اینکه حمران از امام سجاد(ع) روایتی نقل نموده باشد اظهار بیاطلاعی نموده است[۸] ولی در برخی منابع حدیثی مو جود، روایاتی به گزارش او از آن حضرت یافت می شود[۹] از اینرو، علی نمازی شاهرودی حمران را از راویان امام چهارم(ع) نیز معرفی نموده آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد است.[۱۰]
مشایخ حدیثی حمران
از مشایخ حدیثی حمران میقدرت به اشخاص پایین اشاره نمود: ابوطفیل عامربن واثِله لیثی، ابوحرب بن ابوالاسود، و عبیدبن نُضَیله[۱۱] که همه از مشایخ حدیث اهلسنّتاند.
داستان کنندگان از حمران
سفیان ثوری، اسرائیل، ابوخالد قَمّاط، زراره، عبید بن زراره، محمد بن حمران، عمرو بن أُذینه، هشام بن تندرست، علی بن رِئاب ویونس بن سلامت نیز از ابن اعین داستان کردهاند.[۱۲]
کلینی حدیثی را بیان کرده که صفوانبن یحیی آن را از حمران نقل نموده است.[۱۳] از اینرو آیت الله خویی،[۱۴] و موحدیابطحی[۱۵] صفوان را در شمار راویان از حمران بیان کردهاند، ولی به گفته شوشتری داستان ذکر شده ظاهراً از نظر مدرک افتادگی دارااست، به دلیل آن که صفوانبن یحیی سالها آنگاه میزیسته و نمیتوانسته از راویان امام درست گو(ع) حدیث نقل نماید.[۱۶]
وثاقت حمران
حمرانبن اَعین از راویان مشترک میباشد؛اهل سنت و امامیه از او حدیث نقل کردهاند. همین دستور سبب ساز گردیده است تا درباره ی وثاقت او واقعهلحاظ وجود نداشته باشد.
بینش رجالیان اهل سنت
تنی چند از عالمان رجال اهل سنّت، احادیث حمران را غیرموثق و نامعتبر دانستهاند.[۱۷] دلایل آنها عبارت میباشد از:
شیعه بودن حمران.[۱۸]
احادیث منقول از حمران، مضمون عجیبی دارا هستند.[۱۹]
در مقابل، برخی رجالیان اهلسنّت، مانند ابنحِبّان[۲۰] او را در زمره موثقان بیان کردهاند یا این که مانند ابنعدی[۲۱] روایاتش را مورد قبول دانستهاند. میان جامعه ها حدیثی اهل سنّت، ابنماجه[۲۲] و احمد بن حنبل[۲۳] قصههایی از او نقل کردهاند.
طریقه رجالیان شیعه
در متنها رجالی امامیه، عمدهترین منبع درخصوص حمران، رجال کشی میباشد که جمله ها زیادی را از گویش امامان در مدح و حمد حمران نقل نموده است.[۲۴] مضمون این ماجراها غالباً ثابت شیعه بودن حمران میباشد که در مقایسه با سخنان ناقدان اهل تسنن، درخور اعتنا میباشد.
روضه خوان طوسی[۲۵] نیز در فصل وابسته به اصحاب مجاورت امامان، از حمرانبن اَعین اسمبرده میباشد. ابوغالب زراری[۲۶] حمران را در زمره مشایخ و بزرگان شیعه امامی مکان داده میباشد. بقیه منابع رجالی شیعه امامیه غالباً به نقل سخنان کشی و طوسی بسنده کردهاند.[۲۷] مامقانی[۲۸] براساس کل این قصهها و نقلعهدوپیمانها حمران را توثیق نموده است.
البته شهید ثانی[۲۹] بعداز نقل دو داستان از کشی، آن ها را ضعیف و غیر قابل اعتقاد دانسته میباشد چه برسد به اینکه وثاقت حمران را ثابت نماید. آیت الله خویی[۳۰] بیشتر این احادیث را از دید گواهی، ضعیف، البته وجود تعدادی قصه دارای اعتبار میان آنانرا برای ثابت منزلت و مقام حمران، کافی دانسته میباشد.
در منابع دینی امامیه نیز همین اختلافحیث مشاهده میشود. بعضی فقهاء، با اذعان به خلا دلیلی دارای اعتبار بر وثاقت حمران، تنهاً با توکل بر احادیث مدحآمیز درباره وی، احادیثی را که او نقل نموده است مورد قبول دانستهاند.[۳۱] در مقابل، مولف مدارک الاحکام[۳۲] بعد از نقل حدیثی از حمران، بهسبب ساز فقدان نص مصرح بر وثاقت یا این که حتی مدح او، حدیث را ضعیف دانسته میباشد.[یادداشت ۱]
جایگاه تاریخی و معنوی نام امام حسن مجتبی (ع) در مسجد فکوری مشهد