مجله خبری مساجد

تأسیس و تاریخچه
«اداره تحفظ دستمزد شیعه پاکستان» برای منظم نمودن کارها شیعه‌ها پاکستان در سال ۱۹۴۸م تأسیس شد و مسئولیت آن بر ذمه مفتی جعفرحسین بود.[۳] در سال ۱۹۶۵م هم تشکل دیگری در کراچی با اسم کمیته مطالبات شیعه صورت گرفت[۴] که مسئولیت آن برعهده سید محمد دهلوی بود.[۵] این دو تشکل شیعی به‌بصورت یک حزب در ۱۳ آوریل ۱۹۷۹م[۶] با اسم «نهضت نفاذ فقه جعفری پاکستان» ساخت‌و‌ساز شد[۷] و در به عبارتی روز مفتی جعفر حسین به‌تیتر رهبر شیعه‌ها پاکستان تعیین مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد شد.[۸]

سید ساجدعلی نقوی مدیر کنونی نهضت جعفری پاکستان
ساختار
در ساختار نهضت جعفری، شورای خوب، شورای مرکزی، هیئت رئیسه مرکزی، ایالتی و شهرستان در لحاظ گرفته شد‌ه‌است که شورای بهتر مسئولیت بررسی، و شورای مرکزی توثیق و تائید مصوبات، و هیئت رئیسه نیز شغل های سیاسی و اجرائی را برعهده داراست.[۹] محل کار مرکزی این حزب در شهر راولپندی جای رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد دارد.[۱۰]

سر کردگی
نوشته‌ی علمیٔ اساسی: مفتی جعفرحسین
مفتی جعفر حسین او‌لین مدیر این حذب در تاریخ ۱۳ آوریل ۱۹۷۹م در شهر بکّر پاکستان منتخب شد.[۱۱] در تاریخ ۲۹ آگوست ۱۹۸۳م مفتی جعفر حسین فوت می‌نمایند و ۶ ماه حزب فارغ از سر گروهی آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می ماند.[۱۲]

نوشته‌ی‌علمیٔ مهم: سید عارف‌حسین حسینی
در تاریخ ۱۰ فوریه ۱۹۸۴م سید عارف‌حسین حسینی بعنوان دومی رئيس حزب و رهبر شیعه ها پاکستان منتخب می گردد.[۱۳] در زمانه او شغل های سیاسی حزب بیشتر رونق گرفت.[۱۴] سید عارف حسینی در ۱۴ مرداد ۱۳۶۷ش موازی با ۲۱ ذی‌الحجه ۱۴۰۸ق در مکتب دارالمعارف الاسلامیه پیشاور، از سوی اشخاص ناشناس، مقصود گلوله قرار گرفت و به شهیدشدن رسید[۱۵] و یکماه پس از شهید شدن او در چهار سبتامبر ۱۹۸۸م سید ساجد علی نقوی مدیریت حزب منتخب شد.[۱۶]

هدف ها
رهبران شیعه‌ها پاکستان
اسم
سید محمد دهلوی
مفتی جعفرحسین
سید عارف‌حسین حسینی
سید ساجدعلی نقوی
برهه زمانی
۷ ژانویه سال ۱۹۶۴م - ۲۰ اوت سال۱۹۷۱م
۱۲ آوریل سال ۱۹۷۹م - ۲۹ اوت سال ۱۹۸۳م
۱۰ فوریه سال۱۹۸۴م - ۵ اوت سال ۱۹۸۸م
۴ سپتامبر سال ۱۹۸۸م - تا به امروز
حزب یا این که تشکل
کمیته مطالبات شیعه
نهضت نفاذ فقه جعفری
نهضت نفاذ فقه جعفری
نهضت جعفری

ذیل سرپرستی یک دانا آیین اشاعه اسلام و تحفظ ارزشهای اسلامی و مدل معاش بر اساس با معارف اسلامی از آرمانهای این حزب میباشد.[۱۷] در تحت این آرمان، قیام عدل در میهن، نفاذ فقه جعفری برای شیعه ها، تحفظ دستمزد رسمی و انسانی شیعه ها پاکستان، تحفظ سوگواری و رواج آن، تاسیس مرکز ها علمی، کوشش علیه اقتدار‌های استعماری، اتحاد دربین المسلمین، تربیت فکری ملت، رفع تبعیض و تحفظ دستمزد اقلیت‌ها از اهم هدف ها این حزب شمرده گردیده است.[۱۸]

تغییر و تحول اسم

بعداز ممنوع شدن عمل سیاسی، نهضت جعفری به نهضت اسلامی پاکستان تغییر‌و تحول اسم بخشید
نهضت جعفری چنددفعه تغییر تحول اسم اعطا کرد تا عمل‌های خویش ادامه پیدا نماید. در سال ۱۹۹۲م نهضت نفاذ فقه جعفری اسم خویش را به نهضت جعفری تغییر و تحول بخشید.[۱۹] در سال ۲۰۰۲م از طرف دولت پاکستان حزب نهضت جعفری ممنوع الفعالیت شد و بهمین خیال اسم خویش را به نهضت اسلامی پاکستان تغییر‌و تحول بخشید.[۲۰] در سال ۲۰۰۳ این اسم را به شیعه علما کونسل تغییر‌و تحول اعطا کرد.[۲۱] نهضت جعفری و نهضت اسلامی هر دو از طرف دولت پاکستان در لیست فهرست سازمان‌های ممنوعه جای‌دارد.[۲۲]

زمان‌های تاریخی
نهضت جعفری پاکستان را با در لحاظ داشتن رهبران آن به زمان‌های متفاوت می‌قدرت تقسیم کرد:

از سال ۱۹۷۹ الی ۱۹۸۳م
نوشته‌ی علمیٔ مهم: مفتی جعفر حسین
رهبری این زمان را مفتی جعفرحسین برعهده داشته میباشد که او‌لین مدیریت نهضت جعفری میباشد درین زمان عمده ترین کاری که ایفا شد معاده اسلام آباد میباشد که در طول یک قراردادی با دولت وقت وضع و اوضاع شخصیه شیعه ها پاکستان بویژه مطالبه اصلاح ضابطه زکات مقبول دولت قرار گرفت.[۲۳]

از سال ۱۹۸۴ الی ۱۹۸۸م
نوشته ی علمیٔ مهم: سید عارف حسین حسینی

دومی مدیریت نهضت جعفری هم پا با آیت الله قربانعلی متفحص کابلی مرجع پیروی از افغانستان
درین زمان بر وحدت اسلامی کارهایی ایفا شد.[۲۴] همینطور گردهمائی والا شیعه‌ها پاکستان به عنوان «کنفرانس قرآن و سنت» در لاهور[۲۵]، نگهبانی از جهاد افغانستان[۲۶] و انقلاب اسلامی کشور ایران،[۲۷] سعی برای حفاظت از مسلمانها لبنان فلسطین و آزادی بیت المقدس از عمده شغل های این عصر محسوب میگردند.[۲۸] بعداز فوت مفتی جعفر حسین، نهضت نفاذ فقه جعفری شاخه سید حامدعلی پاد شاه موسوی از این حزب غیر وابسته شد.[۲۹]

نهضت جعفری پاکستان از احزاب سیاسی شیعی که در سال ۱۹۷۹م در پاکستان، تأسیس شد.

تأسیس حزب نهضت جعفری به جهت اعتراض به نادیده گرفته شدن مقررات شیعه ها بعداز ثبت ضابطه مطابقت و همخوانی اجرای قانون ها با فقه حنفی در سال ۱۹۷۸م بود. درپی ثبت این ضابطه، شیعه‌ها خواهان اجرای قانون ها مبتنی بر با فقه جعفری برای خویش شدند. این عملکرد در غایت به تشکیل حزب نهضت جعفری پاکستان (که در صدر «نهضت نفاذ فقه جعفری» خوانده میشد) مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد سبب شد.

مفتی جعفر حسین، رهبر شیعه ها پاکستان به‌تیتر اولی مدیر این حزب گزینش شد. پس از وفات مفتی جعفر، سید عارف حسین حسینی جانشین وی و مدیریت حزب شد. در طی سید عارف حسینی کار‌های سیاسی حزب، بسط بیشتری پیدا کرد؛ اما بعضا معارضان عارف حسینی، از حزب مستقل گردیده و گروهی تازه تشکیل دادند که رهبری آن با سیدحامد علیشاه موسوی رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد بود.

نهضت جعفری در راستای وحدت اسلامی در پاکستان هم پا با علما و احزاب اهل‌سنت سعی متعددی کرد. این حزب راس مطالعات اسلامی، مدرسه های غیر انتفاعی المصطفی و بعضی شرکت ها دیگر را تأسیس آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد کرد.

عنایت و مقام
نهضت جعفری به‌تیتر یک حزب مطرح در پاکستان به کار سیاسی و مذهبی میپردازد. این حزب در کنار احزاب مذهبی اهل‌سنت، در تشکیل ائتلاف احزاب مذهبی به‌اسم «کمیته همبستگی ملی» و «متحده مجلس کار» نقش داشت.[۱]

تأسیس این حزب را به جهت پیگیری کارها سیاسی شیعه‌ها بعداز استقلال پاکستان دانسته‌اند. در سال ۱۹۷۹م و در طی سر گروهی جمهوری ضیاءالحق، رسمی ثبت شد که اجرای مقررات را مبتنی بر با فقه اسلامی خاطرنشان کرد و فقه حنفی درین میهن رائج شد. به تبع ثبت این ضابطه، ضوابط اوضاع شخصیه شیعه ها نادیده دریافت شد و احتمال اجبار فقه حنفی بر شیعه‌ها می رفت؛ به همین برهان علمای شیعه پاکستان خواهان اجرای قانون ها بر اساس با فقه جعفری برای شیعه‌ها شدند که‌این سعی سبب ساز به تشکیل حزب نهضت جعفری شد.[۲]

تأسیس و تاریخچه
«اداره تحفظ حقوق و دستمزد شیعه پاکستان» برای منظم نمودن کارها شیعه ها پاکستان در سال ۱۹۴۸م تأسیس شد و مسئولیت آن بر ذمه مفتی جعفرحسین بود.[۳] در سال ۱۹۶۵م هم تشکل دیگری در کراچی با اسم کمیته مطالبات شیعه صورت گرفت[۴] که مسئولیت آن برعهده سید محمد دهلوی بود.[۵] این دو تشکل شیعی به‌بصورت یک حزب در ۱۳ آوریل ۱۹۷۹م[۶] با اسم «نهضت نفاذ فقه جعفری پاکستان» تولید شد[۷] و در به عبارتی روز مفتی جعفر حسین به‌تیتر رهبر شیعه ها پاکستان گزینش شد.[۸]

سید ساجدعلی نقوی مدیریت کنونی نهضت جعفری پاکستان
ساختار
در ساختار نهضت جعفری، شورای بهتر، شورای مرکزی، هیئت رئیسه مرکزی، ایالتی و شهرستان در لحاظ گرفته شد‌ه‌است که شورای بهتر مسئولیت تحقیق، و شورای مرکزی توثیق و تائید مصوبات، و هیئت رئیسه نیز شغل های سیاسی و اجرائی را برعهده دارااست.[۹] محل کار مرکزی این حزب در شهر راولپندی جای‌دارد.[۱۰]

حضور در ترکیه
سید مصطفی در ترکیه به شهر بورسه، محل تبعید امام خمینی، جابجایی داده شد. در آن فرصت امام خمینی، درگیر کتابت تحریر الوسیله بودند و سید مصطفی نیز با مشاجره‌های علمی خویش با امام بر رمز مسائل متعدد شرعی، شغل علمی خویش را خاطر نشان مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد کرد.[۱۴]

سید مصطفی طی این بازه در کوشش بود به جمهوری اسلامی ایران بازگردد و درخواست خویش را نیز به ساواک منتقل کرد. ساواک نیز آغاز موافقت خویش را منوط به‌این کرد که سید مصطفی بپذیرد که در کارها سیاسی مداخله نکند، با معارضان حکومت تماس نداشته باشد و محل معاش خویش و خانواده‌اش را از قم به یک کدام از روستاهای خمین منتقل نماید و در آنجا نیز صرفا با خانواده و اقوام خویش در باب باشد. سید مصطفی برخی از این شروط را به عهده گرفت البته در غایت، ساواک به جهت واهمه از پیامدهای احتمالی، بازدارنده از رجوع و برگشت وی به جمهوری اسلامی رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد ایران شد.[۱۵]

حضور در عراق
سید مصطفی در ۱۳ مهر سال۱۳۴۴ش، هم پا امام خمینی به عراق منتقل شد. آن‌ها آغاز در بغداد و آن‌گاه در نجف اقامت گزیدند. این زمان که دوازده سال طولانی شد، هم‌زمان با نقطع ی عطف گیری مخالفت‌ها با حکومت پهلوی در کشور ایران و شغل‌های تکان آزادی قسمت فلسطین بود. موضع سید مصطفی در قبال حرکت آزادی نصیب فلسطین تأیید و جانبداری عملی از آن آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد بود.[۱۶]

سید مصطفی خمینی
اقدامات وی در عراق
مهم ترین مبادرت سید مصطفی خمینی درین عصر، فعال نگهداشتن نهضت امام خمینی بود. وی پیام‌ها و اعلامیه‌های امام خمینی را به کشور ایران و بقیه کشورها ارسال می کرد و خبر ها نهضت را به استحضار امام می رساند. در نجف، خانه سید مصطفی مأوا و محل رفت و آمد افرادی بود که از کشور‌ایران و بقیه کشورها برای دیدار با امام خمینی می‌آمدند.[۱۷]

ادارۀ بیت امام خمینی در نجف اشرف، هماهنگ‌سازی روحانیون با بقیه مبارزان و فعال‌ساز‌ی و تقویت نشریه‌ای به اسم «۱۵ خرداد ماه» در عراق نیز بر عهدۀ وی بود. از سایر عمل‌های او در عراق، افشاگری علیه حکومت پهلوی از رادیوی صدای روحانیت و سفر‌های مکرر به مکه و مدینه برای زیارت و تماس با مبارزان و معارضان حکومت پهلوی که برای حج به ایالات متحده عربی می‌رفتند، بود.[۱۸]

خط مش سید مصطفی در نزاع
سید مصطفی در نزاع با حکومت پهلوی به نزاع‌ مسلحانه و مردمی اعتقادوباور داشت، به همین استدلال یادگرفتن نظامی رویت کرد و آن را برای دیگر مبارزان ضروری می‌دانست.[۱۹]

وی در سرنگونی حکومت پهلوی با دیگر مجموعه‌ها و جمعیت‌های سیاسی اشتراک لحاظ داشت. با این درحال حاضر علت‌های گوناگون و مستقلش بازدارنده همیاری وی با بخش اعظمی از این مجموعه‌ها بود. وی صریحاً مخالف همیاری با جریان‌های غیر مذهبی مخالف رژیم بود.[۲۰] همینطور وی از او‌لین عده ای بود که برای تحقق عملی اندیشۀ حکومت اسلامی عملکرد کرد و رسالۀ «الاسلام و الحکومة» را دراین باره نگاشت.[۲۱]

رده علمی
سید مصطفی خمینی به درس دادن مداقه می‌اعطا کرد.او بعد از نقطه پايان دورۀ یادگرفتن اسفار، علاوه بر درس دادن آن، کناره‌ای هم بر آن نوشت.[۲۲] وی هم در حوزۀ علمیه قم و هم در نجف، به درس دادن می‌پرداخت.[۲۳] از سایر خصوصیت‌های علمی سید مصطفی، بینش و روحیۀ نقادانه‌اش در زمینۀ علم ها اسلامی بود. وی بر توسعۀ انتقاد در مباحث اصول فقه، سفارش و پافشاری داشت.[۲۴]

اثرها
از سید مصطفی تألیفات بخش اعظمی در زمینۀ علم ها اسلامی ارثیه که بیشتر آنان چاپ نشده میباشد. اسامی بعضا از اثرها وی به‌این تفصیل میباشد:

تعبیر و تفسیر القرآن الکریم، چهار جلد، طهران، ۱۳۶۲ش.
تحریرات فی الاصول، سه جلد، طهران، ۱۳۶۶ش.
تعلیقات علی الحکمة المتعالیة، طهران، ۱۳۷۶ش.[۲۵]
الواجبات فی الصلاة
الفوائد والعوائد
تحریرات فی الاصول
کتاب الصوم
کتاب الطهارة
کتاب البیع
کتاب الخیارات
المکاسب المحرمه
الخلل فی الصلاة
الحاشیة علی العروة الوثقی
الحاشیة علی تحریر الوسیلة.[۲۶]
درگذشت مشکوک

تدفین سید مصطفی خمینی در نجف اشرف
سید مصطفی در ۴۷ سالگی در ۱ آبان ۱۳۵۶ش در نجف اشرف و به صورت ناگهانی درگذشت. امام خمینی پس از درگذشت فرزندش در پیامی کوتاه اینگونه نوشت: «در روز یک‌شنبه نهم ذی القعده الحرام ۱۳۹۷ مصطفی خمینی، نور و روشنایی بصرم و مهجه قلبم دار فانی را وداع گفت و به جوار بخشش حق گرانقدر رهسپار شد. اللهم ارحمه واغفر له واسکنه الجنة بحق اولیائک الطاهرین علیهم الصلوة والسلام.»[۲۷] پیکر سید مصطفی، بعداز تشییع و اقامه نماز به وسیله آیت الله خویی، در اتاق خرد در ضلع شرقی تراس طلای بقاع امیرالمومنین و در کنار قبر محمد حسین غروی اصفهانی (شرکت)، به خاک سپردند. پزشکان انگیزه وفات او‌را مسمومیت دانستند و برای پر‌نور شدن فرمان توصیه کالبد شکافی دادند که امام خمینی با آن مخالفت کرد. ساواک و دولت عراق انگیزه مرگ او‌را بروز سکتۀ قلبی اعلام کردند.[۲۸] با این اکنون گفته شد حکومت پهلوی و ساواک در مرگ وی نقش داشته‌اند.[۲۹]

مرقد سید مصطفی خمینی، در حیاط طلا و جواهرات مقبره امیرالمؤمنین
امام خمینی در سخنرانی روز ۱۰ آبان ۱۳۵۶ در نجف اشرف، درگذشت سید مصطفی را از لطف‌ها خفیه الهی دانست.[۳۰]درگذشت سید مصطفی به تشدید نبرد با حکومت پهلوی، تحکیم رهبری امام خمینی و تولید وحدت و یکپارچگی بین نیروهای مخالف حکومت پهلوی انجامید.[۳۱]همزمانی وفات مشکوک سید مصطفی خمینی با سالروز میلاد امام رضا(ع) سبب ساز تعطیلی مجالس جشن و پای کوبی در بعضا شهر‌ها مانند قم شد. [۳۲]

سید مصطفی خمینی (۱۳۰۹-۱۳۵۶ش) از مجتهدان و فقیهان شیعه و فعالان انقلاب اسلامی جمهوری اسلامی ایران. وی فرزند ارشد امام خمینی نهاد‌گذار جمهوری اسلامی میباشد. وی از اولِ جنبش امام خمینی علیه حکومت پهلوی، وارد عمل‌های سیاسی شد و مدتی بعد از دستگیری و تبعید پدرش، وی نیز به اتهام مبادرت علیه امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران به دست ساواک بازداشت و به ترکیه و آن‌گاه به هم پا پدرش به عراق تبعید شد. نگاه سیاسی او مثلا هواخواهی از حرکت آزادی‌نصیب فلسطین و نیز راه نقادانۀ علمی وی در زمینۀ علم ها اسلامی، منزلت قابل توجهی را در حوزه علمیه نجف برای وی رقم زد. مصطفی خمینی اثرها زیادی در فقه، اصول و تعبیر و تفسیر نگاشته میباشد. تعبیر و تفسیر القرآن الکریم، تحریرات فی الاصول و تعلیقات علی الحکمة المتعالیة از اثر ها اوست. وی داماد مرتضی حائری یزدی میباشد. مصطفی خمینی در ۴۷ سالگی درگذشت. مزارش در بقاع امیرالمومنین مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد.

به دنیاآمدن و تحصیلات و خانواده
سید مصطفی خمینی، ۲۱ آذر سال ۱۳۰۹ش در قم چشم به جهان گشود[۱] و تحصیلات دورۀ ابتدایی را در به عبارتی جا به نقطه پايان رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد موفقیت.[۲]

از ۱۵ سالگی، علم آموزی در حوزه علمیه قم را شروع کرد. در مدتی کمتر از شش سال، زمان‌های مقدماتی و سطح را به نقطه پايان موفقیت و در سال ۱۳۳۰ش، سرگرم به آموزش درس بیرون آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد شد.[۳]

وی در دورۀ سطح، نزد استادانی زیرا محمدجواد اصفهانی، شهید صدوقی، مهدی حائری، فقه و اصول را یادگرفت و همزمان به یادگرفتن فلسفه نزد سید رضا صدر و تفصیل منظومۀ حکیم سبزواری نزد محمد فکور یزدی پرداخت. بعد به فرا گیری اسفار نزد سید ابوالحسن رفیعی قزوینی و علامه طباطبایی پرداخت[۴]

سید حسین بروجردی، سید محمد متفحص داماد و امام خمینی، استادان سید مصطفی در درس بیرون فقه و اصول بودند.[۵] وی در ۲۷ سالگی به اجتهاد رسید.[۶] سید مصطفی خمینی وقتی که به یاروهمدم پدرش به نجف اشرف تبعید شد در حوزه علمیه نجف، با وجود اینکه پیش از اینً مدارج علمی را طی کرده بود، در درس استادانی زیرا آیه ها سید محسن حکیم، محمد باقر زنجانی، سید محمود شاهرودی و سید ابوالقاسم خویی حاضر می شد.[۷]

سید مصطفی خمینی به مسائل اخلاقی و عرفانی نیز دقت داشت و مدتی نیز فراگیر سید هاشم حداد بود.[۸]

سید مصطفی خمینی در سال ۱۳۳۳ش و در ۲۴ سالگی با دختر مرتضی حائری یزدی وصلت کرد. نتایج این وصلت یک دختر و یک پسر با اسم‌های مریم و حسین بود. مریم پزشک معالج میباشد و در سوئیس معاش می‌نماید. سید حسین از حیث سیاسی نگرش متفاوتی به انقلابی‌ها داشت و از حامیان بنی‌صدر و مجاهدین کردار محسوب میشد. او به عراق و ایالات متحده مهاجرت کرد و در سال‌های اخیر به کشور‌ایران برگشت و در قم سکونت کرد.[۹]

نبو
سید روح‌الله خمینی
امام موسی کاظم
سید صفدر
آیین علیشاه موسوی میرزا ابوالقاسم تهرانی
سید احمد موسوی ابوالفضل تهرانی
سید مصطفی موسوی هاجر احمدی محمد ثقفی تهرانی
سید نورالدین هندی سید مرتضی نیکو سید روح‌الله خمینی خدیجه ثقفی
(۱۹۱۳–۲۰۰۹)
سید احمد خمینی فریده مصطفوی سعیده مصطفوی
(درابتدا درگذشته) صدیقه مصطفوی لطیفه مصطفوی
(درابتدا درگذشته) زهرا مصطفوی سید مصطفی خمینی
[یادداشت ۱]

استارت کار‌های سیاسی

سید مصطفی در کنار بابا(امام خمینی)
سید مصطفی از اولِ نهضت امام خمینی در سال ۱۳۴۲ش وارد عمل‌های سیاسی شد.[۱۰] بعد از دستگیری امام خمینی در قیام ۱۵ خرداد ماه، وی برای آزادی امام خمینی و ادامۀ نهضت در غیاب او سعی متعددی کرد. درین مرحله، اعلامیه‌هایی تنظیم و برای روحانیون می‌ارسال کرد و دستورات و پیام‌های امام خمینی را، که در آن فرصت در حبس به رمز میبرد، به دوراندیشی دوستداران وی میرسانید.[۱۱]

زندان و تبعید
سید مصطفی بعداز دستگیری دوباره امام خمینی در ۱۳ آبان سال ۱۳۴۳ش، که بعد از سخنرانی تند و مصرح وی در اعتراض به ثبت لایحۀ کاپیتولاسیون شکل گرفت، بازاریان قم را ترغیب کرد تا بازار را تعطیل نمایند. در‌پی آن، مأموران شهربانی قم و ساواک او‌را در خانه آیت الله شهاب الدین مرعشی نجفی بازداشت و به زندان قزل قلعه در طهران منتقل کردند. بعد از دستگیر سید مصطفی، دادگستری ارتش در ۱۴ آبان ۱۳۴۳ش به اتهام مبادرت بر ضد امنیت ملی برای وی قرار دستگیر موقت صادر کرد.[۱۲] ساواک این حکم را در ۸ دی ۱۳۴۳، به شرط تبعید سید مصطفی به ترکیه کنسل کرد و وی آزاد شد. سید مصطفی به قم رجوع و با مشاوره با بعضی علمای قم تصمیم گرفت به ترکیه نرود. ساواک هم یک‌سری روز سپس مجدداً او را بازداشت و در ۱۴ دی ۱۳۴۳ش به ترکیه تبعید کرد.[۱۳]

حدود اختیارات عالم
دانشمندان درباره حیث روضه خوان جعفر کشف کننده‌الغطاء درباره محدوده و مرزهای ولایت فقید اختلاف لحاظ دارا هستند. وی درباره برخی وظایف و اختیارات عالم به تصریح کلام گفته میباشد؛ به عنوان مثال جهاد و قضاوت و اجرای حدود و کارها حسبه و کارها مالی را از وظایف و اختیارات فقها دانسته میباشد.[۲۲] البته درباره ولایت فقها درخصوص حکومت و سیاست مشاجره نکرده میباشد.[۲۳] بعضا برآنند که از تک تک آرای روحانی می‌قدرت به اعتقاد وی به ولایت عامه دانا در کارها حکومتی و سیاسی مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد پی موفقیت.[۲۴]

کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء

منهج الرشاد لمن اراد السداد
بعضا دیگر تأکید می‌نمایند که وی تأسیس حکومت را از وظایف فقها نمی‌دانست.[۲۵] برخی نیز با اعتنا به اینکه وی برپایی نماز آدینه در بعدازظهر غایب بودن را نمی‌پذیرد، اورا در میان عقیده پیروی و انتظار و عقیده نیابت عامه مردد رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد دانسته‌اند.[۲۶]

تأکید بر اجرای حدود
او به اجرای احکام اسلام به‌ویژه حدود و دیات و تعزیرات و دستور به پر اسم و رسم و نهی از منکر اطمینان راسخ داشت و با کل اقتدار و تجهیزات خویش در این‌راه میکوشید، گاهی نیز پای فشار دادن وی در اجرای حدود به حوادثی منتهی آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می شد[۲۷]

اثر ها
از کشف کننده الغطاء اثر ها علمی متنّوعی به مکان باقی‌مانده که عمدتاً در فقه، اصول، حرف و آرامش عربی میباشد:

الحقّ المبین فی ثبت المجتهدین و تخطئه الاخباریین، چاپ طهران، ۱۳۰۶ق و ۱۳۱۹ق.
کشف الغطاء عن مبهمات الشّریعة الغّراء، [۲۸] طهران، ۱۲۷۱ق و ۱۳۱۷ق؛ تبحّر و مهارت کشف کننده الغطاء بیش‌خیس در فقه و اصول بود و اثر ها وی درین علم‌ها به‌ویژه کتاب کشف الغطاء، نشان غالب‌دستی وی در استنباط احکام میباشد. او این کتاب را درضمن مسافرت به جمهوری اسلامی ایران نوشته در حالی که جز کتاب قواعد علامه حلّی کتاب دیگری یاروهمدم نداشته میباشد. اینگونه اورده شده که روضه خوان مرتضی انصاری (۱۲۱۴–۱۲۸۱ق) گفته میباشد: در صورتی‌که کسی قواعد و اصول این کتاب را بداند، نزد اینجانب مجتهد میباشد. وی خویش ادّعا نموده است که در صورتیکه همگی کتاب‌های دینی از دسترس اینجانب خارج رود، گشوده قوی خواهم بود تمامی ابواب و مباحث دینی را از استارت تا اعمال بنویسم[۲۹] تبحّر علمی و فقاهتی وی گزینه تأیید فقیهان معاصرِ وی و بعد از اوست.
بُغیة الطّالب فی معرفة المُفَوِّض و الواجب: رساله‌ای عملیه و کوتاه که قسمت اولیه آن در اصول عقاید و قسمت دوم آن در احکام میباشد.
التحقیق و التّنقیر فیما یتعلّق بالمقادیر
الرّسالة الصّومیه[۳۰]
مشکاة المصابیح گستردن کتاب «المصابيح في الفقه المستنبط على الوجه الصحيح" سید مهدی بحرالعلوم [۳۱]
رسالة فی العبادات المالیه
غایة المراد فی احکام الجهاد که به درخواست عباس میرزا پسر فتحعلی فرمانروا نوشته میباشد. [۳۲]
منهج الرشاد لمن اراد السداد.[۳۳]
پانویس
استاد حبیب‌آبادی، مکارم الآثار، ۱۳۵۲ش، ج۳، ص۸۵۲؛ آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعه، ۱۴۰۴ق، ص۲۴۹.
حائری، روزشمار قمری، ۱۳۸۱ش، ص۲۰۲.
خوانساری، روضات الجنات، مکتبة اسماعیلیان، ج۲، ص۲۰۶.
شبیری زنجانی، جرعه‌ای از دریا، ج۲ ص۳۳۳.
شبیری زنجانی، جرعه‌ای از دریا، موسسه کتابشناسی شیعه، ج۲ ص۳۳۳.
سوره غاشیه، آیه ۱۱–۱۵.
اقبال الاعمال، دعای بهره برداری، ج۱، ص۱۴۳؛ مفاتیح الجنان، دعای بهره‌برداری؛ ابن‌قولویه، زیارت امام حسین (ع)، ص۳۰۵.
نجفی، تاریخ تحولات سیاسی کشور‌ایران، ص۱۰۱ و ۱۰۲.
حرزالدین، معارف الرجال، ج۱، ص۱۵۲–۱۵۳.
حرزالدین، معارف الرجال، ج۱، ص۱۵۲–۱۵۳.
آقابزرگ، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۴۵، ص۱۸؛ خوانساری، روضات الجنات، ج۲،

زعامت فقهی
روحانی جعفر بعد از درگذشت بحرالعلوم، به رهبری فقهی شیعه ها عراق و جمهوری اسلامی ایران و دیگر کشورها دست یافت و بر آوازه و نفوذ اجتماعی و سیاسی وی افزوده شد. با اینکه قبل از روضه خوان مرتضی انصاری عقیده وجوب پیروی از اعلم چندان ترویج نداشت و از این‌رو مقلّدان شیعی هم زمان از مجتهدان گوناگون و عمدتاً محلّی و ناحیه‌ای پیروی می‌کردند، کشف کننده الغطاء عملاً مرجع پیروی شیعه ها عالم مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد شوید.

جنگ با اخباری‌ها
در زمان کشف کننده الغطاء عکس العمل علمی مشقت در میان عالمان اصولی و اخباری شیعی پدید آمده بود و هر مورد از آن دو طایفه می کوشید حیث خویش را ثابت و لحاظ مخالف را رد و محکوم نماید. روحانی جعفر که از تربیت یافتگان مدرسه اصولی وحید بهبهانی و طرفدار اجتهاد و استنباط بود و از استعمال عقل و ادله در ادراک عقاید و احکام فقهی حمایت می کرد، به پشتیبانی از دانش اصول رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد برخاست.

نمود پر رنگ این جدال، واکنش شدید وی با روحانی محمد بن عبدالنّبی نیشابوری (م ۱۲۳۲ق) دارای اسم و رسم به میرزا محمد اخباری فقیه اخباری دارای اسم و رسم بود که بر تاثیر آن، میرزا محمد حس خطر کرد و به جمهوری اسلامی ایران آمد و به فتحعلی پاد شاه هواخواهی موفقیت. روضه خوان جعفر ابتدا کتابی با تیتر کشف الغطاء عن معایب میرزا محمد عدوّالعلماء در رد آرای وی نوشت و آن را برای فرمانروا جمهوری اسلامی ایران ارسال کرد.[۱۱] و سپس خویش به کشور‌ایران آمد و کاری کرد که فرمانروا قاجار روضه خوان محمد را از خویش آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد راند.[۱۲]

او بعد خلال مهاجرت به اصفهان کتاب دیگری به اسم الحق المبین برای فرزند خویش روحانی علی نوشت و گشوده هم اظهار نظر اخباریان را رد و محکوم کرد.[۱۳] میرزا محمد اخباری نیز کتابی با تیتر الصیحة بالحق در ردّ کتاب حافظه گردیده تألیف کرد.[۱۴]

نزاع با وهابیان
در سال‌های انتها سده ۱۲ق/۱۸م رهروان محمد بن عبدالوهاب (۱۱۱۵–۱۲۰۷ق) در ایالات متحده عربی راز به کودتا برداشتند و با ادعای پیرایشگری شرعی، با بخش اعظمی از اعتقادات فرقه‌های گوناگون اسلامی (و بیش‌خیس شیعه ها) مخالفت ورزیدند و در شغل عملکرد کلان‌ای را برای نزاع با آنچه خویش مظاهر غیردینی و بی دینی‌آلود می‌خواندند، شروع کردند.

دامنه این سرکشی از مرزهای ایالات متحده عربی و مکّه و مدینه سپری شد و به عراق کشیده شد و دو شهر کربلا و نجف گزینه هجوم وهابیان قرار گرفت. در حمله آن‌ها به نجف (حدود ۱۲۲۱یا ۱۲۲۲ق)، روضه خوان جعفر کشف کننده الغطاء به حمایت از شهر و مقدسات و عموم آن برخاست و خویش مسلّح شد و دیگر عالمان و طلاب و عموم را نیز دارای سلاح تشکیل داد و با مهاجمان جنگید و سرنوشت آن‌ها را ناچار به گریزو فرار کرد. او بعد از آن امرکرد دیواری پایدار بر گرد شهر نجف بکشند تا در هنگام تاخت و تاز وهابیان، شهر و عموم آن در تامین باشند.

در صحنه پیکار علمی نیز او کتابی به اسم منهج الرشاد لمن اراد السداد در عیب گیری و ردّ آراء وهابیان نوشت که بیان کننده اول کتاب در این باره بود.[۱۵]

سفر‌ها
کشف کننده الغطاء دوبار به حج رفت. یک توشه در ۱۱۸۶ق و دیگر توشه در ۱۱۹۹ق. در ۱۲۲۲ق عازم مسافرت به جمهوری اسلامی ایران شد و از طهران، اصفهان، قزوین، یزد، مشهد و رشت دیدار کرد و در همگی‌جا از سوی عموم و علما به گرمی پذیرفته شد. جماعات و اجتماعات باشکوهی ترتیب بخشید و در تمامی‌جا با عموم صحبت بیان کرد.[مستلزم منبع]

درنگ و شغل سیاسی
روحانی جعفر کشف کننده‌الغطاء در کارها سیاسی روزگار خویش نقش داشت. وی رابطه صمیمانه‌ای با فتح‌علی‌فرمان روا قاجار داشت و از وی با القا‌ب و صفاتی حمد برانگیز حافظه میکرد.[۱۶] نفوذ سیاسی روحانی به قدری بود که هنگامی پاشای بغداد در مبارزه‌های مرزی از سپاهیان کشور ایران ناکامی خورد، از وی خواست واسطه مذاکرات صلح در میان دو مرزوبوم باشد.[۱۷]

در طول مهاجرت به جمهوری اسلامی ایران، روضه خوان جعفر که در نقط ی اوج آوازه و قدرت شرعی و سیاسی بود، در طهران به دیدار فتحعلی‌پاد شاه قاجار رفت و در‌این دیدار شخصاً کتاب کشف الغطاء را به سلطان نثار کرد و برای جهاد با کافران و عده سربازان و ستاندن مالیات و زکات از عموم به مراد سامان دادن سپاه، اذن قانونی به وی بخشید.[۱۸]

مشروعیت سلطنت
کشف کننده‌الغطاء به مشروعیتِ ذاتی سلطنت قاجارها اعتقادی نداشت. وی نیز مانند علمای دیگر، حق حاکمیت و ولایت را فقط از آن خداوند، رسول و امامان می‌دانست. از حیث وی دانش نیز از دست اندرکاران ساخت ولایت میباشد و مجتهد با استحصال دانش میتواند حق ولایت را به دست آورد.[۱۹] حقی که شاهان از آن منتفع نیستند. بنابر این مشروعیت پادشاه فقط از آن‌جا میباشد که بعضا از امور صرفا از وی بر می آید؛ به عبارت دیگر مشروعیت شاهان ذاتی وجود ندارد وعَرَضی میباشد.[۲۰]مثلا فقها قابلیت دنیوی و سیاسی جهاد را ندارند اما این فرمان از فرمانروا ساخته میباشد.[۲۱]

محمدصالح بَرَغانی (۱۱۷۴-۱۲۷۴ق) فقیه شیعه و از مشاهیر خویشان آل برغانی در قزوین بود. محمدصالح و برادرانش ملامحمدتقی و ملاعلی از مشاهیر برغانی در کشور‌ایران و عراق محسوب می‌شدند. برغانی کتاب‌هایی را در موضوعات گوناگون تألیف نمود. آورده شده، او اولی مجتهدی بود که در فتوایی، هرگونه نبرد یا این که گفتمان با دولت‌های فرنگی را منوط به مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد اذن فقها دانست.

رهبری حرکت اصلاح‌طلبی اسلامی، جنگ با فرقه شیخیه و بابیه و تشکیل داد مکتب صالحیه، از دلایل آوازه برغانی محسوب میشوند. میرزای شیرازی (۱۲۳۰-۱۳۱۲ق) و سیدجمال‌الدین اسدآبادی (۱۲۵۴-۱۳۱۴ق) از شاگردان پر رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد اسم و رسم برغانی بودند.

فرزندان برغانی را از فقها و محدثان شمرده‌اند. گفته‌گردیده دختر وی فاطمه دارای اسم و رسم به طاهره قرةالعین، بعد ها به بابیه پیوسته و از رهبران آن‌ها شد. برغانی در ۲۷ جمادی‌الثانی سال (۱۲۷۱ق) در بقعه امام حسین(ع) درگذشت آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد و در همین جای مدفون شد.

معاش‌طومار
نوشته‌ی‌علمیٔ اساسی: فامیل برغانی
محمدصالح برغانی فرزند ملامحمد فرشتگان در سال ۱۱۷۴ق در روستای بَرَغان در حومه کرج زاده شد.[۱] حسن امین (درگذشته ۱۳۲۶ش) گستردن‌هم اکنون‌نگار شیعی، قوم برغانی را از خانواده‌های اهل دانش و زهدو تقوا و از نسل آل‌بویه معرفی نموده است.[۲] گفته‌گردیده بابا محمدصالح، بعداز نزاعی که میان اخباریان و اصولیان قزوین درگرفت، ناچار به اقامت در روستای برغان شد و ازآن‌پس، این قوم به برغانی پر اسم و رسم شدند.[۳] بعضا این فامیل را دارنده خصوصیت‌های منحصربه‌فرد به شخصی تیتر کرده‌اند. برای مثال: دقت به علم آموزی دختران، یادگرفتن نظامی به طلاب، شناخت با علم‌های نوین و اهتمام ویژه به کشاورزی.[۴]

فرزندان
محسن امین (درگذشته ۱۲۸۴- ۱۳۷۱ق‌)، در کتاب اَعیان الشیعة تعداد فرزندان محمدصالح برغانی را پنج نفر تیتر کرده و صرفا به یک کدام از پسران او به اسم محمدعلی برغانی و دختران او؛ خدیجه شاه (درگذشته ۱۳۲۱ق) و ربابه (درگذشته ۱۲۹۷ق) که همه در زمره فقها و محدثان بودند اشاره نموده است.[۵] به گفته بعضی اندیشمندان شیعی، فاطمه یا این که زرین‌تاج معروف به قرةالعین، فرزند دیگر محمدصالح بود که در صدر از عالمان شرعی شمرده میشد با تأثیرپذیری از عموی خویش (ملامحمدعلی) به بابیت تمایل پیدا کرد و از رهبران این فرقه شد.[۶] او نقش مؤثری در رواج و توسعه بابیت اجرا کرد.[۷] بعضی قرةالعین را استدلال قتل عموی خویش (شهید ثالث) دانسته‌اند.[۸]

وفات
در امر تاریخ وفات محمدصالح برغانی به سال‌های ۱۲۷۱ق[۹] و ۱۲۷۵ق[۱۰] و ۱۲۸۳ق[۱۱] اشاره شد‌ه‌است. مبتنی بر گفته فرزند گرانقدر برغانی، او در ۲۷ جمادی‌الثانی سال ۱۲۷۱ق در اکنون دعا، در بقعه امام حسین(ع) وفات یافت[۱۲] و براساس وصیتش،[۱۳] در رواق مقبره حسینی به خاک امانت شد.[۱۴]

علم آموزی
محمدصالح برغانی مقدمات علم ها فقاهتی را نزد پدرش یادگرفت.[۱۵] او اصول و مبادی دانش عربی را در حوزه علمیه قزوین تمام کرد و برای ادامه علم آموزی به حیطههای علمیه اصفهان، قم، مشهد، نجف و کربلا رفت.[۱۶] وی فلسفه و علم ها عقلی را از آقا محمد بیدآبادی (درگذشته ۱۱۹۷ یا این که ۱۱۹۸ق) از عرفا و فلاسفه[۱۷] و ملا علی نوری (درگذشته ۱۲۴۶ق) فیلسوف[۱۸] فراگرفت. برغانی علم‌های اصول، فقه، تعبیر و حدیث را از میرزای قمی (درگذشته ۱۲۳۱ق)[۱۹] و جعفر کشف کننده‌الغطاء (درگذشته ۱۲۲۸ق) آموخت[۲۰] و آن گاه از وحید بهبهانی (درگذشته ۱۲۰۵ق)،[۲۱] سید علی طباطبایی (درگذشته ۱۲۳۱ق)،[۲۲] سید محمد طباطبایی مجاهد (درگذشته ۱۲۴۲ق)،[۲۳] و استادانی دیگر، استخراج دانش نمود.[۲۴] او از برخی آن ها اذن اجتهاد اخذ کرد.[۲۵] تُنِکابنی (درگذشته ۱۳۰۲ق) از شاگردان برغانی، ادعا دارد که وی بیش تر از چهل اذن‌طومار از علمای بعد از ظهر خویش اخذ نمود.[۲۶]

نقش عبدالصمد در عرفان شیعی
عبدالصمد، بعد از هشت سال، از اصفهان به کربلا رجوع و به تبلیغ طریقت خویش پرداخت.[۱۷] سازه به گفتۀ معصوم علیشاه، عبدالصمد در کربلا احتمالاً واسطۀ ملاقات سید بحرالعلوم با نورعلیشاه اصفهانی گردیده بود.[۱۸] در‌حالتی که این مقاله صحیح باشد، عبدالصمد همدانی در تاریخ عرفان شیعی عنایت خاصی می یابد، چون به واسطۀ وی و احتمالاً سید بحرالعلوم، طریقت بین فقهای شیعه، به خصوص در عتبات، ترویج پیدا کرد که بعداً به ملا حسینقلی همدانی رسید و بعداز آنها نیز ادامه مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد یافت.[۱۹]

مریدان
دو بدن از مشاهیر مرید او عبارت‌اند از: ملامحمد کوه بنانی، (متوفی ۱۲۴۷ق) از علمای کرمان، ملقب به هدایت علیشاه[۲۰] و ملا عباس ایروانی، مشهور به حاج میرزا آقاسی (متوفی ۱۲۶۵ق)، که بعد ها صدر اعظم محمدشاه قاجار شد.[۲۱] بیان شده میباشد که عبدالصمد همدانی قبل از حملۀ وهابی‌ها، همسر و فرزندانش را به آقاسی امانت بود و وی نیز آنان‌را از کربلا به همدان گشوده رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد گرداند.[۲۲]

اثرها
عبدالصمد همدانی اثراتی در تصوف و فقه و اصول و لغت و صحبت دارااست، که غالباً به چاپ نرسیده‌اند. در صدق انتساب برخی از آنان به او شک وجود دارااست. برخی از این اثرها را وابسته به فرد دیگری به اسم عبدالصمد بن محمدحسین همدانی، از علمای اواخر قرن سیزدهم و اوایل قرن چهاردهم هجری قمری و از رهروان روضه خوان احمد احسایی، دانسته و گفته‌اند که به خطا از آن عبدالصمد همدانی دانسته آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد گردیده‌است.[۲۳]

در فقه
بعضا از اثرها قطعی عبدالصمد در فقه عبارت‌اند از: بحرالحقائق، در گستردن مختصر النافع متفحص حلی، که نا تمام باقی‌مانده و نسخۀ خطی آن مو جود میباشد؛[۲۴] رساله در غنا، که در آن، دلایل رد غنا از نگاه فقاهتی تحقیق شد‌ه‌است[۲۵] و گستردن معارج الاصول پژوهشگر حلی.[۲۶]

در لغت
نقل شده میباشد که عبدالصمد کتابی بسیار کامل در لغت نیز داشته میباشد.[۲۷]

تصوف و حکمت عملی
از اثر ها قطعی او در تصوف، رسالۀ کوچکی میباشد به اسم، فی العشق الالهی به فارسی آمیخته با عربی، دربارۀ علاقه.[۲۸] این کتاب با اسم محبت طومار، به کارایی حسین جعفری زنجانی، در ۱۳۸۲ش در قم به چاپ رسیده میباشد.

کتاب بحرالمعارف
البته مهم ترین کتاب او در تصوف و حکمت عملی، بحرالمعارف میباشد.[۱]

این کتاب، که به فارسی ترکیب به عربی میباشد، بازگو کنندۀ روزها سلوکِ معنوی مؤلف میباشد و او آن را در اواخر قدمت، در کربلا تألیف نموده است. عبدالصمد در تألیف این کتاب ضمن استعمال از اکثری کتاب‌های عرفان عملی و نظری، مطالب خویش را به آیه‌ها و روایات نیز مستند نموده است.[۲۹] در‌این کتاب از مشایخ تصوف، مانند پر اسم و رسم کرخی و جنید و نجم الدین کبری نیز اقوال اکثری مذکور میباشد.[۳۰]

بحرالمعارف، در توده تصوف و تشیع، در به عبارتی مسیر جامع الاسرار سید حیدر آملی میباشد و یک کدام از منابع بحر المعارف نیز بوده میباشد.[۳۱] نصیب‌هایی از بحر المعارف در مورد ولایت و شئون آن، سازه بر روالِ عارفان، میباشد. او درین تاثیر مراد میباشد از منظر ولایت، تصوف را ثابت و تعالیم آن را تعبیر نماید.

بحر المعارف از نگاه ترتیب باب‌ها و فصول و بیان عنوان ها تا حدی به کتاب مرصاد العباد نجم الدین رازی تشابه داراست،[۳۲] با این تفاوت که گستردن و شرح مطالب مطابق عقاید و مأثورات(خبر‌ها و احادیث) شیعه میباشد، چنانکه به عنوان مثالً در جلد نخستین، درمبحث «موقعیت روحانی و مرشد» و «بحثی جامع در امامت»، دربارۀ مناقب امام علی(ع) و ثابت امامت آن حضرت کلام گفته میباشد.[۳۳]

منظومه اشعار
عبدالصمد به گویش فارسی و عربی شعر می‌سرود. برخی از اشعار او در بحرالمعارف آمده میباشد.[۳۴] به نوشتۀ آقا بلندمرتبه طهرانی نیز او دیوانی داشته میباشد.[۳۵]مثال‌ای از شعر وی در باره رخت کشیدن به دیار داخل و فراغت از علم ها ظاهری این بیت میباشد که زبانحال خود را ذکر نموده است: زکعبه آخر و عاقبت فرمان سوی دیر شدم/ هزار شکر که اینجانب سرانجام بخیر شدم. [۳۶]

استادان و شاگردان
محمدتقی مجلسی ضمن پدرش، از یکسری مدرس استفاده نمود که مشهورترین‌شان روضه خوان بهائی و میرداماد بودند. استادان دیگر وی عبارتند از ملا عبدالله شوشتری و امیراسحاق استرآبادی.[۱۶][یادداشت ۳] او شاگردانی تربیت کرد که شاید پررنگ‌ترین‌شان پسرش، محمدباقر، دارای اسم و رسم به علامه مجلسی بود که بحار الانوار را نوشت. از شاگردان دیگر وی می‌قدرت از ملا محمدصالح مازندرانی اسم موفقیت که خلال اینکه داماد محمدتقی مجلسی بود،(همسر آمنه بیگم) پای درس وی نیز حاضر می شد و گستردن مشهوری بر اصول کافی نوشت. مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد آقا حسین خوانساری

[۱۷] نیز از شاگردان محمدتقی مجلسی میباشد که در فقه و اصول آوازه داشت. او در آرامستان تخت فولاد اصفهان دفن گردیده‌است و بخشی از این آرامستان به جهت وجود قبر او، به اسم توکل آقا حسین خوانساری دارای اسم و رسم گردیده‌است.[مستلزم منبع] اسم دو فرزند دیگر محمدتقی مجلسی، یعنی عزیزالله (درگذشت:۱۰۷۴ ق. تالیف کننده کتاب انشای اتفاق ها الروم. [۱۸])و عبدالله نیز در فهرست حاضران در درس‌های بابا چشم می شود.[مستلزم منبع] از شاگردان دیگر وی عبارتند از سید عبدالحسین خاتون‌آبادی، ملامیرزای شیروانی، ملا محمدصادق کرباسی، سید شرف‌الدین علی گلستانه، میرزا ابراهیم اردکانی یزدی، مولا ابوالقاسم بن محمد گلپایگانی، بدرالدین بن احمد عاملی رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد و میرزا تاج‌الدین گلستانه [۱۹][مستلزم منبع]

کتاب روضة المتقین
رابطه با صوفیه
سید محمد میرلوحی موسوی پر اسم و رسم به مطهّر، معاصر محمدتقی مجلسى بوده و در کتاب اربعین، او‌را مجرم به تصوّف كرده میباشد.[۲۰][یادداشت ۴] ملا عبدالکریم گزی در کتاب تذکرة القبور مسلم دانسته که محمد تقی مجلسی، اهل ریاضت‌ بوده و با صوفیه‌ رابطه داشته و به همین جهت، صوفیه نیز اورا از خویش دانسته و سلسله‌ مدرک‌ بـه ‌وی رساندند[۲۲] و گروهی از شیعه‌ها صوفی، به منجر کتاب «حدیقة المتقین» -که رساله عملیه به خودکار محمد تقی مجلسی میباشد- از وی تبعیت می‌کردند.[۲۳] اما ملا عبدالکریم گزی[۲۴] و حاجی نوری[۲۵] این گفته محمدباقر مجلسی را پذیرش می‌نمایند که اگرچه محمد تقی مجلسی (بابا محمد باقر مجلسی) اهل ریاضت و زهدوتقوا بود، هیچ زمان از صوفیان عدم وجود و با اعتقادات فسخ آن ها موافقت نکرد.[۲۶] محمد باقر مجلسی توضیح می دهد چنانچه گاهی پدرش خودش را صوفی می‌نامید از این جهت بود که می‌خواست صوفیان را به سوی خود جذب کرده و آن‌ها‌را از این طرز هدایت نماید ولی در سال‌های آخری عمرش، به باعث ناامید شدن از هدایت یافتن صوفیان، از آن‌ها هجران جُست و آنان را به دلیل اعتقادات فسخ‌شان تکفیر آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد نمود.[۲۷]

رابطه با اخباری‌گری
محمدتقی مجلسی را از اولیه اخباریان معتدل دانسته‌اند.[۲۸] او در کتاب لوامع صاحبقرانی ، بعد از اشاره به علل پيدایش اخباری‌گرى، به حمد حركت استرآبادی پرداخت:

اختلافات بین شیعه به هم رسید و هر مورد به موجب یافت خویش از قرآن و حدیث فعالیت می‌نمودند ... تا آن که سی سال -حدودا- پیش از این، فاضل متبحّر مولانا محمدامین استرآبادی، سرگرم تقابل و تحقیق خبرها ائمه معصومین (علیهم‌السلام) شد و دیدگاه اصحاب حضرات ائمه معصومین را دانست. خاصیت ها مدنیه را نوشت ... و الحق، اکثر آنچه مولانا محمدامین گفته میباشد، حق میباشد.[۲۹]

سنگ قبر محمدتقی مجلسی در مسجد جامع اصفهان.
اثر ها
نوشته ی علمیٔ اساسی: فهرست اثرها محمدتقی مجلسی
از مجلسی نخستین تألیفاتی بر مکان باقیمانده میباشد:

روضة المتقین (از شایسته ترین گستردن‌های درج شده به لهجه عربی بر اینجانب لایحضره الفقیه)[۳۰]
لوامع صاحبقرانی(تفصیل و ترجمه فارسی اینجانب لا یحضره الفقیه)
ریاض المؤمنین در گستردن صحیفه سجادیه
چهل حدیث از معصومین
گستردن زیارت جامعه
تفصیل خطبه همام
حدیقة المتقین، رساله عملیه تا انتها سوژه روزه[۳۱]
مطالع الانوار در نماز آدینه[۳۲]
میرزا عبدالله افندی از رسالة فی الرضاع و رساله مختصری در دستمزد پدر و مادر از وی اسم می برد.[۳۳]
پانویس
موسوی خوانساری، روضات الجنات، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۱۲۳.
مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، پیشگفتار، ص۶۵.
امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۶ق، ج۹، ص۱۹۲؛ موسوی خوانساری، روضات الجنات، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۱۱۹.
موسوی خوانساری، روضات الجنات، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۱۲۳.

محمدتقی مجلسی (۱۰۰۳-۱۰۷۰ق) دارای شهرت به مجلسی اولیه، بابا علامه مجلسی، از علمای شیعه در قرن یازدهم قمری و مولف اثراتی همانند روضة المتقین و لوامع صاحبقرانی. مجلسی در اصفهان و نجف علم آموزی کرد و در مسجد جامع اصفهان به درس دادن علم ها فقهی درگیر بود. او بعداز استادانش روضه خوان بهائی و میر داماد، در‌این مسجد نماز آدینه اقامه مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می کرد.
مجلسی در ۱۰۷۰ق در اصفهان درگذشت و در مسجد جامع اصفهان دفن شد. مشهورترین فرزند وی خلال علامه مجلسی، آمنه بیگم میباشد که همسر ملا پارسا مازندرانی بود. به گفته محمدباقر مجلسی، پدرش اهل زهدوتقوا و ریاضت بود و به خواسته هدایت صوفیان با آنان رابطه داشت البته بعضی از اعتقادات آنها‌را فسخ می‌دانست. او کتاب الفوائد المدنیه محمدامین استرآبادی را ستوده میباشد و به همین جهت، اورا از اخباریان معتدل رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد دانسته‌اند.

معاش‎طومار
محمدتقی مجلسی پسر ملا مقصودعلی نظنزی اصفهانی[یادداشت ۱] در سال ۱۰۰۳ق در اصفهان، پایتخت صفویه، دیده به جهان گشود.[۱] پدرش مقصودعلی مجلسی اهل دانش و آرامش و رواج مذهب شیعه بود و با تخلص «مجلسی» شعر می‌سرود.[۲] نسب محمدتقی از بابا به ابونعیم اصفهانی و از مامان به محمد بن حسن نطنزی آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می رسد.[۳]
او در سال ۱۰۳۴ق در ۳۱ سالگی به نجف رفت و در ۳۳ سالگی از سید شرف‌‌الدین علی شولستانی از محدثان حوزه نجف، اذن نقل حدیث گرفت؛ بعد از آن به اصفهان برگشت و در مسجد جامع اصفهان به درس دادن درگیر شد.[۴]
به گفته سید محمدباقر خوانساری، مولف کتاب روضات الجنات، محمدتقی مجلسی اولیه کسی بود که بعداز ظهور صفویه، حدیث شیعه را تکثیر بخشید[۵] و بعداز روحانی بهائی و میرداماد، در اصفهان نماز آدینه اقامه می کرد.[۶] همینطور به گفته او، محمدباقر مجلسی کرامات بخش اعظمی از پدرش نقل نموده است.[۷]
مطهری او‌را از علمای بسیار گرانقدر و صاحب و مالک تألیفات و مقامات معنوی فراوان تعریف نموده است.[۸]

وفات
محمدتقی مجلسی در ۱۱ شعبان ۱۰۷۰ق در اصفهان درگذشت[۹] و در مسجد جامع اصفهان دفن شد.[۱۰]

فرزندان
محمدباقر مجلسی دارای اسم و رسم به علامه مجلسی، مولف کتاب بحار الانوار، مشهورترین فرزند محمدتقی مجلسی میباشد. دو پسر دیگر وی عزیزالله و عبدالله اسم داشتند که عبدالله[۱۱] به هند رفت و در آنجا نزدیک به سال ۱۰۸۴ درگذشت.[۱۲] از بین دختران محمدتقی، اسم آمنه‌بیگم را می‌اقتدار در منابع روئت کرد که همسر ملا باتقوا مازندرانی، شارح اصول کافی بوده میباشد.[۱۳] محمدتقی سه دختر دیگر داشته که نامی از آن‌ها بیان نشده میباشد، البته اسم همسران‌شان تصویب گردیده که عبارتند از: محمدعلی استرآبادی،[۱۴] ملا میرزا محمد شیروانی و میرزا کمال‌الدین محمد فسائی، شارح شافیه[۱۵][یادداشت ۲]

استادان و شاگردان
محمدتقی مجلسی خلال پدرش، از چندین مدرس بهره مند شد که مشهورترین‌شان روحانی بهائی و میرداماد بودند. استادان دیگر وی عبارتند از ملا عبدالله شوشتری و امیراسحاق استرآبادی.[۱۶][یادداشت ۳]

او شاگردانی تربیت کرد که شاید پررنگ‌ترین‌شان پسرش، محمدباقر، دارای شهرت به علامه مجلسی بود که بحار الانوار را نوشت. از شاگردان دیگر وی می‌اقتدار از ملا محمدصالح مازندرانی اسم پیروزی که ضمن اینکه داماد محمدتقی مجلسی بود،(همسر آمنه بیگم) پای درس وی نیز حاضر می شد و تفصیل مشهوری بر اصول کافی نوشت. آقا حسین خوانساری[۱۷] نیز از شاگردان محمدتقی مجلسی میباشد که در فقه و اصول آوازه داشت. او در آرامستان تخت فولاد اصفهان دفن شد‌ه‌است و بخشی از این گورستان به جهت وجود قبر او، به اسم توکل آقا حسین خوانساری معروف شد‌ه‌است.[مستلزم منبع] اسم دو فرزند دیگر محمدتقی مجلسی، یعنی عزیزالله (درگذشت:۱۰۷۴ ق. تالیف کننده کتاب انشای اتفاق ها الروم. [۱۸])و عبدالله نیز در فهرست حاضران در درس‌های بابا چشم می گردد.[مستلزم منبع] از شاگردان دیگر وی عبارتند از سید عبدالحسین خاتون‌آبادی، ملامیرزای شیروانی، ملا محمدصادق کرباسی، سید شرف‌الدین علی گلستانه، میرزا ابراهیم اردکانی یزدی، مولا ابوالقاسم بن محمد گلپایگانی، بدرالدین بن احمد عاملی و میرزا تاج‌الدین گلستانه [۱۹][مستلزم منبع]