میلاد و سالهای نخستین معاش علی بن موسی
بهگزارش دانشنامهٔ عالمِ اسلام، نقل دارای شهرت دربارهٔ روز و سال تولد علی بن موسی، پنجشنبه ۱۱ ذیقَعْدهٔ سال ۱۴۸ ه.ق در مدینه میباشد. روزهای دیگری که برای میلاد مطرح میگردد، ۱۵ ذیقعده، ۱۱ رَبیعُالْاَوَّل یا این که ذیحَجّه، و ششم، هفتم یا این که هشتم شَوّال میباشد.[۳۹] بهگزارش مادلونگ در ایرانیکا، سالهای ۱۴۸ ه.ق/۷۶۵ م، ۱۵۱ ه.ق/۷۶۸ م، ۱۵۳ ه.ق/۷۷۰ م و ۱۵۹ ه.ق/۷۷۶ م و مدینه برای سال و زادگاهِ علی بن موسی مذکور، البته از این در میان، تاریخ اولیه اعتبار کمتری دارااست و احتمالاً ناشی از پیشگویی پدربزرگش، جعفر راست گو — که در به عبارتی سال درگذشت — باشد مطابق اینکه به دنیا آمدن جانشین پسرش، موسی، مجاورت مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد.
مادلونگ می گوید طبق نشانهایی مانند نقل یعقوبی، علی بن موسی در ۴۴ سالگی درگذشته و براین اساس، سال تولدش ۱۵۹ ه.ق بودهمیباشد.[۴۰] بِرنارْد لوئیس نیز در ویراست دوم دانشنامهٔ اسلام، از دربین سالهای ۱۴۸ و ۱۵۱ ه. ق، سال ۱۵۱ ه.ق را به ادله صاحب و مالکنظرانِ با خبرخیس، ارجحیت می دهد و زادگاه را به عبارتی مدینه بیان مینماید.[۴۱] تَمیمه بِیْهُم دائو نیز در ویراست سوم دانشنامهٔ اسلام، بهنقل از منابع شیعه، سالهای ۱۴۸ ه.ق/۷۶۵ م و ۱۵۳ ه.ق/۷۷۰ م را گزارش رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد مینماید.
[۴۲] سید جعفر مرتضی عامِلی میگوید اکثر مورّخان و محدّثان همانند مُفید در اَلْاِرشاد، کُلَیْنی در کافی، صَدوق در عِلَلُالشَّرایِع، مسعودی در مُرُوجُ الذَّهَب و بخش اعظمی دیگر[یادداشت ۴] تولد علی بن موسی را در سال ۱۴۸ ه. ق، موازی با ۲۹ دسامبر ۷۶۵ م در شهر مدینه گزارش کردهاند؛ اما اشخاصی زیرا، اِربِلی در کَشفُ الْغُمَّه، ابن شهرآشوب در مَناقب و صدوق در عُیُونُ اَخبارَ الرِّضا، میلاد او را در سال ۱۵۳ ه.ق و برخی نیز سال ۱۵۱ ه.ق دانستهاند؛ ولی قسم در آغاز از دیگر اقوال، حاذقخیس میباشد و دو عهدوپیمانِ اخیر، طرفدار بسیار اندکی آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد دارااست
در قسم امین
زمان پنج سالهٔ خلافتِ امین به نبرد در میان امین و مأمون سپری شد. علی بن موسی الرّضا خود را از این زد خورد عزل داشت. این روزگار، آرامشی نسبی برای عملهای علی بن موسی الرّضا بهوجود آورد و او مجال بسط تعالیم خود را یافت.[۵۵] بخش اعظمی از برادرانش و عمویش، محمد بن جعفر، در کودتاها و قیامهای علویانِ عراق و شبهجزیرهٔ ایالات متحده عربی بعد از مرگ امین کمپانی کردند، البته علی بن موسی حضور دراین قیامها را نپذیرفت.[۵۶]
بهگزارش رافعی در اَلتَّدوین، علی بن موسی سفری به قزوین داشته که بعد از مرگ هارون و در زمانه مأمون فیس دادهمیباشد. گمانهزنیهایی وجود دارااست که تاریخ این مهاجرت، مقارن با مرگ هارون در سال ۱۹۳ ه.ق بودهمیباشد. بر طبق این گزارش، در طول این مسافرت یک کدام از فرزندان علی بن موسی بهاسم حسین که طفلی دو ساله بود، در قزوین درگذشت و در به عبارتیجا دفن شد.[۵۷] بهگفتهٔ مادلونگ، مدرک معتبری نیست که نشانه دهد علی بن موسی الرّضا قبل از هجرت به خراسان، به هجرت بلندمدتی به خارج از مدینه رفته باشد. درهرحال، گزارشهای شیعی بیانگرٔ آن میباشد که دیدارهایی اعجازسیرتکامل در گردهماییهای پیروانش در بصره و کوفه بعد از درگذشت پدرش داشتهمیباشد.[۵۸]
میلاد و سالهای نخستین معاش علی بن موسی
بهگزارش دانشنامهٔ عالمِ اسلام، نقل دارای شهرت دربارهٔ روز و سال تولد علی بن موسی، پنجشنبه ۱۱ ذیقَعْدهٔ سال ۱۴۸ ه.ق در مدینه میباشد. روزهای دیگری که برای میلاد مطرح میگردد، ۱۵ ذیقعده، ۱۱ رَبیعُالْاَوَّل یا این که ذیحَجّه، و ششم، هفتم یا این که هشتم شَوّال میباشد.[۳۹] بهگزارش مادلونگ در ایرانیکا، سالهای ۱۴۸ ه.ق/۷۶۵ م، ۱۵۱ ه.ق/۷۶۸ م، ۱۵۳ ه.ق/۷۷۰ م و ۱۵۹ ه.ق/۷۷۶ م و مدینه برای سال و زادگاهِ علی بن موسی مذکور، البته از این در میان، تاریخ اولیه اعتبار کمتری دارااست و احتمالاً ناشی از پیشگویی پدربزرگش، جعفر راست گو — که در به عبارتی سال درگذشت — باشد مطابق اینکه به دنیا آمدن جانشین پسرش، موسی، مجاورت مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد.
مادلونگ می گوید طبق نشانهایی مانند نقل یعقوبی، علی بن موسی در ۴۴ سالگی درگذشته و براین اساس، سال تولدش ۱۵۹ ه.ق بودهمیباشد.[۴۰] بِرنارْد لوئیس نیز در ویراست دوم دانشنامهٔ اسلام، از دربین سالهای ۱۴۸ و ۱۵۱ ه. ق، سال ۱۵۱ ه.ق را به ادله صاحب و مالکنظرانِ با خبرخیس، ارجحیت می دهد و زادگاه را به عبارتی مدینه بیان مینماید.[۴۱] تَمیمه بِیْهُم دائو نیز در ویراست سوم دانشنامهٔ اسلام، بهنقل از منابع شیعه، سالهای ۱۴۸ ه.ق/۷۶۵ م و ۱۵۳ ه.ق/۷۷۰ م را گزارش رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد مینماید.
[۴۲] سید جعفر مرتضی عامِلی میگوید اکثر مورّخان و محدّثان همانند مُفید در اَلْاِرشاد، کُلَیْنی در کافی، صَدوق در عِلَلُالشَّرایِع، مسعودی در مُرُوجُ الذَّهَب و بخش اعظمی دیگر[یادداشت ۴] تولد علی بن موسی را در سال ۱۴۸ ه. ق، موازی با ۲۹ دسامبر ۷۶۵ م در شهر مدینه گزارش کردهاند؛ اما اشخاصی زیرا، اِربِلی در کَشفُ الْغُمَّه، ابن شهرآشوب در مَناقب و صدوق در عُیُونُ اَخبارَ الرِّضا، میلاد او را در سال ۱۵۳ ه.ق و برخی نیز سال ۱۵۱ ه.ق دانستهاند؛ ولی قسم در آغاز از دیگر اقوال، حاذقخیس میباشد و دو عهدوپیمانِ اخیر، طرفدار بسیار اندکی آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد دارااست
در قسم امین
زمان پنج سالهٔ خلافتِ امین به نبرد در میان امین و مأمون سپری شد. علی بن موسی الرّضا خود را از این زد خورد عزل داشت. این روزگار، آرامشی نسبی برای عملهای علی بن موسی الرّضا بهوجود آورد و او مجال بسط تعالیم خود را یافت.[۵۵] بخش اعظمی از برادرانش و عمویش، محمد بن جعفر، در کودتاها و قیامهای علویانِ عراق و شبهجزیرهٔ ایالات متحده عربی بعد از مرگ امین کمپانی کردند، البته علی بن موسی حضور دراین قیامها را نپذیرفت.[۵۶]
بهگزارش رافعی در اَلتَّدوین، علی بن موسی سفری به قزوین داشته که بعد از مرگ هارون و در زمانه مأمون فیس دادهمیباشد. گمانهزنیهایی وجود دارااست که تاریخ این مهاجرت، مقارن با مرگ هارون در سال ۱۹۳ ه.ق بودهمیباشد. بر طبق این گزارش، در طول این مسافرت یک کدام از فرزندان علی بن موسی بهاسم حسین که طفلی دو ساله بود، در قزوین درگذشت و در به عبارتیجا دفن شد.[۵۷] بهگفتهٔ مادلونگ، مدرک معتبری نیست که نشانه دهد علی بن موسی الرّضا قبل از هجرت به خراسان، به هجرت بلندمدتی به خارج از مدینه رفته باشد. درهرحال، گزارشهای شیعی بیانگرٔ آن میباشد که دیدارهایی اعجازسیرتکامل در گردهماییهای پیروانش در بصره و کوفه بعد از درگذشت پدرش داشتهمیباشد.[۵۸]
جایگاه تاریخی و معنوی نام امام حسن مجتبی (ع) در مسجد فکوری مشهد