مجله خبری مساجد

در تعریف و تمجید معمارانه، قوس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد به خطوط منحنی گفته می گردد که تمثیلی برای دایره میباشد و دایره تمثیلی برای کمال و هستی. با بازرسی معماری مسجد می‌بینید که خطوط، بدون واسطه پاره ای داریم. در معماری هر چه خطوط بدون واسطه باشد، استحکام و ثبات را نشانه می‌دهد و هر چه قدر منحنی باشد زیبایی را متجلی می نماید. به این ترتیب هیچ معماری عرفانی ای پیدا نمی‌شود که در آن از قوس به کارگیری نشده باشد. تشکیل داد گنبد مسجد با قوس

جامعی که داراست رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد نقطه اتصال اسمان وزمین میباشد و علامت وحدانیت.

رنگ در ایجاد کرد گنبد
در معماری اسلامی رنگ سپید نشانه وجود مطلق که منشأ هستی میباشد و رنگ سیاه که پوشش منزل کعبه میباشد نشان اساسی تبارک و فراوجودی که منزل کعبه با آن رابطه داراست.

رنگ های طلایی، فیروزه ای و لاجورد در نقوش اهل ایران اسلامی جلوه هایی از معانی شهودیند.

رنگ سبز معتدل و وسط، رنگ فکر، مکث، وقار و ادب عارفانه میباشد. خیر مثل آبی‌رنگ، آرامنده و سرد و خیر آنچنان جایزه و هیجانی که بشر را از تعادل بیرون نماید.

یک کدام از اصیل ترین آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد رنگ های مطلوب ایجاد کرد گنبد رنگ فیروزه ای و لاجورد میباشد که تمثیلی از مراقبه و مناجات میباشد. حرکتی درونگرا و دورانی داراست و به همین برهان فی مابین شکلهای هندسی با گنبد موافق و هماهنگ میباشد.

صورت‌گیری هنر اسلامی بحثی میباشد که از طریقه‌های متعدد به آن پرداخته گردیده‌است. منظر سنت-گرایانه با نگاهی مجموع‌نگر و جامع به‌این سوژه میپردازد و خلال توضیح دربارۀ خاستگاه این هنر به عامل ها آن می پردازد و سیر تاریخی آن را از این نگرش توجیه می‌نماید. در نوشتار پیش‌رو، با شالوده قرار دادن آرای اصیل سنت‌گرایان به مشاجره دربارۀ صورت‌گیری هنر اسلامی پرداخته میگردد، در همین راستا سیر مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد تاریخی برخی اشکال شاخص هنر اسلامی نیز بر همین پایه مطرح میشود. در عین هم اکنون، برخی آرای غیرسنتی و امروزی نیز آیتم اشارۀ اجمالی قرار گرفته و به اختصار به عیب گیری کشیده می شوند. علاوه بر اشاره‌ای بسیار کلی به به جا مانده قبل جمهوری اسلامی ایران، تأثیرگذاری اسلام بر آن به گفت و گو گذارده میگردد و نحوۀ بروز جلوه‌های تازه توضیح داده می شود. سیر صورت‌گیری برخی سیرتکامل‌های اساسی هنر اسلامی نیز برای مثال در همین چهارچوب مطرح خواهند شد. جمع داده ها و داده‌ها بر مبنای کار کتابخانه‌ای میباشد. رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد
تاریخ برای آدم قبلی وسیله­ای برای رجوع و برگشت به اصل[1] بوده میباشد و خیر امری برای رساندن به وجود ظاهری برمبنای بقایای باستان­شناختی (کربن، 1393: 380). آنچه تحت عنوان فرهنگ و تمدن مادّی و بقایای مادّی اقوام و فرهنگ و تمدن­های متفاوت قابل پژوهش و مستندسازی میباشد، «ویژه» و مختصّ به عبارتی فرهنگ وتمدن میباشد به گونه ای که به تنهایی نشان و علامت­ای میباشد از آنچه از آن تمدن یا این که بستگان شناخته ­می­گردد. در برهه­ها و ادوار متفاوت که با اسم­های مجزّایی شناخته می­شوند، تمدن مادّی خیر‌صرفا دارنده خصوصیت­های مختصّ به عبارتی زمان و گویای تعاریف و تعابیری میباشد که پیش­خیس وجود نداشت، بلکه هم­مجال ارثیه­دار و عصارۀ کل قبلی­ای میباشد که در آن حوزۀ آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد فرهنگی روان بوده میباشد.[2] البتّه این به شرطی میباشد که به جا مانده قبل در تناقض و تضادومغایرت با چیزی نباشد که در فرهنگ و تمدن مادّی هر زمان هنگامی به منصّۀ ظهور می­برسد. اینگونه امری در طی ظهور اسلام و توسعۀ آن نیز راست گو میباشد. در بعضی از حوزه­های فرهنگی تضادهای نتیجه ها منجر حذف و متروک گذاشتن ارثیه قبل آن کشور شوید و فرهنگ و تمدن اسلامی و عربی برنده شد همچون مصر که در کار ارثیه مسیحی و قبل از آن به کنار گذاشته شد و بدل به کشوری عربی اسلامی شوید، در حالی‌که مثلا در جمهوری اسلامی ایران ارثیه پیشین با پیام اسلام «تلفیق» شد و فرهنگ و تمدن مادّی­ای پدیدآمد که سرشار از پیشینۀ گذشتۀ فرهنگی و بی نیاز از پیام اسلامی شوید و به طور کاملً اصیل[3] می­نمود. هم‌خوانی و هم‌راستایی مواد فرهنگی با پیش‌موضوع­های فکری هر زمان[4] و متن ها و موادّی که نمایندۀ آن­اند تا هنگامی میباشد که اندیشه متبوع در جامعه سایه گسترانده باشد. امّا ارثیه گذشتۀ قبل از اسلامی هنر دورۀ اسلامی کشور ایران چیست و آنچه که در دورۀ تمدّن اسلامی تازه می‌کند چه می­تواند باشد؟

در حوزۀ فرهنگی کشور‌ایران، مجموعۀ عظیمی از فرهنگ وتمدن­ها و خرده‌فرهنگ و تمدن­های ساکن وجود داشته که در طی تاریخ هر کدام خصوصیت­های خویش را داشته­اند که در فرهنگ وتمدن مادّی آن ها بروز یافته میباشد. به جا مانده قبل از اسلام کشور‌ایران ضمن صور و آرایه­های ساکن از یک‌سو ارثیه شرقیِ بودایی و هندی میباشد و از سوی دیگر جلوه­ها و فوت و فن یونانی و بیزانسی به فراوانی در آن وجود دارا‌هستند که به طور کاملً اهل ایران گردیده­اند. اینگونه پیش‌زمینۀ بی نیاز و پرباری در طول ورود اعراب وجود داشت؛ به جا مانده هنری و فرهنگی متنوّع که در مسئله‌های متفاوت به نقط ی اوج فرهیختگی خویش رسیده بود. گچ‌کاری­ها و موزاییک­کاری­های جان دار در موزه­های گوناگون مرتبط با دورۀ ساسانی را می­اقتدار تحت عنوان مثالی پر‌نور برشمرد. خصوصیت فرهنگی کشور ایران به توسعه و گسترش اسلام در جمهوری اسلامی ایران دامن زد و در ساخت ارتباط با فقید مادّی صورت منحصر خویش را به وجود آورد که با وجود اسلامی بودن اهل ایران میباشد(نصر، 1987: 3).

آرای برخی مالک‌نظران هنر اسلامی

تمجید­ها و رویکردهای برنده در زمینۀ صورت­گیری هنر اسلامی معمولاً سیری تاریخی را مدّ لحاظ داشته و هنر دورۀ اسلامی را تماماً تداوم قبل از آن می­دانند در حالی که شاید کم کم به چیزی نو اشاره داشته باشند و یا این که در میان آرایه­ها و اجراهای نو در پی آنچه می­اقتدار اسلامی نامید بگردند، در شرایطی که که هیچ پاسخی نسبت به «اسلامی شدن» احتمالی به جا مانده قبلی ندارند و یا این که به هر برهان به سمت آن نمی­مراحل. به عنوان مثال روبرت ایروین (1389) هنر دورۀ اسلامی را بیشتر برگرفته از به جا مانده روم شرقی، بیزانس و ساسانیان می­داند و نمونه­های متعدّدی در کتاب خویش آورده میباشد تا آرم دهد هنر آغازین دورۀ اسلامی نسبتاًً سوای هیچ معدود و کاستی به عبارتی به جا مانده گذشته اقوام دیگر میباشد؛ یا این که شیلا کنبی (1393) خلال برشمردن کارداران متعدّد در صورت‌گیری هنر دورۀ اسلامی مثل جرح و تعدیل هیبت­های انسانی، ایمان اسلامی، عامل ها ماوراءالطبیعی، منشأ محلی نقوش گیاهی و جانوری، سیری تاریخی برای آن رسم می­نماید و هیچ تلاشی برای توضیح نحوۀ تأثیرگذاری این کارداران ندارد؛ رایس (1393) سیری تاریخی برای صورت­گیری هنر اسلامی قائل میباشد علاوه بر اینکه آن را ارثیه­دار بیزانس و ساسانیان می­داند؛ ارنست کونل (1387) علاوه بر اذعان به تأثیر بی واسطه اسلام در صورت­گیری هنر دورۀ اسلامی، قرآن را به خیال و خاطر خط عربی مبنا مشترک اقسام این هنرها می­داند علاوه بر اینکه تمایل فرمانروایان را نیز در صورت­گیری این هنرها بی­تأثیر نمی‌بیند. او تمایز مدل هنر اسلامی اهل ایران را به خیال مذهب تشیّع ایرانیان می­داند، اما می بایست پرسید وجود مدل­های شاخص هنرهای متنوّع عصر­های متقدّم را چه‌طور می‌اقتدار توجیه کرد. به عنوان مثال سلسله­هایی مانند سلجوقیان حکومت­هایی شیعه نبودند و یا این که در شرایطی‌که مانند آل‌بویه شیعه بودند بخش اعظمی از هنرهای دقیق معاصرشان بیشتر در مقیاس حوزه‌­ای بروز می­یافتند، مانند سفال­های بخش ها متعدد. بعضی دیگر برای مثال آنته هاگه­دورن (1394) به تبادل فرهنگی در بین کشور­های گوناگون اسلامی اصالت می دهند و هنر اسلامی را ترکیبی از سنّت­های قبلی و رغبت به انتزاع در مخلوط آنان می دانند در حالی که به صدق هیچ «جزء» جدیدی را تازه و جدید نمی­داند. او نیز دلیلی برای این تمایل به انتزاع در هنر دورۀ اسلامی ندارد و به اشاره به سیر تاریخی بسنده می‌نماید؛ گرابار (1973) در کتاب خویش، صورت­­گیری هنر اسلامی را امری تطوّری و آزمونی دانسته و اذعان دارااست که نمی­قدرت عنصر بی آلایش­ای را اصالتاً اسلامی دانست بلکه هنر اسلامی ترکیبی از موادسازنده عاریه­ای قبل از اسلام میباشد و معنایی در خویش داراست که در هنرهای معاصر خویش یا این که هنرهای دیرین­خیس نیست، علاوه بر اینکه تلویحاً انتشارگرایی[5] را نیز اساسی می­داند. او اعتقاد دارد فرقه­های متفاوت اسلامی در صورت­گیری هنر اسلامی مؤثر می باشند امّا توضیح نمی­دهد چه‌طور عامل ها فرقه­ای در صورت­گیری هنر دورۀ اسلامی مؤثرند؛ از طرفی افرادی مانند بهنسی[6] (1391) نیز برای هنر اسلامی منشأ قومی قائل­اند و آن را هنر عربی می­دانند. او خاستگاه هنر اسلامی را به عبارتی خاستگاه اسلام می­داند و می­گوید که ایمان اسلامی ادله صورت­دهندۀ هنر متنوّع اسلامی میباشد امّا دربارۀ نحوۀ تأثیر این برهان هیچ توضیحی نمی­دهد و از سوی دیگر نمی­گوید که چرا تنوّع بزرگ جانور درین هنر، در شبه‌جزیرة ایالات متحده عربی به وجود نیامد. برعکس، کریستین پرایس (1393) اعراب را فاقد پیشینۀ هنری دانسته و موفقیت آنان بر جامعه ها دیگر را ادله شناخت وی با «پیشه و هنر» می­داند و اینکه بعداز شناخت با اقوام مغلوب صناعت بسط یافت و هنرهای قبلی رونق گرفت. او این تیم از دستساز­ها را فقطً زیرا در دورۀ اسلامی واقع گردیده­اند هنر اسلامی نامیده میباشد. در واپسین اشاره به مالک‌نظران درین حوزه بایستی به تاثیر مشترک اتینگهاوزن و گرابار اشاره نمود که به پیش‌مسئله­های فرضی هنر اسلامی اشاره گردیده و خاستگاه آن از شبه‌جزیره دانسته می­خواهد شد و معتقدند بعضی از اجزای شاخص هنر اسلامی به نوعی در ایالات متحده عربی قبل از اسلام وجود داشته میباشد. این در حالی میباشد که تأثیر قرآن بالاخص در معماری مساجد را نادیده نمی­گیرند و به به جا مانده شرقی و غربی (بیشتر غربی) در زمینۀ هنر اسلامی نیز اشاره­هایی دارا‌هستند و در غایت تأثیر خرده فرهنگ وتمدن­های حاضر در مرزوبوم­های ساسانی و بیزانسی را نیز مدّ حیث قرار می­دهند (اتینگهاوزن؛ گرابار، ا1383: 3-13).

تعریف‌و‌تمجید سنّت

اسلام در اقلیم­های متفاوتی وارد شد که عالم­بینی­های متفاوتی نیز داشتند، از مرزوبوم هند با خدایان کثیر تا آسیای غربی که خاستگاه ادیان توحیدی ابراهیمی بوده میباشد. در همین راستا فرهنگ وتمدن مادّی حاصله نیز به شکلی به وجود آمده بود که تماماً هم خوانی با این عالم­بینی­های متنوّع میباشد و می­اقتدار آن را به دو نصیب قدسی و غیرقدسی تقسیم کرد. از یک‌سو هنر قدسی به طور کاملً مطابقت با شعائر و مناسک بود و از سوی دیگر هنر غیرقدسی آن‌ها از منظرهای متفاوت کارکردی، زیبایی‌شناختی و غیرآنها وجهی پر رنگ­خیس داشتند،[7] هرچند الزاماً نمی­اقتدار آنان‌را تنها از یک وجه پژوهش کرد.

اینگونه در هم‌تنیدگی را می­قدرت دسته­ای از آموزه­هایی دانست که به طور نوشتاری و بیشتر شفاهی قابل جابجایی میباشد و در آن هیچ امری نادیده گرفته نمی­گردد، از اصول و قوانین عالم­شناختی و معنوی تا علم ها ریاضی و تجربی و نا آشنا، و از محور‌ریزی نظام­های اجتماعی و موازین رفتاری تا در دست گرفتن و تهیه هنر. این مجموعۀ رفتاری پیش‌زمینۀ طریقه فقهی جامعۀ متبوع و خاص به عبارتی جامعه میباشد که در جامعه ها دیگر یافت نمی­گردد (Herlihy, 2009: 93-96). شایسته ترین اطلاق برای این مجموعۀ رفتاری «سنّت» میباشد که البتّه با تفسیر و برداشت جامعه ها مدرن از سنّت بسیار گوناگون میباشد و هم‌خوانی و تطابق فراوانی با ادیان اصیل دارااست امّا عین آن ها وجود ندارد. اینگونه تعبیری از سنّت مستلزم استدلال وجود ندارد بلکه اساسی مبرهن میباشد که در کنکاش آن صرفا ادراک یا این که عدم ادراک آن ممکن میباشد و علّتی آغازین دانسته می­خواهد شد که خویش علّتی ندارد و سوا پدیدارهای حادث و مجال‌مند قرار می­گیرد و به طبعً فراشخصی میباشد (الدمدو، 1389: 152). جلوه­های این دستور فراشخصی که در پوسته اساطیر، مناسک، نمادها، شمایل، آداب و مظاهر فرهنگی دیگر بروز می­یابد در واقعیت به صورت امری ظاهری جابجایی دهندۀ به عبارتی سنّت می‌باشند. این ناقلان با توجّه به کیهان­شناسی قابل شعور جامعۀ صاحب خانه (در اینجا اهل ایران) ملموس می­شوند و قابل مفهوم میباشند؛ در عین درحال حاضر، هر کدام از این جلوه­های سنّتی به تنهایی نمایندۀ همه سنّت آیتم نظرند (نصر، 1393: 170). نیروی سنّت به مجموعّ فرهنگ وتمدن جابجایی می­یابد و هنرها و صنایعی را صورت می­دهد که قضیه آن ها در بدو فرمان متضمّن هیچ دستور قدسی وجود ندارد و مصارفی غیرقدسی و غیرآیینی داشته و در معاش روزمرۀ عموم و کارها معمولی آن‌ها کاربرد دارا‌هستند. اینگونه نیرویی مسلماً باطن­زاست و سیاق فرهنگ و تمدن­های سنّتی را تشکیل می­دهد[8] (بورکهارت، 1390: 16). در‌این نوع دنیا‌شناسی، ساختار دنیا سلسله مراتبی از وجود میباشد که در آن مراتب دنیوی با جای ، مجال و معدودّیت تحدید گردیده و قابل سنجش میباشد در حالی که مراتب دیگر وجود در توالی مجال و جای نمی­گنجد[9](بورکهارت، 1388: 32-33). در همین یقین «تطوّر» جایی ندارد و موجودات روندی خطّی را نمی­پیمایند(Burckhardt,1987: 74 )[10] در عین اکنون، در سنّت به گذر خطّی فرصت توجّه می­گردد هرچند آن را روندی همیشگی در لحاظ نمی­گیرد بلکه آن را توالی منظّم ادواری می­بیند که ضوابط حکم کننده بر اطراف بر آن تسلط دارااست و این سلسله مراتب طولی سبب ساز نمی­گردد سیر خطّی عرضی همچون تطوّر داروینی در سنّت ورود پیدا نماید

(۳۷۰-۴۲۸ق)، پر اسم و رسم به ابن‌سینا، فیلسوف پر اسم و رسم مشایی و پزشک معالج نام دار اهل ایران بود. پندار فلسفی ابن‌سینا، تأثیراتی بر پندار فلسفی اسلامی و فلسفه اروپایی و ابداع‌هایی در ساختار اندیشه مشایی داشته میباشد. او‌را بزرگترين متفكر و فيلسوفى می دانند كه در فقیه اسلام ظهور كرده رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد.

ابن سینا طبیبی توانمند بود و کتاب ضابطه وی در طب طی چند قرن -چه در مملکت‌های اسلامی و چه در اروپای قرن‌های وسط - بر تمامی کتاب‌های پزشکی دیگر برتری داشت و در دانش گاه‌های متعددی درس دادن می شد. روز اولیه شهریور که زادروز ابن‌سینا میباشد، به واسطه نقش اصلی وی در رواج علم پزشکی به اسم روز ملی دکتر نامگذاری مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد شد‌ه‌است.

در فهرست‌ها و منابع تاریخی و رجالی، بیش تر از ۵۰۰ کتاب، رساله و نوشته‌ی علمی به ابن‌سینا منسوب شده میباشد. شفاء اصلی‌ترين‌ تاثیر فلسفى‌ ابن‌ سينا میباشد و مشهورترین تاثیر وی به فارسی کتاب دانشنامه علائی میباشد.آرامگاه ابن‌سینا در جمهوری اسلامی ایران، همدان که در ۱۳۳۳ش بهره برداری آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد شد.

ابن‌سینا نزدیک به ۳۷۰ق /۹۸۰م،[۱] در روستایی به اسم اَفْشَنِه از توابع بخارا (بنا شده در ازبکستان) متولد شد.[۲] بابا وی عبدالله اهل بلخ بود و در زمان فرمانروایی نوح بن منصور سامانی (۳۶۶–۳۸۷ق/۹۷۷–۹۹۷م) به بخارا رفت و در آنجا در خَحافظه موقتَیثَن به عمل حکومتی پرداخت.[۳]

ابن‌سینا در سال ۴۲۸ق/۱۰۳۷م همدم با علاءالدوله کاکویه، حکم کننده اصفهان، به مبارزه با تاش فَرّاش، سپهسالار پادشاه مسعود غزنوی، در حوزه‌ کَرَج ابودَلَف، شهری بین بروجرد و اراک مدرن، رفت. درین نزاع، بيماری قولنج‌ ابن‌سینا شدت گرفت و معالجه‌هایش کارساز خلا و پس‌ از رسيدن‌ به‌ همدان‌، ابن‌سینا از درمانٔ خویش دست‌ كشيد و پس‌ از چندین روز در نخستين‌ آدینه ماه رمضان‌ ۴۲۸ق، در ۵۸ سالگى‌، درگذشت‌ و در به عبارتی‌ شهر به‌ خاک ودیعه‌ شد.[۴]
بن‌سینا در ده سالگی تک تک قرآن و صرف و نحو را آموخته بود و سپس به فراگرفتن منطق و ریاضی ها پرداخت. معلم او در ریاضی ها ابوعبدالله ناتلی بود. زیرا به‌سرعت درین موضوعات به رتبه استادی رسید، در نزد ابوسهل مسیحی به تعلم طبیعیات و مابعدالطبیعه و پزشکی درگیر شد. در شانزده سالگی در تمامی علم ها مجال خویش مدرس شد.[۵] ابوعلی از چنان شهرتی منتفع بود که در هفده سالگی امیر سامانی، نوح بن منصور او‌را به دربار خویش فراخواند و ابن سینا توانست بیماری او‌را درمان نماید.[۶]

جوزجانی در سرگذشت ابن‌سینا میگوید:

«اینجانب ۲۵ سال در سرویس و مصاحبت وی بودم و هیچوقت ندیدم که هرگاه کتاب نو‌ای به دستش می سید، آن را از استارت تا نقطه پایان بخواند، بلکه یک باره به قسمتهای طاقت فرسا و مسائل غامض آن و نظرها مولف کتاب می‌پرداخت تا به سکو او در آن علم و مرتبه فهم و شعور وی پی پیروزشود»[۷]
منزلت و مداقه
ابن‌سینا مؤثرترین رخ در دانش و فلسفه در دنیا اسلام شناخته می‌گردد و القابی زیرا روضه خوان الرئیس، حجة الحق، و شرف‌الملک به وی داده‌اند. وی در غرب به اسم اویسنا (Avisina) و به کنیه امیر پزشکان شناخته گردیده است.[۸] ابن‌سینا را مشهورترین دانشمند دنیا از حیث نویسندگان اروپایی میدانند. کتاب ضابطه وی در مورد پزشکی در حدود هفتصد سال در مرکز ها علمی اروپا درس دادن میشد.[۹] روز اولیه شهریور که زادروز ابن‌سینا میباشد، به واسطه نقش اصلی وی در اشاعه علم پزشکی به اسم روز ملی دکتر معالج نامگذاری شد‌ه‌است.[۱۰] بیان شده میان اول حکیمان نوافلاطونی جمهوری اسلامی ایران، صرفا ابن سینا بود که فکری جدا داشت. نفود شخصیت ابن سینا چنان بود که تا مدتی زمانبر تغییر و تحول یا این که گسترش نظرها وی گناهی نابخشودنی به شمار میرفت.[۱۱] نفوذ ابوعلی را چنان زیاد می دانند که حتی‌د‌ر مکاتب کلامی و اشراقی و عرفانی اثراتی از افکارش چشم می‌گردد
درباره مذهب ابن‌سینا اختلاف حیث وجود داراست. به نظریه ذهبی بابا ابن‌سینا عشق و علاقه‌مند به فرقه اسماعیلیه بود که یاور با ابن‌سینا در محافل و مجالس آن‌ها حضور می‌یافت.[۱۸] ابن‌سینا درباره بابا و برادرش تصریح می‌نماید که از فرقه اسماعیلیه بودند.[۱۹] و پدرش او‌را نیز به دین اسماعیلیان دعوت میکرد.[۲۰] سید محسن امین در اعیان الشیعه اورا شیعه اسماعیلی دانسته میباشد.[۲۱] آقا والا تهرانی نیز در کتاب الذریعة بعضا از کتاب ها او‌را تحت عنوان مؤلف شیعی بیان نموده است.[۲۲] به گفته حکم کننده نورالله شوشتری اکثر فقهای اهل سنت و جماعت، ابن‌سینا را تکفیر کرده‌اند.[۲۳] روحانی عبدالله نعمة در کتاب «فلاسفة الشیعة؛ حیاتهم و آرائهم» با بیان تعدادی استدلال او‌را شیعه امامیه معرفی نموده است:

اسم و نسب ابن‌سینا به تشیع قوم و خویش وی اشاره داراست؛
او دعوت پادشاه محمود غزنوی که سنی متعصب و مخالف شیعه‌ها بود، نپذیرفت و به طبرستان و خراسان که قاضی شیعی داشت، گریز کرد؛
بعضی از تعابیر و باورهای شیعه در کتاب ها ابن‌سینا با تعابیر و باورهای شیعه تناسب دارااست.[۲۴]
برخی نیز اشاره کرده‌اند ابن‌سینا مطالبی درباره امام علی (ع) و ضرورت انتصاب[یادداشت ۱] وی از سوی نبی اکرم (ص) و خصوصیت‌های امام مطرح کرده و از مذهب اسماعیلیه تبری جسته میباشد.[۲۵] برخی شیعه بودن اورا پذیرفته‌اند؛ ولی براین باورند با دقت به احترام ابن‌سینا به ابوبکر و قدمت و عاقل‌خیس پی بردن قدمت از امام علی (ع)، وی شیعه امامیه نمی‌تواند باشد؛[یادداشت ۲] ولی اینکه وی شیعه زیدیه بوده یا این که اسماعیلیه، قضاوت در این زمینه دشوار میباشد.[۲۶] کتابی با تیتر «موفقیت التطبیق: فی ثابت أن الشیخ الرئیس اینجانب الإمامیة الإثنی عشریة» به وسیله علی بن فضل و ادب‌الله جیلانی (گیلانی)، از عالمان شیعی در قرن یازدهم قمری، در ثابت تشیع امامیه ابن‌سینا کتابت و چاپ شد‌ه‌است.[۲۷]

اَرْقَم بْن اَبِی الاَرقَم (درگذشت ۵۵ق)، صحابی فرستاده(ص) و از سابقون در اسلام بود. مبنی بر نقلی، وی هفتمی مسلمان بوده میباشد. فرستاده(ص) بعد از مسافرت، در بین وی و زید بن سهل و آسان قول مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد برادری بست.

او در غزوه بدر، احد و دیگر غزوات کمپانی داشت. در نبرد بدر با اینکه نبی به مسلمان گفته غنائم را برگردانند البته حضرت به وی شمشیری اعطا کرد. آوازه ارقم به خیال و خاطر این میباشد که منزل او در مکه بر دامنه کوه صفا محل تجمع مسلمانها اولیه بود و در آنجا فرستاده(ص) عموم را به اسلام دعوت رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میکرد.

او از راویان حدیث فرستاده(ص) و از کارگزاران گردآوری زکات بود و در حین معاویه در سن هشتاد و چندین سالگی درگذشت.

معرفی و رده
پدرش ابوالارقم، عبدمناف بن اسد (ابوجندب) بن عبدالله بن عمرو بن مخزوم از طایفه بنی مخزوم از قریش و مامان ارقم امیمه دختر حرث بن حباله از آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد خزاعه بود.[۱]

بر مبنای روایتی که از فرزندان و نوادگان ارقم بیان شده، او هفتمی مسلمان بوده میباشد[۲] ولی در داستان ابن اسحاق، اسم او بعد از ۸ نفری آمده که همه بعد از ابوبکر ایمان آوردند او به حادثه ابوسلمه و ابوعبیده جراح و عثمان بن مظعون اسلام آورد.[۳]

بیشترین آوازه ارقم بدان سبب ساز میباشد که منزل او در مکه بر دامنه کوه صفا محل تجمع مسلمانها اول بود و هم در آنجا نبی عموم را به اسلام دعوت میکرد[۴] و گفته‌اند که تیم بخش اعظمی در همین منزل به اسلام گرویدند.[۵] به گفته ابن اثیر وی مأمور گردآوری زکات در طی نبی(ص) بود.[۶]

کمپانی در غزوات نبی
او در بدر، احد[۷] و سریه ابوسلمه عبدالله بن عبدالاسد در محرم سال ۳ هجری قمری کمپانی داشت.[۸] در غزوه بدر با آنکه نبی(ص) به مسلمان‌ها فرموه بود تا غنایم را بازگردانند، ولی به ارقم چاقو ارزشمندی داد[۹]

در مدینه
بعداز مهاجرت، فرستاده(ص) میان ارقم و ابوطلحه زید بن راحت قسم برادری بست.[۱۰] او در مدینه در محله بنوزریق، در منزل‌ای که رسول(ص) به وی تخصیص اعطا کرد سکنی داشت.[۱۱] ارقم از راویان حدیث نبی بود و احادیثی از روش وی نقل گردیده است.[۱۲]

وفات
ارقم از واپسین اصحاب بدر بود[۱۳] که در هشتاد و یک سری سالگی در مدینه در حین معاویه درگذشت.[۱۴] بعضا که روز وفات او‌را با روز درگذشت ابوبکر مصادف دانسته‌اند[۱۵] بیان کننده درین باب اورا با پدرش خلط کرده‌اند.[۱۶] با آنکه ارقم وصیت کرده بود تا سعد بن ابی وقاص بر وی نماز گذارد اما مروان بن حکم والی مدینه با استعمال از غایب بودن سعد قصد اقامه نماز بر پیکر اورا داشت که با مخالفت عبدالله بن ارقم و گروهی از بنی مخزوم روبه رو شد و سرنوشت سعد از روش رسید و بر پیکر وی نماز گزارد.[۱۷]

منزل ارقم
نوشته‌ی‌علمیٔ مهم: منزل ارقم بن ابی‌ارقم
منزل ارقم؛ منزل‌ای که رسول اسلام در اولِ دعوت به اسلام در آنجا، عموم را به اسلام دعوت کرده و مسلمانها را آموختن می‌بخشید.[۱۸] نبی و مسلمان ها، بصورت مخفیانه در آنجا حضور پیدا کرده و پروردگار را عبادت می‌کردند تا اینکه تعداد آنها به چهل مرد رسید، از آنجا بیرون گردیده و آیین خویش را آشکار کردند.[۱۹] این منزل در مکه، کنار کوه صفا قرار داشت.[۲۰]

این منزل در تاریخ اسلام به طور یک دوران تاریخی درآمد و رویدادها روزگار مکه در کتاب‌های سیره با بیان این‌که پیش از منزل ارقم فیس داده یا این که آن‌گاه، معین میگردد.[۲۱]

پانویس
ابن سعد، طبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۲۴۲؛ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۱۰، ص۲۱۴.
ابن سعد، طبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۲۴۲، بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۱۰، ص۲۱۴
ابن هشام، السیرة النبویة، ج۱، ص ۲۷۰ـ۲۶۹
ابن سعد ج۳،ص۲۴۲
ابن تمهید، جمهرة انساب العرب، ۱۹۸۲م، ص۱۴۳، ابن عبدالبر، الاستیعاب، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۱۳۳
ابن اثیر، أُسدالغابة، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۷۴.
ابن سعد، طبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۲۴۴، بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۱۵۵.
واقدی، المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص ۳۴۱ـ۳۴۰.

فضای روحانی و شب‌های احیای مسجد در شهر الرضا (ع)

فضای روحانی حاکم برمسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد به شدت تحت تأثیر موقعیت مکانی آن در شهری است که نفس کشیدن در آن خود نوعی عبادت تلقی می‌شود. این فضا، ترکیبی منحصر به فرد از آرامش محلی و عظمت جهانی است که از حرم مطهر امام رضا (ع) ساطع می‌شود و این مسجد را به یک معبد کوچک و پرنور در دل منطقه خود تبدیل کرده است. این آرامش، نه صرفاً ناشی از سکوت، بلکه ناشی از حضور ممتد ارواح مؤمنین و دعاهای بی‌پایانی است که در طول سال در این مکان به درگاه الهی عرضه شده است. قلب تپنده این فضا، در شب‌های احیا و مناسبت‌های خاص مذهبی تجلی پیدا می‌کند. شب‌های قدر، به ویژه در ماه مبارک رمضان، مسجد امام حسن مجتبی (ع) به کانون فعالیت‌های معنوی تبدیل می‌شود؛ جایی که زمزمه دعای جوشن کبیر، سوز دل‌ها را به سوی آسمان می‌برد. این شب‌ها، نماد توبه و بازگشت به سوی خداوند است و مردم با اخلاص تمام، با قلوب شکسته و دستان نیاز به سوی آسمان بلند کرده، طلب عفو و رحمت می‌کنند. فضای مسجد در این ساعات، پر از تشویش مقدس است؛ تشویش از گناهان گذشته و امید به مغفرت آینده. این شور معنوی، با حضور عالمان دینی و سخنرانی‌های روشنگرانه تقویت می‌شود که مردم را به تأمل در باب معنای حیات و مرگ و فلسفه خلقت وا می‌دارند. صدای مناجات‌خوانان، که با الحان دلنشین، آیات الهی را تلاوت می‌کنند، چنان تأثیرگذار است که گویی حجاب‌های دنیوی کنار رفته و انسان با حقیقتی عریان‌تر روبرو می‌شود. در کنار این شور روحانی، فعالیت‌های اجتماعی مسجد در این ایام نیز برجسته است؛ برپایی سفره‌های افطار ساده و خالصانه برای روزه‌داران، نمونه بارز تحقق مفهوم «اخوت اسلامی» است که در آن، غنی و فقیر، همه در کنار هم بر سر یک سفره الهی می‌نشینند و این مشارکت، پیوند اجتماعی را استحکام می‌بخشد. علاوه بر ماه رمضان، در ایام سوگواری ائمه اطهار (ع)، این فضا حال و هوایی دیگر می‌گیرد. در شهادت امیرالمؤمنین علی (ع) یا در ایام فاطمیه، مسجد تبدیل به مرکزی برای دسته‌روی‌های محلی و مجالس مرثیه‌خوانی می‌شود. سخنرانان با تبیین ابعاد مظلومیت این خاندان پاک، سعی می‌کنند درس‌های پایداری، عدالت‌خواهی و صبر را به مخاطبان منتقل سازند. این مجالس، تلنگری هستند به وجدان جامعه تا از مسیر انحراف دور شده و همواره حق و عدالت را سرلوحه زندگی خود قرار دهد. در مشهد، که پناهگاه دل‌شکستگان است، مساجد محلی نظیر امام حسن مجتبی (ع) نقش یک واسطه معنوی را ایفا می‌کنند؛ مکانی امن برای تجدید بیعت با آرمان‌های اسلام ناب محمدی (ص). این مسجد، با حفظ احترام به سیره صلح‌طلبانه امام مجتبی (ع)، فضایی را مهیا می‌سازد که در آن، افراد می‌توانند فارغ از هیاهوی شهر، به تلاوت آیات الهی پرداخته و با تمرکز کامل، به ملکوت سفر کنند. این ظرفیت معنوی، مسجد را به یک سرمایه اجتماعی و ایمانی تبدیل می‌کند که در مسیر حفظ هویت دینی جامعه در شهر زائران، نقشی بی‌بدیل دارد و همواره در انتظار میزبانی از عاشقان حقیقت است.

محراب ایمان: جایگاه مسجد امام حسن مجتبی (ع) در بافت معنوی مشهد

مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد تنها یک بنای معماری با دیوارهای آجری و سقف گنبدی نیست؛ بلکه قلعه‌ای مستحکم در برابر امواج سهمگین دنیای مادی و پناهگاهی امن برای روح‌های جستجوگر است که در شهر مشهد، پایتخت معنوی ایران، به دنبال آرامش حقیقی می‌گردند. نام‌گذاری این مکان به نام کریم اهل بیت، حضرت امام حسن مجتبی (علیه السلام)، خود به تنهایی بار سنگینی از عظمت، حلم، صبر و مظلومیت را بر دوش معنوی این بنا می‌نهد. این مسجد، تجلی‌گاه صفاتی است که شیعه حقیقی باید در خود بپروراند؛ صلح‌طلبی در عین اقتدار، و بخشندگی در عین تحمل سختی‌ها. در شهری که هر سنگ و هر خشتی بوی زیارت و توسل می‌دهد، مساجد محلی همچون “امام حسن مجتبی (ع)”، نقش ستون‌های فرعی را ایفا می‌کنند که چارچوب ایمان جامعه پیرامون خود را حفظ و تقویت می‌نمایند. حضور این مسجد در محله‌ای خاص، نه تنها صرفاً پاسخگویی به نیازهای عبادی ساکنان آن منطقه نیست، بلکه یک فراخوان دائمی است برای بازگشت به فطرت پاک الهی. عبادات جمعی، نمازهای یومیه که با حضور مؤمنین اقامه می‌شود، تبدیل به یک رزمایش مستمر برای تقویت جبهه ایمان در برابر وسوسه‌های شیطانی می‌شود. هر رکوع و سجده در این مکان، در امتداد رکوع و سجده‌های میلیون‌ها زائر در حرم رضوی، یک زنجیره نورانی را تشکیل می‌دهد که مشهد را به مرکزیت معنوی جهان اسلام تبدیل کرده است. در این مساجد است که مفاهیم عمیق قرآنی و روایات اهل بیت (ع) در قالب مجالس هفتگی و جلسات تفسیر تبیین می‌گردد و مردم از دریای علم روحانی که از این خاندان پاک ساطع شده است، بهره‌مند می‌شوند. این مسجد، در بطن خود، تداوم‌بخش نهضت فرهنگی و علمی ائمه اطهار (ع) است. معماری آن، هرچند ممکن است در مقیاس کوچکتر از حرم مطهر باشد، اما باید با رعایت اصول زیبایی‌شناسی اسلامی، تداعی‌کننده عظمت و سادگی باشد؛ سادگی که در عین حال پر از نمادهای بصری است که هر بیننده‌ای را به تفکر وامی‌دارد. استفاده از کاشی‌کاری‌های متناسب با هنر ایرانی-اسلامی، خطاطی‌هایی از آیات قرآنی و اسماء متبرکه، و به ویژه نقوش مربوط به ائمه اطهار (ع) در تزئینات داخلی، همگی ابزارهایی هستند برای تقویت هویت دینی مخاطب. در ایام شهادت و ولادت ائمه، این مساجد به مرکز تجمع و عزاداری و شادی تبدیل می‌شوند؛ و مسجد امام حسن مجتبی (ع) نیز از این قاعده مستثنی نیست. در شب‌های قدر و ایام محرم، این بنا شاهد اشک‌های جاری و زمزمه‌های عاشقانه بندگان خالص خداست که برای نجات و شفاعت خود در برابر عظمت آن روز موعود، به دعا و تضرع روی می‌آورند. این مسجد، با برپایی نماز جماعت و تلاوت قرآن، عملاً زمینه‌ساز تزکیه نفس برای اهالی محله است؛ جایی که افراد می‌توانند از شلوغی‌های روزمره فاصله گرفته و با خدا خلوت کنند. در حقیقت، مسجد امام حسن مجتبی (ع) در مشهد، با قرار گرفتن در این شهر مقدس، حامل وظیفه‌ای مضاعف است: حفظ شعائر دینی در سطح محلی و کمک به تقویت موج عظیم معنویت که از حرم منبعث می‌شود و این نقش را به شکلی احسن ایفا می‌کند، به عنوان یک کانون نورانی برای هدایت و ارشاد مؤمنین.

راهنمای زائران و بازدیدکنندگان مسجد امام حسن مجتبی مشهد

مسجد امام حسن مجتبی مشهد، برای زائران و بازدیدکنندگانی که قصد حضور در این مکان مقدس را دارند، اطلاعات لازم را درباره دسترسی، امکانات و برنامه‌ها به طور کامل فراهم کرده است. مسجد در منطقه مرکزی مشهد، نزدیک به حرم مطهر رضوی، قرار دارد. برای دسترسی به مسجد، اگر از حرم مطهر حرکت کنید، می‌توانید از خیابان امام رضا (ع) به سمت فلکه آب بروید. پس از رسیدن به فلکه، وارد خیابان سجاد شوید و پس از حدود ۴۰۰ متر، مسجد در سمت راست قرار دارد. اگر با وسایل نقلیه عمومی سفر می‌کنید، اتوبوس‌های خطی که از میدان شهدا به سمت فلکه آب حرکت می‌کنند، شما را تا نزدیکی مسجد می‌رسانند. همچنین، تاکسی‌های خطی زیادی مسیر فلکه آب به محله‌های اطراف را طی می‌کنند که می‌توانید از آنها استفاده کنید. برای کسانی که با خودروی شخصی می‌آیند، پارکینگ وسیعی در کنار مسجد وجود دارد که می‌توانند به راحتی خودروی خود را پارک کنند. البته در روزهای جمعه و ایام خاص مذهبی، به دلیل ازدحام، بهتر است زودتر به مسجد برسید یا از وسایل نقلیه عمومی استفاده کنید. مسجد امام حسن مجتبی مشهد، امکانات رفاهی مناسبی برای زائران فراهم کرده است. وضوخانه‌های مجزا برای آقایان و بانوان، با آب گرم و سرد و امکانات بهداشتی کامل، در ضلع شرقی مسجد قرار دارد. سرویس‌های بهداشتی نیز به طور مرتب نظافت و ضدعفونی می‌شوند. در حیاط مسجد، سایبان‌ها و نیمکت‌های متعددی وجود دارد که نمازگزاران می‌توانند قبل یا بعد از نماز در آنجا استراحت کنند. برای رفع تشنگی، آبسردکن‌هایی در نقاط مختلف محوطه نصب شده است. کتابخانه مسجد نیز همه روزه (به جز روزهای تعطیل) از ساعت ۸ صبح تا ۸ شب باز است و علاقه‌مندان می‌توانند از منابع آن استفاده کنند. در ایام ماه مبارک رمضان، مسجد امام حسن مجتبی مشهد، افطار و سحری به صورت رایگان برای نمازگزاران سرو می‌کند. در این ایام، پس از نماز مغرب، همه در حیاط مسجد گرد هم می‌آیند و با هم افطار می‌کنند که این کار، صمیمیت و همبستگی میان مردم را افزایش می‌دهد. همچنین در مناسبت‌های مذهبی مانند عید غدیر، میلاد ائمه (ع) و ایام فاطمیه، غذای نذری در بین مردم توزیع می‌شود. برای آگاهی از برنامه‌های دقیق مسجد، می‌توانید به تابلوهای اعلانات در ورودی مسجد مراجعه کنید. در این تابلوها، زمان‌بندی نمازهای یومیه، برنامه هفتگی جلسات تفسیر و سخنرانی، زمان برگزاری کلاس‌های آموزشی و اطلاعیه‌های ویژه درج شده است. همچنین، با مراجعه به سایت مسجد یا صفحات مجازی آن (تلگرام و اینستاگرام)، می‌توانید از جدیدترین برنامه‌ها و اخبار مسجد مطلع شوید. در این صفحات، علاوه بر برنامه‌ها، مطالب آموزنده دینی، صوت سخنرانی‌ها و تصاویر مراسم نیز به اشتراک گذاشته می‌شود. به زائران عزیز توصیه می‌شود بازدید از مسجد امام حسن مجتبی مشهد را در برنامه خود قرار دهند. این مسجد، با فضایی آرام و معنوی، فرصتی مناسب برای ادای فریضه نماز، شرکت در برنامه‌های مذهبی و آشنایی با فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی محله است. حضور در این مسجد، علاوه بر تقویت ایمان، امکان ارتباط با جامعه مؤمن و فعال منطقه را فراهم می‌آورد و درس‌های زندگی از سیره اهل بیت (ع) را به صورت عینی نمایش می‌دهد. درهای مسجد امام حسن مجتبی مشهد، به روی همه علاقه‌مندان به معارف اسلامی و دوستداران اهل بیت (ع) گشوده است و هر کس با هر سطح از آگاهی و علاقه، می‌تواند در آن جایی برای خود بیابد و از برکات معنوی آن بهره‌مند گردد.

مسجد امام حسن مجتبی مشهد، تجلی‌گاه مهر و مدارای سبط اکبر پیامبر اسلام، حضرت امام حسن مجتبی (ع)، در شهر مقدس مشهد است. این مسجد به عنوان یکی از کانون‌های مهم معنوی در منطقه، نه تنها محل اقامه نماز و عبادت، بلکه مرکزی برای نشر اخلاق حسنه و سیره آن امام همام می‌باشد. تأسیس مسجد امام حسن مجتبی (ع) با الهام از زندگی سراسر گذشت و صلح آن حضرت انجام شده و در معماری و برنامه‌های آن، تلاش شده تا روحیه کرامت، سخاوت و وحدت به نمازگزاران منتقل شود. مسجد در محله‌ای با بافت مذهبی و تاریخی واقع شده و از دیرباز میعادگاه عالمان، طلاب و مردم مشتاق معارف اهل بیت (ع) بوده است. ساخت این بنا به همت خیرین و علاقه‌مندان به ساحت امامت و ولایت انجام شده و در طول سال‌های متمادی، با توسعه و تکمیل بخش‌های مختلف، به بنایی باشکوه و کارآمد تبدیل گردیده است. معماری مسجد تلفیقی از سبک‌های اسلامی و خراسانی است. بنای اصلی با استفاده از آجرهای تراشیده و سنگ‌های مرمر سفید ساخته شده و گنبدی فیروزه‌ای با کاشی‌کاری معرق، نمایی چشم‌نواز به آن بخشیده است. مناره‌های بلند مسجد با کتیبه‌هایی از آیات قرآن و احادیث منسوب به امام حسن مجتبی (ع) آراسته شده‌اند. فضای داخلی مسجد، با وسعت قابل توجهی که دارد، به گونه‌ای طراحی شده که آرامش و وقار را به نمازگزاران القا کند. دیوارها با گچ‌بری‌های ظریف و خطوط ثلث و نستعلیق از کلمات گهربار امام حسن (ع) و آیات نورانی قرآن تزئین گردیده‌اند. محراب مسجد، با سنگ مرمر سبز و طلاکاری، شکوه خاصی دارد و درون آن عبارت «اللهم إنی أسألک بحق الحسن بن علی» با خط برجسته حک شده است. فرش‌های دستباف با نقش‌های اسلیمی و رنگ‌های ملایم، بر گرمی فضای عبادی می‌افزایند و نورپردازی غیرمستقیم، حالتی روحانی به سالن نماز بخشیده است. پنجره‌های مشبک با شیشه‌های رنگی، نور خورشید را به صورت نوری ملایم و رنگارنگ به داخل می‌تابانند و جلوه‌ای از بهشت موعود را در ذهن تداعی می‌کنند. مسجد امام حسن مجتبی مشهد، تنها به اقامه نمازهای یومیه محدود نمی‌شود. در این مسجد، هر شب پس از نماز مغرب و عشاء، جلسات قرائت و تفسیر قرآن برگزار می‌شود که با استقبال گسترده‌ای از سوی جوانان و بزرگسالان مواجه شده است. در ایام ماه مبارک رمضان، برنامه‌های ویژه‌ای شامل دعاهای سحر و افطار، مراسم احیای شب‌های قدر و جلسات اخلاقی برگزار می‌گردد. همچنین، در مناسبت‌های میلاد و شهادت ائمه (ع) به ویژه مناسبت‌های مربوط به امام حسن مجتبی (ع)، مراسم باشکوهی با حضور هزاران نفر از مردم برگزار می‌شود که در آن، پس از نماز جماعت، سخنرانی‌های آموزنده درباره سیره و فضایل آن امام همام ایراد می‌شود و سپس با پخش نذری، صفا و صمیمیت میان مردم تقویت می‌گردد. برنامه‌های هفتگی مسجد شامل کلاس‌های آموزش احکام برای نوجوانان و بزرگسالان، جلسات پرسش و پاسخ دینی و کارگاه‌های مهارت‌افزایی است. کتابخانه غنی مسجد نیز با داشتن هزاران جلد کتاب در زمینه‌های تفسیر، حدیث، فقه، تاریخ و ادبیات دینی، منبعی ارزشمند برای پژوهشگران و علاقه‌مندان به مطالعات اسلامی می‌باشد. این مسجد نقش مهمی در انسجام اجتماعی محله ایفا می‌کند. بسیاری از مشکلات و نیازهای محله در همفکری میان نمازگزاران و مسئولان مسجد بررسی و راه‌حل‌هایی برای آن‌ها پیدا می‌شود. اقدامات خیریه مسجد نیز قابل تقدیر است؛ از جمع‌آوری کمک برای نیازمندان گرفته تا حمایت از ایتام و خانواده‌های بی‌بضاعت. در ایام سوگواری مانند محرم و صفر، مسجد امام حسن مجتبی مشهد به مرکزی برای عزاداری تبدیل می‌شود و هر شب مراسم روضه‌خوانی و سینه‌زنی با حضور پرشور مردم برگزار می‌گردد. هیئت مذهبی وابسته به مسجد نیز در ایام فاطمیه و دیگر مناسبت‌ها، دسته‌های عزاداری را سازماندهی می‌کند. در دنیای امروز که گاه فراموشی و غفلت، جوامع را تهدید می‌کند، مساجدی مانند مسجد امام حسن مجتبی مشهد، همچون چراغ‌هایی فروزان، راه هدایت را روشن نگه می‌دارند و با تکیه بر سیره نبوی و علوی، جامعه را به سمت ارزش‌های اصیل اسلامی رهنمون می‌سازند. این مسجد، نه تنها یک بنای تاریخی یا مذهبی، که خانه‌ای است برای دل‌های مشتاق و عطش‌ناکی که در جست‌وجوی حقیقت و قرب به خداوند هستند.

پل ارتباطی بین مردم، سنت‌ها و مناسبت‌های الهی

مسجد امام حسن مجتبی مشهد به عنوان یک نهاد اجتماعی قوی، نقش غیرقابل انکاری در زنده نگه داشتن سنت‌های دینی و برپایی باشکوه مناسبت‌های مذهبی و ملی ایفا می‌کند. از بسیج فلج اطفال تا جهاد سازندگی، فعالیت‌های گسترده مردمی و داوطلبانه‌ای از این مسجد سرچشمه گرفته که نشان‌دهنده عمق ارتباط آن با بدنه جامعه است. در ایام پرفیض محرم و صفر، مسجد با سیاه‌پوشی حزن‌انگیز، تبدیل به کانون عزاداری سید و سالار شهیدان می‌شود و مراسم روضه‌خوانی و سینه‌زنی با حضور پرشور هیئت جان‌نثاران، فضایی آکنده از اشک و ارادت ایجاد می‌کند. در مقابل، در ایام شادی‌بخش ولایت مانند عید غدیر خم، مسجلد صحنه برگزاری جشن‌هایی با شکوه می‌شود. همان‌گونه که گزارش شده، در سال‌های اخیر، جشن‌های دهه ولایت از عید قربان تا عید غدیر، هر شب پس از نماز مغرب و عشا با سخنرانی‌های آموزنده درباره امامت و ولایت حضرت علی(ع)، مولودی‌خوانی، اجرای سرود و نورافشانی برگزار شده است. این رویکرد متعادل — که هم به عزاداری و هم به شادی‌های مذهبی اهمیت می‌دهد — نشان‌دهنده درک عمیق مسئولان مسجد از نیازهای روحی جامعه است. همان‌طور که امام جماعت مسجد اشاره کرده، «باید با شادی ائمه شاد و با اندوه آن‌ها اندوهگین باشیم». این مسجد همچنین در مناسبت‌های ملی مانند ۲۲ بهمن و روز قدس، با برگزاری راهپیمایی‌ها و مراسم ویژه، پیوند ناگسستنی دین و میهن‌پرستی را به نمایش می‌گذارد. برنامه‌های خیری مانند پخت و توزیع نذری در ایام مذهبی، کمک به نیازمندان محله، و برگزاری مراسم ختم برای درگذشتگان، از دیگر جلوه‌های خدمات اجتماعی این مسجد است. همه این فعالیت‌ها، عمدتاً با مشارکت و کمک‌های مردمی و بدون اتکا به منابع مالی دولتی انجام می‌شود که خود گواهی است بر حیات مستقل و خودجوش نهادهای دینی در قلب جامعه. بنابراین، مسجد امام حسن مجتبی، پلی استوار بین گذشته پرافتخار و حال پویای جامعه مشهدی است که سنت‌ها را نه به صورت فرمالیته، بلکه با جان و دل زنده نگه می‌دارد.

تجلی هنر معماری اسلامی و نمادهای معنوی

مسجد امام حسن مجتبی مشهد از نظر کالبد فیزیکی نیز جلوه‌گاهی از هنر و معنویت است که در طراحی آن، نگاه عمیقی به مفاهیم اسلامی و نمادهای مقدس شده است. گزارش‌ها حاکی از آن است که معماران این بنا، برای خلق فضایی ماندگار و مقدس، از حرم مطهر امام رضا(ع) الهام گرفته‌اند و کانسپت اصلی طراحی را بر محور «صلح» استوار کرده‌اند. در این میان، توجه به اعداد نمادین مانند عدد هشت — که احتمالاً اشاره‌ای به هشت درب بهشت یا ائمه معصومین(ع) دارد — در طرح کلی مسجد به چشم می‌خورد و بر غنای معنوی فضا می‌افزاید. ساخت مسجد به صورت همکف و بدون پله‌های مرتفع، آن را برای استفاده سالمندان و افراد کم‌توان به مکانی ایده‌آل تبدیل کرده و بر جنبه خدمت‌رسانی و فراگیری اسلام تأکید دارد. وجود حدود ۳۰ صندلی در بخش آقایان و به همین تعداد در بخش بانوان، نشان‌دهنده توجه به رفاه نمازگزاران در مراسم مختلف است. زیرزمین مسجد نیز به عنوان فضایی چندمنظوره، نه تنها محل برگزاری برنامه‌های ورزشی سه روز در هفته است، بلکه در ایام خاص برای مراسم عزاداری و جلسات عمومی مورد استفاده قرار می‌گیرد. این طراحی کارآمد و انعطاف‌پذیر، باعث شده مسجد بتواند پاسخگوی نیازهای گوناگون جامعه پیرامون خود باشد. سنگ یادبود نصب‌شده در محوطه مسجد، که به یادبود اقامه نماز و سخنرانی‌های رهبر معظم انقلاب در دهه ۴۰ در این مکان قرار گرفته، بر تقدس و اهمیت تاریخی مسجد مهر تأییدی دیگر می‌زند. بنابراین، مسجد امام حسن مجتبی، در عین سادگی و کارکردگرایی، پر از نشانه‌هایی است که هر بیننده آگاه را به تأمل در عمق معانی دینی و وحدت بخشی اسلام دعوت می‌کند. این بنا ثابت می‌کند که معماری اسلامی می‌تواند در کنار پاسخگویی به نیازهای عملی جامعه، حامل پیام‌های متعالی و روح‌افزایی باشد که در دل سنگ و آجر نهفته است.