مجله خبری مساجد

اثر ها و تقریرات
نوشته ی علمیٔ اساسی: فهرست اثرها سید ابوالقاسم موسوی خویی
سید ابوالقاسم خویی، اثراتی در موضوعات فقه، اصول فقه، رجال، صحبت و علم ها قرآنی نگاشته میباشد. اثرها وی در گروه‌ای پنجاه جلدی با تیتر «موسوعة الامام الخوئی» جمع گردیده[۲۸] و ورژن دیجیتال این شرکت نیز، به وسیله راءس پژوهش ها کامپیوتری علم ها اسلامی روشنایی در دسترس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد.[۲۹]

بعضا از شناخته‌گردیده‌ترین اثرها وی عبارتند از:

اجود التقریرات
معجم رجال الحدیث
البیان فی تعبیروتفسیر القرآن

خویی و شاگردانش: به ترتیب از سمت راست: سیدجعفر خویی، سید موسی صدر، سید عبدالله شیرازی، ابوالقاسم خوئی، سید نصرالله مستنبط و سیدمرتضی رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد حکمی.
شاگردان
ابوالقاسم خویی، شاگردان فراوانی داشته و بعضا منابع بیشتراز ۶۰۰ محصل برای او برشمرده‌اند.[۳۰] تنی چند از شاگردان در جلسات استفتاء حضور آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد داشتند.

اعضای هیئت استفتاء نخستین:[۳۱] روحانی صدرا بادکوبه‌ای، روضه خوان مجتبی لنکرانی، میرزا جواد تبریزی، میرزا کاظم تبریزی، روضه خوان حبیب‌الله اراکی، سید جعفر مرعشی.
اعضای هیئت استفتاء دوم:[۳۲] سید علی سیستانی، سید علی حسینی بهشتی، سید مرتضی خلخالی، روضه خوان محمداسحاق فیاض، روحانی علی‌اصغر احمدی شاهرودی، روحانی محمدجعفر نائینی
بعضی دیگر از شاگردان وی عبارتند از:

محمدعلی توحیدی تبریزی [۳۳]
حاج آقا تقی قمی
سید محمدباقر صدر
علی فلسفی تنکابنی
سید موسی صدر
مرتضی بروجردی
سید جعفر شهیدی
ابوالقاسم گرجی[۳۴]
حسین وحید خراسانی
محمدآصف محسنی قندهاری[۳۵]
سید علی هاشمی شاهرودی
سید جواد آل‌علی شاهرودی
محمدتقی جعفری
سید عبدالکریم رضوی کشمیری[۳۶]
سید محمدحسین فضل و ادب الله
باقر شریف قرشی
سید محمدحسین حسینی تهرانی
بشیر حسین نجفی
سید عبدالکریم موسوی اردبیلی
حسین حقیقت کاشانی
آرا و دیدگاه ها علمی
سید ابوالقاسم خویی، در فقه و اصول فقه، ایده ها و آرای قابل توجهی داشته که گاه با ایده ها پر اسم و رسم فقیهان شیعه گوناگون بوده و به نقل از بعضا، ۳۰۰ فتوا خلاف فتواهای پر اسم و رسم فقیهان شیعه، دربین فتاوای خویی چشم می شود.[۳۷] بعضی از این مورد ها عبارت میباشد از:

مخالفت با موظف بودن کافران به فروع آیین: خویی مانند یوسف بحرانی و خلاف لحاظ کلیه علمای شیعه که معتقدند کافران خلال اصول آیین، موظف به فروع آئین هم گردیده‌اند،[۳۸] بر این اطمینان میباشد که کافران تاوقتی‌که اسلام را نپذیرند، موظف به فروع آئین نمیشوند.[۳۹]
عدم تایید نسبی بودن شروع ماه قمری: به اعتقاد خویی، مغایر لحاظ پر اسم و رسم، شروع ماه قمری برای تمامی یکسان میباشد و نمی‌قدرت آن را چیزی نسبی دانست. به این دلیل که ترازو شروع ماه قمری، بر طبق آرای خویی، خارج رفتن ماه از محاق میباشد که پدیده‌ای تکوینی میباشد و به احوال قرارگیری خورشید، ماه و زمین مرتبط میباشد و متعلق به اجزا و بخشها متفاوت زمین وجود ندارد.[۴۰]
مخالفت با آوازه فتوایی و اجماع: سید ابوالقاسم، دربارهٔ آوازه فتوایی، نظراتی به کلی مختلف با ایده ها دارای شهرت عالمان شیعه داشت. به اعتقاد و باور بیشتر اصولیان شیعه، در حالتی که یک فتوا در بین فقیهان، دارای اسم و رسم باشد، قصه معتبری که با آن ناسازگار میباشد، اعتباری ندارد. خویی ولی با این اصل مخالف میباشد و «آوازه فتوایی» را در ترجیحات باب تعارض در اصول فقه بیان نکرده و این نظر را دارد، آوازه عملی ضعف مدرک ماجرا را جبران نمی‌نماید؛ به عبارتی‌طور که بی‌توجهی فقها به یک حدیث درست، آن را از حجیت ساقط نخواهد کرد.[۴۱] او اعتبار و حجیت اجماع را هم پایین سؤال برده میباشد؛ چه اجماع منقول و چه اجماع محصَّل. با این هم اکنون خویی در فتاوای خویش احتیاط کرده و به اجماع دقت نموده است.[۴۲]
فتاوای مخالف معروف: مجوز بیرون شدن زن از منزل فارغ از اذن همسر، مجوز سقط جنین برای زن در شکل احتمال مرگ خویش، مجوز تزویج مرد مسلمان با زن اهل کتاب، منوط نبودن جهاد ابتدایی به حضور امام معصوم، شرط نبودن اجتهاد برای حکم کننده، و همینطور عصمت و طهارت چرم‌های وارداتی از کشورهای غیرمسلمان که ذبح دینی آنان مشکوک میباشد.[۴۳]
اقدامات سیاسی

ثابت‌پذیری یا این که ثابت‌ناپذیری وجود پروردگار
یکی‌از مباحثی که در ارتباط با ثابت معبود مطرح می‌نمایند، قابلیت ثابت وجود خداست.[۱۴] نظرها اندیشمندان در ارتباط با ثابت‌پذیری وجود آفریدگار متعدد میباشد.[۱۵] برخی روی هم رفته وجود معبود را ثابت‌پذیر و ثابت‌گردیده می دانند.[۱۶] بعضا ثابت‌پذیری وجود آفریدگار را نفی نمیکنند، ولی عامل‌های ثابت وجود پروردگار را نمی‌پذیرند و آن‌ها‌را عیب گیری می‌نمایند.[۱۷] بعضی روی هم رفته پروردگار را ثابت‌ناپذیر میدانند و در تلاشند تا بر نفی وجود آفریدگار عامل اقامه مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد نمایند.[۱۸]

ثابت‌پذیری آفریدگار
«ثابت» را به معنای اثبات کردن و بجای داشتن دانسته‌اند.[۱۹]‌‌‌ به‌نظریه‌‌‌ جان هیک فیلسوف آئین، هنگامی صحبت از ثابت میباشد منظور ثابت منطقی و بایستگی آن وجود ندارد،‌ بلکه رفع مورد‌های شک و تردید سنجیده میباشد به‌این مضمون‌ که قرائن به حدی میباشد که شک وتردید معقولی در آن آیتم نمی‌اقتدار داشت.[۲۰] در مقابل نقل شده میباشد که اعتقادوباور روانشناختی زیر اثر ذهنیت‌ها و عادت‌های قومی صورت میگیرد و نمی‌قدرت به آن اتکا رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد کرد.[۲۱]‌

عبدالحسین خسروپناه تبیین مضمون‌ در ثابت خداوند را امری اساسی می داند.[۲۲] می بایست مشخص باشد که آن‌چه درباره ی ثابت یا این که عدم ثابت آن دعوا می گردد خدای اسلام میباشد، یا این که خدای مسیحیت و یا این که دیگر مفاهیمی که تحت عنوان مضمون‌ خداوند وجود دارا آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد هستند.[۲۳]

برای ثابت‌پذیری پروردگار داعیه شد‌ه‌است که معنی معبود تحت عنوان موجودی که کلیه کمالات را دارااست و واجب الوجود میباشد، امتناع منطقی ندارد.[۲۴] از این جهت منکر وجود آفریدگار آغاز می بایست کلیه دلایل وجود آفریدگار را رد نماید و آنگاه بر نبود پروردگار دلایلی ارائه کند، اما اینگونه چیزی تابحال شکل نگرفته میباشد و وجود معبود به طور منطقی قابل ثابت میباشد.[۲۵]

ثابت‌ناپذیری آفریدگار
بعضا دلایل، معبود را روی هم رفته قابل ثابت نمی‌دانند و برخی دلایل نیز ثابت خدا را در منطقه‌ای خاص ناممکن‌ می دانند.[۲۶] این تیم برای ثابت ادعای خویش دلایلی را بیان می‌نمایند:

به گزارش دیوید هیوم فیلسوف بریتانیایی، همان طور که وجود خداوند ممکن میباشد عدم آن نیز ممکن میباشد.[۲۷] به ذکر دیگر هیچ موجودی که عدم وجودش متضمن تناقض باشد یافت نمیشود، پس آفریدگار قابل ثابت وجود ندارد.[۲۸] در عیب گیری این ادله نقل شده میباشد آن جانور ممکنی که از عدم وجودش محالی پیش نمی‌آید ممکن به معنای خاص میباشد که لزوم وجود و عدم ندارد.[۲۹] درصورتی که عقل بتواند واجب الوجود -که وجود برای آن ضروری میباشد- را اثبات نماید، اینگونه موجودی عدمش محال خواهد بود.[۳۰]
تجارب‌گرایان معتقدند با احساس نمی‌اقتدار آفریدگار را اثبات کرد و هر چیزی که با احساس نتوان اثبات کرد اثبات شدنی وجود ندارد.[۳۱] این بررسی‌ها با ثابت نادرستی احساس گرایی و فسخ بودن انحصار معرفت‌های آدم در شم و تجارب گزینه عیب گیری قرار گرفته میباشد.[۳۲]
قرینه‌‌‌گرایان بر این باورند از آنجاییکه قرائن کافی برای تایید خدا نیست، یقین به پروردگار نامعقول، غیر مسئولانه و غیر همخوانی بر معیارهای معرفتی میباشد.[۳۳]
برخی دیگر از دلایل ثابت ناپذیری آفریدگار به وجود ناسازگاری بین اوصاف پروردگار توکل می‌نمایند.[۳۴] به‌ تیتر مثال برخی وصف «بینهایت» بودن را در خدا از آن جهت که ابزار‌های معرفتی بشر محصور میباشد، موجب امتناع اثباتش میدانند.[۳۵] در عیب گیری این عامل آورده شده میباشد که آن‌چه ممتنع میباشد دانش اکتناهی به آفریدگار میباشد، بدین مضمون‌ که آدم احاطه علمی به کنه ذات آفریدگار داشته باشد و الا ثابت وجود معبود ممتنع وجود ندارد.[۳۶]
در ادله دیگری دانش مطلق معبود منافی با تفویض دانسته گردیده‌است بدین مفهوم که در صورتی آفریدگار دارنده دانش میباشد پس اینجانب سپردن ندارم؛ زیرا پروردگار می داند که اینجانب دقیقا چه خواهم کرد، البته از آن‌ جاییکه ما حتما سپردن داریم پس اینگونه خدایی نمی‌تواند وجود داشته باشد.[۳۷] در جواب بدین عامل آورده شده میباشد که دانش مطلق آفریدگار منافاتی با تفویض ما ندارد و پروردگار دانش به عزم ما نیز داراست و می داند ما با عزم خودمان چه شغل خوا‌هیم کرد.[۳۸]
همینطور وجود آفریدگار فقیه، قدرتمند و خیرخواه با وجود شرور در فقید ناسازگار دانسته گردیده‌است.[۳۹] بدین معنی که درصورتی که خدا نمی‌داند یا این که نمی‌تواند یا این که نمیخواهد که‌این شرور نباشد، پس خدایی با صفات دانش و توان و خیرخواهی مطلق نیست.[۴۰] جواب‌های زیادی به ناسازگاری شرور با وجود معبود و صفات وی مطرح گردیده است. ازجمله اورده شده وجود بعضی از شرور (شرور اخلاقی) ناشی از سپردن بشر میباشد و برخی دیگر (شرور طبیعی) از اسباب جداناشدنی این دنیا دنیوی یا این که شر بودن آنان نسبی و در مقایسه با کارها دیگر میباشد. بدین ترتیب شرور منافاتی با دانش و توان و خیرخواهی محض پروردگار ندارد.[۴۱]

التفات و لزوم
ایمان به خداوند را از ضروری‌ترین اعتقادات بشر میدانند که از حیث شخصی وقار دهنده روح و جاری و حامی فضیلت ها اخلاقی میباشد و از حیث اجتماعی ضمانت کننده اجرای عدل و داد و ضابطه و وصال اشخاص به دستمزد خویش مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد

.[۱] ورود اشکالات مهم از جانب خداناباوران در بعد از ظهر حاضر که اصل وجود آفریدگار را پایین پرسش می برند یکی بایستگی‌های تعمیق خداشناسی دانسته رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد گردیده‌است.[۲]

پندار و تفکر در ارتباط با پروردگار را امری فطری می دانند که آدم به جهت داشتن میل‌های فطری و قوه عقل، گرایش به آن پیدا نموده است.[۳] آدم به طور فطری گرایش به یافتن انگیزه پدیده‌ها داراست و این در همین راستا در جستجوی علتی میباشد که بتواند با آن پدید داخل شدن عالم هستی را توجیه آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد نماید.[۴]

همینطور متکلمان شیعه برای بایستگی مشاجره درباره ی وجود آفریدگار دلایل دیگری را مطرح می‌نمایند:

دفع خسارت محتمل: درصورتی که خدایی وجود داشته باشد و ما در‌پی معرفت وی نرویم احتمال زیان بخش اعظمی وجود داراست چون در شرایطی‌که خدایی باشد و آن پروردگار امر به آشنایی خودش و تکالیفی را داده باشد، ما در شکل کوتاهی از این فرمان در گیر عذاب خوا هیم شد.[۵]
وجوب شکر منعم: در صورتی‌که خدایی وجود داشته باشد و آن پروردگار منشأ وجود ما و مخلوقات باشد در آن شکل از لحاظ عقلی شکر وی بر ما واجب خواهد بود و به همین جهت ثابت آفریدگار و آشنایی وی ضروری میباشد.[۶]
ثابت خداوند در منابع نقلی
به نظریه محمدحسن ممنون قراملکی درباره ی ثابت پروردگار در قرآن سه عقیده وجود داراست:

مفروض‌انگاری وجود آفریدگار و عدم برهان:‌ مطابق این لحاظ، به جهت این که مخاطبان اول قرآن -همان طور که در آیه ۶۱ سوره عنکبوت به آن اشاره کرده ‌میباشد- به پروردگار و مبدا آفرینش اعتقادوباور داشتند، قرآن وجود معبود را امری مسلّم انگاشته میباشد و تنها به یگانگی(توحید) و نفی بی دینی پرداخته میباشد.[۷]
برهان مصرح و غیر وابسته: بر طبق این عقیده قرآن به طور مصرح در ارتباط ثابت خدا کلام گفته میباشد و دلایلی را ولی به طور بی آلایش و متناسب با فهم و شعور کاربر ذکر نموده است.[۸] قائلان بدین عقیده به آیه ها ۹ الی ۱۱ سوره ابراهیم، ۳۵، ۳۶ و ۴۳ سوره طور، ۵۳ فصلت و ۷۶ انعام استناد کرده‌اند.[۹]
عامل غیر بی واسطه: بعضا بر این باورند که قرآن به جهت مسلم بودن اصل وجود معبود، به طور بی واسطه در ارتباط با ثابت خدا عامل نکرده میباشد البته به طور تلویحی و غیر بی واسطه، لازمه بعضی از آیه‌ها قرآن ثابت خدا میباشد.[۱۰]
در‌ احادیث امامان شیعه نیز برهان‌هایی برای وجود آفریدگار اورده شده‌ میباشد، برای مثال در روایتی امام درستگو(ع) به‌این زمینه که خودمان نمی‌توانیم تولیدکننده خودمان باشیم استناد کرده و ذکر می‌نمایند که ما خالقی غیر از خودمان داریم و آن خداست.[۱۱] در روایتی دیگر که از امام رضا(ع) نقل گردیده‌است، حضرت ذکر می‌نمایند که تو نبودی و خودت هم خودت را به وجود نیاوردی و هر که تو‌را تولید کرده نمی‌تواند مثل خودت (عقب افتاده جسمی و مستلزم به انگیزه) باشد.[۱۲]

محمدی ری‌شهری در جواب به‌این گونه های که آشنایی آفریدگار از منابع نقلی متعلق به ثابت معبود میباشد، ذکر می‌نماید که در‌این تیم نشانه‌ها و احادیث، تایید تعبدی محتوای آنان مراد نبوده، و دقت و توجه عقلی در مضمون آیه و داستان و برهان‌های داخل آن تحت عنوان یک ادله عقلی آیتم تاکید میباشد.[۱۳]

ارثیه معنوی
حضرت زهرا درود الله علیها:
مَن اَصعَدَ اِلَی اللهِ خالِصَ عِبادَتِه اَهبَطَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ اِلَیهِ اَفضَلَ مَصلَحَتِه (ترجمه: هر که عبادت‌های خالصانه خویش را به سوی آفریدگار فرستد، خداوند گرانقدر، برگزیدگان مصلحت را به سویش فرو خواهد ارسال مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد کرد.)

عدة الداعی، ص ۲۳۳

سخنان و معاش عبادی، سیاسی و اجتماعی فاطمه(س) به مثابه میراثی برجای باقیمانده از وی آیتم دقت مسلمان‌ها قرار گرفته میباشد و در اثرها مسلمان‌ها از آنان خاطر گردیده‌است. مصحف فاطمه، خطبه فدکیه، تسبیحات و نماز حضرت زهرا بخشی از به جا مانده معنوی فاطمه رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد.

احادیث، نصیب مهمی از ارثیه فاطمه(س) میباشند. این احادیث شامل موضوعات اعتقادی، فقاهتی، اخلاقی و اجتماعی‌اند. برخی از احادیث او در کتاب‌های حدیثی شیعه و اهل‌سنت مذکور میباشد و شماری از احادیث در کتاب‌هایی جداگانه با عناوینی نظیر «مسنَد فاطمه» و «خبر‌ها فاطمه» تدوین گردیده‌اند. بعضی از این مسندها در حین فرصت مفقود گردیده‌اند و صرفا در کتاب‌های رجالی، تراجِم و کتاب‌شناسی‌ها از راویان و نویسندگان این کتاب‌ها صحبت به بین آمده آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد.[۱۸۲]
مصحف فاطمه، دربرگیرنده مطالبی میباشد که فاطمه آنها را از فرشته الهی شنید و امام علی(ع) آن را نوشته میباشد.[۱۸۳] به باور شیعه ها مصحف فاطمه نزد امامان شیعه بوده و هر امامی در نقطه پایان قدمت خویش آن را به امام آینده تحویل داده میباشد[۱۸۴] و غیر از امامان هیج شخصی به کتاب دسترسی نداشته میباشد. این کتاب اینک در چنگ امام مجال(عج) میباشد.[۱۸۵]
خطبه فدکیه، یک کدام از سخنان دارای شهرت فاطمه میباشد که دربارهٔ حادثه سقیفه بنی‌ساعده، غصب خلافت و مصادره فدک گفته شده میباشد. چند گستردن دربارهٔ خطبه فدکیه مندرج میباشد که اسم بیشتر آن ها تفصیل خطبه زهرا(س) یا این که تفصیل خطبه لُمَّه (اسم دیگر خطبه فدکیه) میباشد.[۱۸۶]
تسبیحات فاطمه زهرا(س)، ذکری میباشد که فاطمه از فرستاده(ص) یادگرفت[۱۸۷] و فاطمه از آموزش آن خشنود شد.[۱۸۸] در منابع شیعه و اهل سنت دربارهٔ یاد دادن تسبیحات به فاطمه گزارش‌های زیادی نام برده و آمده میباشد امام علی بعداز شنیدن این بیان، در هیچ قوانینی آن را رخنه‌ نکرد.[۱۸۹]
نماز حضرت زهرا، نمازهایی میباشد که فاطمه آن‌ها را از فرستاده(ص) یا این که جبرئیل فراگرفته بود. در بعضا از متن‌ها روایی و کتاب‌های دعا بدین نمازها اشاره گردیده‌است.[۱۹۰]
اشعار منسوب به فاطمه(س)، که در منابع تاریخی و روایی گزارش شد‌ه‌است. این اشعار از جهت تاریخی مرتبط با دو زمان میباشد: زمان قبل از رحلت فرستاده و زمان بعد از رحلت وی. دربارهٔ اشعار فاطمه تک‌نگاری‌هایی نیز منتشر گردیده‌است.[۱۹۱]

دانش و علم
الگوبودن حضرت فاطمه زهرا(س) در بعد ها متفاوت عبادی، تربیتی، اخلاقی، همسرداری و… لازمه‌اش سود‌مندی او از علم و کمالات علمی ویژه میباشد تا بتواند در پرتو آن پاسخگوی نیازهای علمی مراجعان متعدد باشد.[۱۷۴] در فرازی از زیارت‌طومار حضرت فاطمه(س) به وی این سیرتکامل درود داده گردیده است مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد تیتر «السَّلاَمُ عَلَیْکِ أَیَّتُهَا الْمُحَدَّثَةُ الْعَلِیمَةُ»

(درود بر تو ای هم‌حرف با فرشتگان و ای بسیار فقید)[۱۷۵] مثال‌ای از علم فاطمه(س) و رعایت کردار و وقار شرعی و تواضع بی‌نظیرش در قبال سؤال‌کننده ماجرایی میباشد که در روایتی از امام حسن عسکری(ع) نقل شد‌ه‌است که روزی زنی نزد حضرت فاطمه(س) خاطرنشان کرد مادرم ناتوان میباشد، برای اجرا نمازش زمینه‌ای برایش اتفاق افتاده و من‌را نبی میباشد تا جواب آن را از شما اخذ رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد نمایم.

حضرت زهرا(س) پاسخش را اعطا کرد. بعد آن زن سؤال دیگری مطرح کرد و حضرت مجدد پاسخ او‌را اعطا کرد آن زن سئوالات دیگری را مطرح کرد تا آن که به ده جايگاه رسید درین هنگام آن زن شرمندگی زده شد و اعلام کرد شما‌را خسته و اندوهگین کردم، بیشتراز این مزاحم شما نمیشوم و شمارا خسته نمی کنم. فاطمه(س) جواب اعطا کرد هر سؤالی داری بپرس بعد ادامه داد به اینجانب بگو در شرایطی‌که فردی اجیر گردیده باشد تا باری هنگفت را به جایی غالب شود و در قبال آن مبلغ صد هزار دینار آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد مزد بگیرد

آیا اندوهگین میشود؟ آن زن در پاسخ حضرت اعلام‌کرد نه. آن گاه فاطمه(س) فرمود اینجانب برای هر سؤال که جوابش را بیان‌کنم اجیر تو هستم و مزد و محرک آن نزد پروردگار متعال به ارزشی بیشتراز آنچه که درین دنیا میباشد می باشد.[۱۷۶] به گفته آلوسی از علمای اهل‌سنت در برتری فاطمه بر عایشه، رسول می‌دانست فاطمه زمان متعددی بعد از وی زنده نخواهد ماند برای همین چیزی در ارتباط با دریافت کردن آئین از وی نگفت و چه بسا چنانچه می‌دانست فاطمه برهه زمانی زمان بر زنده می ماند می‌اعلام‌کرد: همگی دینتان را از زهرا بگیرد.[۱۷۷]

زیارت‌طومار
نوشته‌علمیٔ اساسی: زیارت‌طومار حضرت فاطمه(س)
در بعضا از منابع شیعه برای زهرا(س) زیارت‌طومار‌ای به وسیله امام راستگو(ع) نقل شده میباشد.[۱۷۸] سازه بر متن زیارت‌طومار، فاطمه(س) پیش از آفریده شدن گزینه آزمون آفریدگار قرار گرفته و درین آزمون شکیبا بوده میباشد.[۱۷۹]

درین زیارت‌طومار قبول کردن ولایت حضرت زهرا(س) مانند قبولی ولایت تمامی انبیاء و حضرت محمد(ص) و اطاعت از آنان دانسته گردیده‌است.[۱۸۰] همینطور طبق این زیارت هر کس از حضرت زهرا(س) اطاعت کرده و اثبات‌گام باشد، از زشتی‌ها و گناهان منزه میگردد.[۱۸۱]

رخداد کربلا
بر طبق بعضی احادیث همسر و فرزندان مسلم بن عوسجه نیز در کربلا حضور داشته‌اند. خلف بن مسلم بن عوسجه، در کنار پدرش حضور داشت و در رکاب امام حسین(ع) به شهید شدن رسید. آنچه در بعضی از گزارش‌ها آمده که جوانی از چادر‌ها خارج آمد تا امام حسین(ع) را کمک نماید و مادرش نیز درپی وی آمد. وی، به عبارتی پسر مسلم بن عوسجه مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد.[۱۷]

در شب عاشورا
در شب عاشورا هنگامی که امام حسین(ع) در سخنرانی خویش بیعت را از یاران خویش برداشت و به آن ها اجازۀ رفتن بخشید، یاران امام هریک با عبارتی عشق و علاقه خویش را به امام(ع) ابراز کردند و بر پیمان خویش پای فشردند. بعداز جوان ها بنی هاشم، مسلم بن عوسجه اولی کسی بود که ازجا پرید و اعلام رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد کرد:
«ای ابا عبدالله! آیا ما تورا رها کنیم؟! آن گاه راجع به ادای حق تو در پیشگاه الهی چه عذری بیاوریم؟!
اینجانب دست از تو بر نمی‌دارم تا اینکه نیزه‌ام را آن قدر به سینه‌های معاند بکوبم تا بشکند و با خنجر خویش آنها‌را آن قدر بزنم تا خنجر از دستم بیفتد و آن‌گاه در حالتی که هیچ سلاحی نداشته باشم، معاند را سنگ باران خواهم کرد تا هم پا تو بمیرم.»[۱۸]در زیارت شهدای کربلا که منسوب به امام مجال(ع) میباشد به‌این فرازها اشاره شد‌ه‌است.«اَلسَّلَامُ عَلَی مُسْلِمِ بْنِ عَوْسَجَةَ الْأَسَدِی الْقَائِلِ لِلْحُسَینِ وَ قَدْ أَذِنَ لَهُ فِی الِانْصِرَافِ أَ نَحْنُ نُخَلِّی عَنْک وَ بِمَ نَعْتَذِرُ إِلَی اللهِ مِنْ أَدَاءِ حَقِّک وَ لاوَ اللهِ حَتَّی أَکسِرَ فِی صُدُورِهِمْ رُمْحِی وَ أَضْرِبَهُمْ بِسَیفِی مَا ثَبَتَ قَائِمُهُ فِی یدِی وَ لاأُفَارِقُک وَ لَوْ لَمْ یکنْ مَعِی سِلَاحٌ أُقَاتِلُهُمْ بِهِ لَقَذَفْتُهُمْ بِالْحِجَارَةِ ثُمَّ لَمْ أُفَارِقْک حَتَّی أَمُوتَ مَعَک.» و به‌دنبال تصریح گردیده که او اولی شهید از شهیدان کربلاست.«وَ کنْتَ أَوَّلَ مَنْ شَرَی نَفْسَهُ وَ أَوَّلَ شَهِیدٍ مِنْ شُهَدَاءِ اللهِ قَضَی آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد نَحْبَهُ.» [۱۹]

در روز عاشورا
به نقل از روضه خوان اثر گذار در روز عاشورا، یاران امام حسین برای هواخواهی از پشت چادر‌ها خندقی مهیا و در درون آن حریق پر‌نور کرده بودند. زمانی که شمر بن ذی‌الجوشن آن هیزم‌ها و نی‌های شعله‌ور را مشاهده کرد، در بین وی و امام حسین(ع) سخنانی رد و بدل شد. مسلم بن عوسجه از امام حسین(ع) اذن خواست تا شمر را مقصود تیر قرار دهد. امام اذن نداد و فرمود: «اورا نزن اینجانب دوست ندارم آغازگر نزاع باشم».[۲۰]

شهیدشدن
مسلم او‌لین شهید روز عاشورا بین یاران امام حسین(ع) میباشد که در حمله اولیه به شهیدشدن رسید.[۲۱] در روز عاشورا، جبهه راست سپاه ابن سعد به فرماندهی عمرو بن حجاج به جبهه چپ سپاه امام حمله کرد و تضارب دو سپاه به طرف شریعه فرات کشیده شد. در‌این تضارب مسلم بن عبدالله ضبائی و عبدالرحمن بن ابی خشکاره مسلم را که در جبهه چپ لشگر امام بود زخمی کردند. امام حسین(ع) و حبیب بن مظاهر بر راز بالین وی آمدند. امام به وی اظهار کرد: ای مسلم خداوند تورا عفو وبخشش نماید. بعد آیه «فَمِخیرُم مَن قَضی نَحبَهُ و مِخیرُم مَن ینتَظِر و ما بَدّلوا تَبدیلاً»[۲۲] را تلاوت کرد. حبیب اظهار‌کرد: «کشته شدن تو بر اینجانب بسی نقص‌ میباشد البته تورا به پردیس مژده می ‌دهم»، مسلم بن عوسجه با صدای ضعیف اظهار‌کرد: معبود تورا به نه بشارت دهد. آن‌گاه حبیب به وی اظهار‌کرد: در صورتی شهادتم مجاورت عدم وجود، دوست داشتم آنچه برایت اصلی میباشد به اینجانب وصیت کنی تا حق شرعی و خویشاوندی خویش را ادا کرده باشم. مسلم بن عوسجه به امام(ع) اشاره نمود و به حبیب خاطرنشان کرد: «تورا وصیت میکنم بدین فرد، خدای رحمتت نماید تا جان در تن داری از وی امان کن و از امداد‌اش دست مکش تا کشته شوی.» حبیب بیان کرد: به وصیت تو شغل می کنم و دیده تورا پر‌نور می‌گردانم.[۲۳]از مژده دادن سپاهیان ابن سعد به کشتن مسلم بن عوسجه و ابراز ناخوشایندی شبث بن ربعی از خوی آنها،[یادداشت ۱]می‌قدرت به رده خاص وی در بین یاران امام (ع) پی‌پیروزی. [۲۴]

رجز مسلم بن عوسجه در روز عاشورا
إنْ تَسْألوا عَنّی فَإنّی ذو لَبَد
وَ اِنَّ بَیتی فی ذری بَنی اَسَد
فَمَنْ بَغانی حائِدٌ عَنِ الرَّشَد
وَ کافرٌ بِآئینِ جَبّارٍ صَمَد
ترجمه: درصورتی که درباره اینجانب بپرسید، همانا اینجانب دارنده شجاعت شیرم و نسبم از قوم و قبیله بنی‌اسد میباشد.

مُسْلِم بن عَوْسَجَة اَسَدی (شهید شدن ۶۱ق) از صحابه پیامبر آفریدگار(ص) و از شهدای کربلا. وی در قیام مسلم بن عقیل در کوفه، فرماندهی قبایل مَذحِج و بنی اسد را بر ذمه داشت. بعد از شهید شدن مسلم بن عقیل به امام حسین(ع) پیوست. او اولیه شهید روز عاشورا مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد.

اسم و نسب
ابوحجل، مسلم بن عوسجة بن سعد بن ثعلبة بن دودان بن اسد بن خزیمه اسدی،[۱] از اصحاب امام علی(ع)[۲] و امام حسین(ع)، اهل کوفه[۳] و مانند حبیب بن مُظاهِر از خویشاوندان بنی اسد بود. او‌را مردی شریف، عبادت کننده و اهل مروت و سخاوت و اسب سواری شجاع رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد دانسته‌اند.

[۴] روضه خوان طوسی در رجالش او‌را از اصحاب امام حسین(ع) برشمرده میباشد. [۵] از تاریخ ولادتش داده ها دقیقی در تاریخ وجود ندارد البته به گفته محمد سماوی نجفی یکی‌از اصحاب نبی بوده که میان یاران امام حسین (ع) حضور آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد داشته میباشد.[۶]

صحابی فرستاده
مسلم بن عوسجه، پیامبر معبود(ص) را چشم و روایاتی از وی نقل نموده است.[۷] وی در فتح آذربایجان و بقیه بخش ها با لشکر مسلمان ها هم پا بود.[۸] وتعدادی از مشرکان را در‌این نبرد کشته میباشد. [۹]

ملازمت با مسلم بن عقیل
در روزهای حضور مسلم بن عقیل در کوفه از وی پشتیبانی میکرد و برایش پول و سلاح تهیه و تنظیم میکرد و به عایدی امام حسین(ع) بیعت می‌گرفت.[۱۰] طبق برخی نقل‌ها، مسلم بن عقیل زمانی که وارد کوفه شد، نخستین به منزل مسلم بن عوسجه رفت.[۱۱] عموم کوفه در آنجا به دیدارش می‌رفتند و بیعت خویش را با امام حسین(ع) ابراز می‌داشتند.[۱۲] عسقلانی در الاصابه او‌را به اسم عوسجه معرفی نموده است. [۱۳] معقل، خبر کش عبیدالله بن زیاد از روش او از مخفیگاه مسلم بن عقیل مطلع شد.[۱۴] مسلم بن عقیل بعداز دستگیری هانی بن عروه، مسلم بن عوسجه را به فرماندهی خاندان مَذحِج و بنی‌اسد برگزید.[۱۵] وی بعداز شهید شدن مسلم بن عقیل مدتی محو شد و بعداز آن با اهل و عیالش به سوی امام حسین(ع) رهسپار شد تا در کربلا به سرویس امام رسید.[۱

موضع‌ها سیاسی
می گویند سید محمدکاظم یزدی، نسبت دیگر مراجع هم‌عصرش، همانند آخوند خراسانی کنش سیاسی کمتری داشت و کار سیاسی وی غالباً در پوسته صدور تلگراف و تایپ کردن بیانیه بود؛ ولی به‌جهت جایگاهش تحت عنوان مرجعی پر رنگ، همین مقدار عمل، بسیار دارای مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد اهمیت بود.[۴۴]

بعضا از شغل‌های سیاسی سید محمدکاظم یزدی به تفصیل تحت میباشد:

پشتیبانی از کمپانی اسلامیه
در سال ۱۳۱۶ق برخی از متدینان برای نبرد با نفوذ اقتصادی بیگانگان، کمپانی اسلامیه را در اصفهان تأسیس کردند.[۴۵] سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی یار و همدم با دیگر علما زیرا آخوند خراسانی، میرزا حسین نوری، شریعت اصفهانی و سید اسماعیل صدر با تایپ کردن تقریظ بر کتاب جامه‌التقوی که در نگهبانی از این موسسه و ترغیب عموم به خرید تولیدات داخلی مندرج بود، آن را تأیید رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد کردند.[۴۶]

فتوا علیه استعمار ایتالیا، روس و انگلیس
درپی اشغال میهن لیبی بوسیله قوای ایتالیایی و نیز هجوم قوای روس و انگلیس به جمهوری اسلامی ایران، سید کاظم یزدی در سال ۱۳۲۹ق فتوایی صادر کرد و در آن استعداد کلیه مسلمان ها «از عرب و اهل ایران» را برای «عقب‌ راندن کفار از ممالک اسلامی» واجب آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد شمرد.[۴۷]

اعلان جهاد علیه انگلیس

روحانیون نجف در رویا رویی با ارتش انگلیس

روحانیون نجف در کاظمین در رویا رویی با ارتش انگلیس
در پیکار جهانی نخستین و با اشغال عراق به دست نیروهای انگلیسی، سیدمحمدکاظم یزدی، هم پا عالمانی زیرا محمدتقی شیرازی و روضه خوان‌الشریعه اصفهانی برضد انگلیس اِعلان جهاد بخشید.[۴۸] درین جهاد بر ضد انگلیسی‌ها، فرزندش سید محمد به شهیدشدن رسید.[۴۹]

مشروطه
سید یزدی در نهضت مشروطه، با روضه خوان فضل و ادب‌الله نوری همسو بود و جانبداری از مجلس را منوط به تطابق بدون نقص مصوبات آن با موازین فقهی می‌شمرد. هنگامی روحانی ادب‌الله در مقبره عبدالعظیم حسنی متحصن شد، به‌شدت از وی پناه کرد.[۵۰]

بعداز به توپ بستن مجلس و وقتی که آخوند خراسانی برای رجوع مشروطه بسیار می کوشید، سید یزدی برای پرهیز از برگشتن مشروطه، فتوای حرمت مشروطه را صادر کرد.[۵۱]

سرویس ها اجتماعی

نمایی از مکتب سید یزدی در نجف
گفته‌اند سید محمدکاظم یزدی، به عمران شهرها و روستاها اعتنا داشته و مساجد، خزینه‌ها و کاروانسراهایی سازه نموده است. وی همینطور به ایجاد کرد بناهای علمی اهتمام داشت. مشهورترین مکتب علمیه نجف، که فعلا به اسم مکتب سید شناخته می شود، به عملکرد وی ایجاد شده است.[۵۲]

او همینطور در محله العماره نجف مکانی برای اسکان زائران تأسیس کرد به اسم «خانُ‌الزائرین» که در سال ۱۳۸۴ق به مکتب تبدیل شد.[۵۳]

حیات علمی
تحصیلات
سید محمدکاظم تا مدتی کشاورزی می کرد؛ البته ابعاد به علم آموزی دانش روی آورد.[۱۴] وی یاد دادن مقدمات دروس حوزوی را از سال ۱۲۵۶ق در مکتب محسنیه یا این که دومنار یزد شروع مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد کرد

.[۱۵] چهار سال آن‌گاه برای ادامه علم آموزی، به مشهد رفت و دروس «سطحِ» حوزه و نیز هیئت و نجوم و ریاضی را آموخت. در سال ۱۲۶۵ق هم به اصفهان مسافرت کرد[۱۶] و در مکتب صدر اقامت گزید و در درس روحانی محمدباقر نجفی حاضر شد تا از وی اذن اجتهاد رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد گرفت.[۱۷]

در سال ۱۲۸۱ق، با اذن و معرفی محمدباقر آقا نجفی اصفهانی به نجف رفت.[۱۸] و در مکتب صدر نجف سکنی گزید. ورود سید به نجف با وفات روحانی مرتضی انصاری و جابجایی مرجعیت به میرزای شیرازی مصادف بود. وی بعد از مدتی، امام جماعت صحن آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد علوی شد.[۱۹]

سید کاظم بعداز رفتن میرزاى شیرازى به سامرا، در نجف ماند و به درس دادن علم ها حوزوی پرداخت تا اینکه به مرجعیت رسید.[۲۰]

رده علمی
به‌گزارش اَعیان‌الشیعه، در رینگ درسی سید یزدی، حدود دویست نفر می‌نشستند.[۲۱] سید محسن امین اورا فقیهی لغت‌دان و ادیب معرفی کرده و گفته کتاب عروةالوثقای وی چنان التفات داشت که هرکسی می‌خواست در منصب مرجعیت قرار گیرد، بر آن تعلیقه می‌نوشت.[۲۲] محمد غروی در کتاب معَ علماءِ النَّجفِ الاشرف، سید کاظم یزدی را دریای دانش و پژوهش و متبحر در سنجیده و منقول معرفی کرده و نوشته میباشد او بر تمامی فروعات دینی و متن‌ها روایات، حضورذهن داشت.[۲۳]

سید موسی شبیری زنجانی با واسطه از آقا ضیاء عراقی نقل می‌نماید که سید محمدکاظم یزدی از آخوند خراسانی، اعلم بوده و انگیزه آن همت و اعتنا‌لحاظ بیشتر سیدِ یزدی در فقه بوده میباشد.[۲۴]

آیت الله خامنه‌ای:
در مرحوم سیّد محمّدکاظم یزدی سه جهت وجود داراست که‌این سه جهت در کمتر ملّایی درین سطح با همدیگر چشم میگردد. یک کدام از تسلّط و تبحّر و مهارت فقاهتی وی میباشد؛ دوم جهت تقوایی و ملاحظات شخصی و فردی و جهات معنوی میباشد؛ جنبه سوم هم جنبه‌ی استعداد برای جهاد میباشد. قضایای نبرد ی با انگلیس‌های اشغالگر و جنگی که در عراق وقوع افتاد، بر اساس مرحوم سیّد محمد کاظم یزدی می گردد.

*منبع:آیت‌الله خامنه‌ای در دیدار اعضای ستاد برگزاری همایش سید محمد کاظم طباطبایی یزدی

مرجعیت
سید محمدکاظم طباطبایی یزدی در سال ۱۳۱۲ق پس از وفات میرزای شیرازی، به مرجعیت رسید. در آن ایام آخوند خراسانی و روضه خوان محمد طه نجف نیز از مراجع زنده شیعه ها بودند که بعد از درگذشت آن‌دو، سید محمدکاظم یزدی صرفا مرجع مجال خویش شد.[۲۵] بعداز درگذشت وی مرجعیت به میرزامحمدتقی شیرازی و سید اسماعیل صدر رسید.[۲۶]

استادان
محمدباقر آقا نجفی اصفهانی؛[۲۷]
سید محمدباقر خوانساری، تالیف کننده روضاتُ الجنات؛[۲۸]
سید محمدهاشم خوانساری؛[۲۹]
ملامحمد جعفرآباده‌ای؛[۳۰]
مولی حسن بن محمد اردکانی، معلم علم ها ادبی وی؛[۳۱]
سید محمدحسن شیرازی؛[۳۲]
روحانی مهدی جعفری؛[۳۳]
روضه خوان راضی نجفی، فرزند روضه خوان محمد جعفری؛[۳۴]
روضه خوان مهدی آل‌کشف کننده‌الغطاء.[۳۵]
شاگردان
تعداد شاگردان سید محمدکاظم یزدی، چنان‌که در مقاله‌ها کنگره بزرگداشت او آمده، ۳۵۰ بدن مذکور میباشد؛[۳۶] البته بنابر پژوهشی دیگر، شاگردان او دستکم ۷۵۰ نفر بوده‌اند.[۳۷] بعضی از شاگردان او عبارت‌اند از:

محمدحسین کشف کننده‌الغطاء؛
محمدتقی بافقی؛
آقا ضیاء عراقی؛
سید عبدالحسین شرف‌الدین؛
سید حسین طباطبایی قمی؛
سید محمد حسینی همدانی؛
محمدحسن نویسی قمی؛
سید حسن استاد؛
حسنعلی نخودکی اصفهانی؛
سید محمدتقی خوانساری؛
علی‌اکبر نهاوندی؛
سید جمال‌الدین گلپایگانی؛
مصطفی مجتهد تبریزی؛
سید محسن امین؛
سید محمد حجت کوه‌کمری؛
آقابزرگ تهرانی.[۳۸]
بعضا عبدالکریم حائری یزدی و سید حسین طباطبایی بروجردی را از شاگردان سید کاظم یزدی شمرده‌اند؛ البته به نظریه سید موسی شبیری زنجانی این مقاله نادرست میباشد و این‌دو از شاگردان آخوند خراسانی بودند.[۳۹]

مَنشور جاوید، اول تعبیر موضوعی قرآن کریم ومهربان به گویش فارسی تاثیر جعفر سبحانی، از مراجع تبعیت. در‌این کتاب حدود بیست مسئله از مباحث عقلی، اجتماعی و اخلاقی قرآن کریم ومهربان پژوهش مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد گردیده‌است.

غرض از به‌کارگیری نحوه تعبیر و تفسیر موضوعی، استخراج به لحاظِ قرآن، درباره مجموع موضوعات قرآنی و همینطور دعوت مفسران اسلامی، به جلوگیری از تعبیروتفسیر سوره‌به‌سوره و آیه‌به‌آیه قرآن ذکر رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد.

بازرسی تطبیقی دربین شیعه و اهل سنت و جنبش به‌سمت جداگانه‌شدن تعبیر و تفسیر موضوعی از تفاسیر ترتیبی را نقاط قوت این شرکت آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد دانسته‌اند.

تالیف کننده
نوشته‌ی‌علمیٔ اساسی: جعفر سبحانی
جعفر سبحانی (متولد ۱۳۰۸ش) از مراجع تبعیت شیعه میباشد. وی در علم ها فقه، اصول فقه، تعبیر قرآن و صحبت اسلامی حرفه ای است، مؤسس راس تخصصی صحبت اسلامی در حوزه علمیه قم میباشد. کتاب‌های الموجز فی اصول الفقه، نور ابدیت، آئین وهابیت،[۱] قرآن و اسرار آفرینش (تعبیر و تفسیر سوره رعد)، سیمای آدم بدون نقص در قرآن (تعبیر سوره فرقان)، دوست‌نماها (تعبیر سوره منافقون)، قرآن و معارف عقلی (تعبیر سوره حدید)، سیستم اخلاقی اسلام (تعبیر سوره حجرات) و آموزگار مثال (تعبیروتفسیر سوره لقمان) برای مثال اثر ها سبحانی میباشد.[۲]

زمینه
منشور جاوید را اولیه تعبیر و تفسیر موضوعی قرآن کریم ومهربان به‌لهجه فارسی دانسته‌اند.[۳] در آن اهتمام مولف بر مسائل اجتماعی و کلامی بوده میباشد.[۴] درین کتاب حدود بیست زمینه از مباحث عقلی، اجتماعی و اخلاقی قرآن کریم و مهربان تحقیق شد‌ه‌است.[۵]

علت کتابت
سبحانی شایسته ترین طرز تعبیر و تفسیر آیه‌ها را تعبیر براساس مورد به‌صورت بدون نقص دانسته میباشد.[۶] وی مقصود از کتابت تعبیر و تفسیر موضوعی را استحصال به حیثِ قرآن در موضوعات موردبحث در آن دانسته میباشد.[۷] همینطور دعوت مفسران مسلمان به دوری از تعبیر سوره‌به‌سوره و آیه‌به‌آیهٔ قرآن را از سایر علت‌های خویش در کتابت کتاب منشور جاوید ذکر نموده است.[۸]