مجله خبری مساجد

اَبوالفَرَجِ اِصفَهانی (۲۸۴-۳۵۶ق) از عالمان و نویسندگان قرن سوم و چهارم هجری میباشد. کتاب مقاتل الطالبیین، مشهورترین تاثیر اوست که دربردارنده سرگذشت فرزندان و نوادگان ابوطالب از مجال پیامبراکرم (ص) تا نصفه قرن چهارم قمری میباشد. کتاب پر اسم و رسم دیگر او، الأغانی، اصلی ترین دائرة المعارف موسیقی و فرهنگ وتمدن و نیز جامع‌ترین دیوان نظم و نثر و احادیث عرب جاهلی و صدر اسلام دانسته مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد گردیده است.

رجال‌شناسان شیعه و سنی، ابوالفرج اصفهانی را شیعه زیدی دانسته‌اند؛ ولی بعضی با اعتماد به مروانی بودن او، در شیعه بودنش شک و تردید کرده‌ و غرض او از اتخاذ موضع‌ها شیعی را مجاورت شدن به حاکمان شیعه ارزیابی رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد کرده‌اند.

معاش‌طومار
علی بن حسین بن محمد بن احمد بن هیثم مروانی، ملقب به ابوالفرج اصفهانی، از نوادگان مروان بن محمد دارای شهرت به مروان حمار، واپسین خلیفه اموی میباشد.[۱] او را از بزرگان در علم ها گوناگون برای مثال آرامش، فقه، تاریخ، سیره، لغت، مغازی و انساب‌شناسی در زمان خویش به شمار آورده‌اند.[۲] او در سال ۲۸۴ق[۳] نقل شده هم‌زمان با حکومت معتضد، خلیفه عباسی در اصفهان چشم به جهان گشود؛[۴] درباره به دنیاآمدن او در اصفهان و انتسابش به شهر نام برده، اختلافاتی وجود آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد داراست.[۵]

ابوالفرج اصفهانی در کودکی در بغداد به علم آموزی علم ها گوناگون پرداخته[۶] و از جوانی به موسیقی، تاریخ، ضبط روایات و اشعار عشق و علاقه داشت. بخش اعظمی از تاریخ‌نگاران، به عنوان مثال یاقوت حموی، ابن خلکان، ثعالبی و ابن ندیم درباره مقام وی در علم ها متعدد، حرف گفته‌اند.[۷] تنوخی بعد از بیان علومی که او در آن تبحر داشته، تصریح نموده است که مجموع احاطه علما و نازکی شعرا در وی عده میباشد.[۸]

او بوسیله مهلبی، وزیر عزالدوله دیلمی به بغداد فراخوانده شد و مشاور و ندیم خاص او شوید.[۹] چنانکه ابوحیان توحیدی نوشته، ابوالفرج کاتب رکن الدوله نیز بوده میباشد.[۱۰]

او ۱۴ ذی‌الحجه سال ۳۵۶ق[۱۱] یا این که ۳۵۷ق در بغداد درگذشت و در به عبارتی جا به خاک ودیعه شد.[۱۲]

مذهب
بخش اعظمی از رجال‌شناسان شیعه، به عنوان مثال روضه خوان طوسی و سید ابوالقاسم خویی، معتقدند که ابوالفرج اصفهانی شیعه بوده میباشد.[۱۳] برخی از علمای اهل سنت مثلا ذهبی و ابن جوزی هم به تشیع او اذعان کرده‌اند.[۱۴] بعضا زیرا ذهبی، این فرمان را با اعتنا به انتساب وی به مروانیان، خیره کننده دانسته‌اند[۱۵] و ابن حجر عسقلانی در کتاب لسان المیزان، شیعه بودن او را با اعتماد به مروانی بودنش، از نوادر دانسته میباشد.[۱۶] ابن جوزی، شیعه بودن او را موجب ضعف روایاتش قلمداد نموده است.[۱۷] همینطور خطیب بغدادی، با اشاره به شیعه بودن ابوالفرج، اورا دروغگوترین عموم معرفی کرده است.[۱۸]

روضه خوان طوسی و علامه حلی با توکل بر گفتگوها ابوالفرج در تألیفاتش، او‌را در زمره شیعه ها زیدی دانسته‌اند،[۱۹] البته محمدباقر خوانساری (۱۲۲۶-۱۳۱۳ق) در کتاب روضات الجنات، گرچه در شیعه زیدی بودن او شک وتردید نمی‌نماید، ولی او‌را اهل تظاهر به تشیع معرفی کرده و ثنا وی از ائمه را به مقصود مجاورت شدن به پادشاهان بعد از ظهر خویش دانسته میباشد؛ چنان‌که مروانی بودن او را نیز ادله دیگری بر غیر امامی بودن وی قلمداد نموده است.[۲۰]

ابوالفرج در اثرها خویش به‌ویژه الاغانی و مقاتل الطالبیین با احترام متعددی از امام علی(ع) و فرزندانش خاطر کرده و در همه موردها، امام علی(ع) را با تیتر امیرالمومنین خوانده[۲۱] و به مکان الفاظی زیرا «رضی الله عنه» و «کرم الله وجه»، از «علیه‌السلام» برای ائمه(ع)، به کارگیری نموده است[۲۲] که‌این خویش قادر است یک کدام از نماد‌های تشیع وی باشد و چه بسا به‌همین برهان میباشد که بعضی از اهل‌سنت او‌را شیعه دانسته و روایات و کتاب‌های او‌را تضعیف کرده‌اند.[۲۳]

اساتید و شاگردان
ابوالفرج اصفهانی در مجالس علمی بخش اعظمی از عالمان هم‌بعد از ظهر خویش حضور یافته میباشد. خطیب بغدادی و یاقوت حموی، به چندین بدن از مشایخ وی اشاره کرده‌اند؛[۲۴] ابوبکر بن درید، یک کدام از مشایخ او دانسته گردیده‌است.[۲۵] بعضا دیگر از اساتید او عبارتند از: محمد بن جریر بن یزید طبری، جعفر بن قدامه، ابوبکر ابن انباری، ادب بن عفاف و حجاب جمحی، علی بن سلیمان اخفش، نفطویه، محمد بن عبدالله حضرمی، محمد بن جعفر قتات، حسین بن قدمت ابن ابی احوص ثقفی، علی بن عباس مقانعی، علی بن اسحاق بن زاطیا، ابو خبیب برتی، و محمد بن عباس یزید.[۲۶]

برخی عالمان همانند ابو زکریا یحیی، ابوالحسین بن دینار، علی بن ابراهیم دهکی، دارقطنی، ابو اسحاق طبری، ابراهیم بن مخلد و محمد بن ابی الفوارس، و تنوخی، شاگردان او به شمار آمده‌اند.[۲۷]

اثرها
اثرها تألیفی زیادی به ابوالفرج اصفهانی منسوب میباشد.[۲۸] او اثرها اکثری، به‌ویژه در شعر و نسب‌شناسی، تألیف نموده است؛ به سیرتکامل‌ای که برخی کتاب‌شناسان، در حدود ۳۰ تاثیر به وی منسوب دانسته‌اند.[۲۹] مشهورترین اثر ها به مکان باقی‌مانده از او، مقاتل الطالبیین و الاغانی میباشد.[۳۰] بعضا دیگر از تألیفات وی عبارتند از نسب بنی عبدشمس، روزها العرب و جمهرة النسب، آداب الغربا، الأخبار و النوادر، نسب بنی شیبان.[۳۱]

روحانی طوسی در کتاب فهرست خویش، دو کتاب دیگر از وی با اسم‌های «ما نزل اینجانب القرآن فی أمیر المؤمنین و أهل بیته(ع)»، و «فیه سخن فاطمة(ع) فی فدک» بیان نموده است.[۳۲] اشعار فراوانی در موضوعات متفاوت به او نسبت داده شده و در پیشگفتار کتاب الأغانی، بعضا از این اشعار، نقل شد‌ه‌است.[۳۳]

اَبوالفَرَجِ اِصفَهانی (۲۸۴-۳۵۶ق) از عالمان و نویسندگان قرن سوم و چهارم هجری میباشد. کتاب مقاتل الطالبیین، مشهورترین تاثیر اوست که دربردارنده سرگذشت فرزندان و نوادگان ابوطالب از مجال پیامبراکرم (ص) تا نصفه قرن چهارم قمری میباشد. کتاب پر اسم و رسم دیگر او، الأغانی، اصلی ترین دائرة المعارف موسیقی و فرهنگ وتمدن و نیز جامع‌ترین دیوان نظم و نثر و احادیث عرب جاهلی و صدر اسلام دانسته مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد گردیده است.

رجال‌شناسان شیعه و سنی، ابوالفرج اصفهانی را شیعه زیدی دانسته‌اند؛ ولی بعضی با اعتماد به مروانی بودن او، در شیعه بودنش شک و تردید کرده‌ و غرض او از اتخاذ موضع‌ها شیعی را مجاورت شدن به حاکمان شیعه ارزیابی رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد کرده‌اند.

معاش‌طومار
علی بن حسین بن محمد بن احمد بن هیثم مروانی، ملقب به ابوالفرج اصفهانی، از نوادگان مروان بن محمد دارای شهرت به مروان حمار، واپسین خلیفه اموی میباشد.[۱] او را از بزرگان در علم ها گوناگون برای مثال آرامش، فقه، تاریخ، سیره، لغت، مغازی و انساب‌شناسی در زمان خویش به شمار آورده‌اند.[۲] او در سال ۲۸۴ق[۳] نقل شده هم‌زمان با حکومت معتضد، خلیفه عباسی در اصفهان چشم به جهان گشود؛[۴] درباره به دنیاآمدن او در اصفهان و انتسابش به شهر نام برده، اختلافاتی وجود آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد داراست.[۵]

ابوالفرج اصفهانی در کودکی در بغداد به علم آموزی علم ها گوناگون پرداخته[۶] و از جوانی به موسیقی، تاریخ، ضبط روایات و اشعار عشق و علاقه داشت. بخش اعظمی از تاریخ‌نگاران، به عنوان مثال یاقوت حموی، ابن خلکان، ثعالبی و ابن ندیم درباره مقام وی در علم ها متعدد، حرف گفته‌اند.[۷] تنوخی بعد از بیان علومی که او در آن تبحر داشته، تصریح نموده است که مجموع احاطه علما و نازکی شعرا در وی عده میباشد.[۸]

او بوسیله مهلبی، وزیر عزالدوله دیلمی به بغداد فراخوانده شد و مشاور و ندیم خاص او شوید.[۹] چنانکه ابوحیان توحیدی نوشته، ابوالفرج کاتب رکن الدوله نیز بوده میباشد.[۱۰]

او ۱۴ ذی‌الحجه سال ۳۵۶ق[۱۱] یا این که ۳۵۷ق در بغداد درگذشت و در به عبارتی جا به خاک ودیعه شد.[۱۲]

مذهب
بخش اعظمی از رجال‌شناسان شیعه، به عنوان مثال روضه خوان طوسی و سید ابوالقاسم خویی، معتقدند که ابوالفرج اصفهانی شیعه بوده میباشد.[۱۳] برخی از علمای اهل سنت مثلا ذهبی و ابن جوزی هم به تشیع او اذعان کرده‌اند.[۱۴] بعضا زیرا ذهبی، این فرمان را با اعتنا به انتساب وی به مروانیان، خیره کننده دانسته‌اند[۱۵] و ابن حجر عسقلانی در کتاب لسان المیزان، شیعه بودن او را با اعتماد به مروانی بودنش، از نوادر دانسته میباشد.[۱۶] ابن جوزی، شیعه بودن او را موجب ضعف روایاتش قلمداد نموده است.[۱۷] همینطور خطیب بغدادی، با اشاره به شیعه بودن ابوالفرج، اورا دروغگوترین عموم معرفی کرده است.[۱۸]

روضه خوان طوسی و علامه حلی با توکل بر گفتگوها ابوالفرج در تألیفاتش، او‌را در زمره شیعه ها زیدی دانسته‌اند،[۱۹] البته محمدباقر خوانساری (۱۲۲۶-۱۳۱۳ق) در کتاب روضات الجنات، گرچه در شیعه زیدی بودن او شک وتردید نمی‌نماید، ولی او‌را اهل تظاهر به تشیع معرفی کرده و ثنا وی از ائمه را به مقصود مجاورت شدن به پادشاهان بعد از ظهر خویش دانسته میباشد؛ چنان‌که مروانی بودن او را نیز ادله دیگری بر غیر امامی بودن وی قلمداد نموده است.[۲۰]

ابوالفرج در اثرها خویش به‌ویژه الاغانی و مقاتل الطالبیین با احترام متعددی از امام علی(ع) و فرزندانش خاطر کرده و در همه موردها، امام علی(ع) را با تیتر امیرالمومنین خوانده[۲۱] و به مکان الفاظی زیرا «رضی الله عنه» و «کرم الله وجه»، از «علیه‌السلام» برای ائمه(ع)، به کارگیری نموده است[۲۲] که‌این خویش قادر است یک کدام از نماد‌های تشیع وی باشد و چه بسا به‌همین برهان میباشد که بعضی از اهل‌سنت او‌را شیعه دانسته و روایات و کتاب‌های او‌را تضعیف کرده‌اند.[۲۳]

اساتید و شاگردان
ابوالفرج اصفهانی در مجالس علمی بخش اعظمی از عالمان هم‌بعد از ظهر خویش حضور یافته میباشد. خطیب بغدادی و یاقوت حموی، به چندین بدن از مشایخ وی اشاره کرده‌اند؛[۲۴] ابوبکر بن درید، یک کدام از مشایخ او دانسته گردیده‌است.[۲۵] بعضا دیگر از اساتید او عبارتند از: محمد بن جریر بن یزید طبری، جعفر بن قدامه، ابوبکر ابن انباری، ادب بن عفاف و حجاب جمحی، علی بن سلیمان اخفش، نفطویه، محمد بن عبدالله حضرمی، محمد بن جعفر قتات، حسین بن قدمت ابن ابی احوص ثقفی، علی بن عباس مقانعی، علی بن اسحاق بن زاطیا، ابو خبیب برتی، و محمد بن عباس یزید.[۲۶]

برخی عالمان همانند ابو زکریا یحیی، ابوالحسین بن دینار، علی بن ابراهیم دهکی، دارقطنی، ابو اسحاق طبری، ابراهیم بن مخلد و محمد بن ابی الفوارس، و تنوخی، شاگردان او به شمار آمده‌اند.[۲۷]

اثرها
اثرها تألیفی زیادی به ابوالفرج اصفهانی منسوب میباشد.[۲۸] او اثرها اکثری، به‌ویژه در شعر و نسب‌شناسی، تألیف نموده است؛ به سیرتکامل‌ای که برخی کتاب‌شناسان، در حدود ۳۰ تاثیر به وی منسوب دانسته‌اند.[۲۹] مشهورترین اثر ها به مکان باقی‌مانده از او، مقاتل الطالبیین و الاغانی میباشد.[۳۰] بعضا دیگر از تألیفات وی عبارتند از نسب بنی عبدشمس، روزها العرب و جمهرة النسب، آداب الغربا، الأخبار و النوادر، نسب بنی شیبان.[۳۱]

روحانی طوسی در کتاب فهرست خویش، دو کتاب دیگر از وی با اسم‌های «ما نزل اینجانب القرآن فی أمیر المؤمنین و أهل بیته(ع)»، و «فیه سخن فاطمة(ع) فی فدک» بیان نموده است.[۳۲] اشعار فراوانی در موضوعات متفاوت به او نسبت داده شده و در پیشگفتار کتاب الأغانی، بعضا از این اشعار، نقل شد‌ه‌است.[۳۳]