مجله خبری مساجد

آیه ۲۶ سوره فتح
در آیه ۲۶ سوره فتح (اِذْ جَعَلَ الّذینَ کَفَجایز فی قُلوبِهم الحَمِیَّةَ حَمِیَّةَ الجاهِلیَّه) گفته‌اند که مراد از «حمیّة الجاهلیّة» تعصب عرب جاهلی به خدایانشان بود که موجب می شد از پرستش غیر آن ها پرهیز ورزند؛ یعنی، نوعی گردن‌فرازی که بازدارنده هر نوع تسلیم و انقیاد می گردید. خواسته از حمیت جاهلی را زیربار نرفتن عموم از اعتراف به رسالت نبی اکرم(ص) نیز دانسته‌اند.[۲۲] به گفته فخر رازی[۲۳] حمیت خویش صفتی مذموم میباشد و اضافه شدن آن به نا آگاهی بر قبح آن افزوده مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد.

بقیه آداب و رسوم جاهلی
خلال این، در قرآن از برخی آداب و رسوم و اعتقادات و اجرا عرب جاهلی نقد گردیده‌است. پاره‌ای از مظاهر شاخص نادانی که در قرآن به آن ها تصریح یا این که اشاره گردیده، عبارت‌اند از: کفر، خیر و خوبی نکردن به پدر و مادر، کشتن فرزندان از بیم فقر،[۲۴] زنا،[۲۵] واداشتن کنیزان به زنا،[۲۶] زنده به گور کردن دختران،[۲۷] میگساری،[۲۸] رباخواری،[۲۹] تحقیر زن،[۳۰] قمار (مَیسِر)، اَزلام،[۳۱] و مقدّس درک کردن برخی حیوان ها نظیر بَحیرَه و سائبه و رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد وصیله و حام . [یادداشت ۳][۳۲]

در روایات
در روایات اوصاف و مطالب گوناگونی درباره نا‌آگاهی و مظاهر و مصادیق آن آمده میباشد. نوع کاربرد کلمه نا‌آگاهی درین روایات آرم می دهد که‌این واژه و کلمه از صدر اسلام، اصطلاحی رایج برای ذکر نوع اخلاق و آداب فقهی قبل از بعثت نبی اکرم(ص) بوده میباشد. از بعضا خطبه‌های حضرت علی(ع) در نهج البلاغه[۳۳] اینگونه برمی‌آید که عرب زمان نا آگاهی، خلال ناراحت کننده بودن خوردنی‌ها و آشامیدنی‌هایشان، اعتقادات فقاهتی درست و پیوندها خویشاوندی و اجتماعی مطلوب، و به صورت کلی معاش شخصی و اجتماعی بِسامانی نداشتند. نظیر این اوصاف در سخنان جعفر بن ابی‌طالب، سرپرست مهاجران مسلمان به حبشه، در قبال شاه حبشه نیز آمده میباشد.[۳۴] خطبه مشهور حضرت زهرا(س)، در مسجد نبوی، نیز همین مضمون‌ را افاده آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می‌نماید.[۳۵]

پاره‌ای از احادیث دلالت بر آن داراست که صحابه رسول(ص) به تمدن عصر نا‌آگاهی و معاش خویش در آن زمان دقت، و خاطرات آن عهد و پیمان را یاداوری می‌کردند.[۳۶] در مواقعی رسول اکرم(ص) به حرف آنها گوش می‌اعطا کرد و گاه لبخند می‌زد.[۳۷] در جایی نیز نبی اکرم(ص) فرمود دوراندیشی از اتفاق ها و اشعار زمان نا‌آگاهی، علمی میباشد که خیر دانستنش سودمند میباشد خیر ندانستنش مضر.[۳۸] مثلا مسائل اساسی برای اصحاب، که مکرر درباره آن از رسول سوال می‌کردند، اعمالی بود که در زمان نادانی ایفا داده بودند و آن حضرت در جواب می‌فرمود در‌صورتی‌که واجد اسلام و ایمان درست گردید، به جاری ساختن عصر نادانی خویش مؤاخذه نمی‌گردید، در غیر این شکل هم به اجرا عصر نا آگاهی و هم به اجرا عصر بعداز اسلام مؤاخذه خواهید شد.[۳۹] گاهی اصحاب از رسول(ص) درباره نذرها و عهدوپیمان‌های بسته گردیده در عصر نا آگاهی سؤال می‌کردند و فرستاده(ص) گاه بر وفا به آن عهدوپیمان‌ها تأکید می‌ورزید.[۴۰]

اصلاح اذهان جاهلی بوسیله اهل بیت(ع)
از آحاد روایات برمی‌آید که رسول(ص) و ائمه(ع) از هر فرصتی برای اصلاح ذهن ها و اجرا جاهلی و نا‌آگاهی زدایی استعمال می‌کردند. گاه مبنا و شالوده آن، یعنی تعصب (حمیت) جاهلی را تخطئه می‌نمودند و گاهی مظاهر و مصادیق آن را تبیین و از آن‌ها نقد می‌کردند.جوادی آملی از مفسران قرآن براین یقین میباشد که صرفا فرستاده تحت عنوان یک رهبر آسمانی می‌تواند نا‌آگاهی( فضای تعطیلی عقل و میدان داری وهم، خاطر، شهوت و غضب [۴۱]) را به عقلانیت وحیانی تبدیل نماید. [۴۲] مبتنی بر حدیثی، رسول اکرم(ص) اسلام را موجب خوار شمردن افرادی دانسته که در نا‌آگاهی عزیز بودند و بزرگداشت افرادی که در نا‌آگاهی ذلیل بودند، و تأکید کرده که آفریدگار اسلام را مایه از در میان بردن نخوت و تفاخر جاهلی به قوم و نسب قرار داده میباشد.[۴۳] سازه بر حدیثی دیگر از فرستاده اکرم(ص)، هر که در دلش به اندازه ذره‌ای تعصب جاهلی باشد در روز قیامت با اعراب جاهلی محشور گردد.[۴۴] در مواقعی نیز وی بعضی اصحاب خویش را به سبب ساز داشتن نوعی رفتارهای جاهلی سرزنش نموده است.[۴۵]

فرستاده اکرم(ص) در نا‌آگاهی ستیزی چنان جدّی بود که به مکان دو روزی که آن ها در بعد از ظهر جاهلی به پای کوبی می‌پرداختند، دو روز عید فطر و قربان را جایگزین کرد.[۴۶] همینطور اسم شخصی را که در نادانی «عزیز» بود، که نوعی نخوت و غرور جاهلی را علامت می‌اعطا کرد، به عبدالرحمان تغییر‌و تحول بخشید.[۴۷] حضرت علی(ع) نیز عموم را از افتادن به دام حمیت و عصبیت جاهلی خودداری داده و شیطان را مظهر آن معرفی نموده است.[۴۸] در پاره‌ای از روایات، بعضا ایفا و رفتارهایی که مسلمان ها جاری ساختن می‌دادند، مصداق تمدن جاهلی شمرده شد‌ه‌است. مطابق حدیثی از امام سجاد(ع) عصبیتِ مذمومِ جاهلی به‌این معناست که فرد، اشخاص شریر خویشان خویش را خوب از اشخاص نیک خاندان دیگر بداند و به آنها در جاری ساختن ظالمانه یاری دهد.[۴۹] همینطور در روایات آمده که نوشنده شراب، نمازش تا چهل روز پذیرفته وجود ندارد و در‌حالتی که در‌این چهل روز از جهان برود، به مرگ جاهلی مرده میباشد.[۵۰] مُردن فارغ از وصیت،[۵۱] مالیدن خون عقیقه به راز نوزاد[۵۲] و تناول کردن خوراک نزد مصیبت‌زدگان[۵۳] از مصادیق دیگر نا‌آگاهی، و مذموم میباشد.

آیه ۲۶ سوره فتح
در آیه ۲۶ سوره فتح (اِذْ جَعَلَ الّذینَ کَفَجایز فی قُلوبِهم الحَمِیَّةَ حَمِیَّةَ الجاهِلیَّه) گفته‌اند که مراد از «حمیّة الجاهلیّة» تعصب عرب جاهلی به خدایانشان بود که موجب می شد از پرستش غیر آن ها پرهیز ورزند؛ یعنی، نوعی گردن‌فرازی که بازدارنده هر نوع تسلیم و انقیاد می گردید. خواسته از حمیت جاهلی را زیربار نرفتن عموم از اعتراف به رسالت نبی اکرم(ص) نیز دانسته‌اند.[۲۲] به گفته فخر رازی[۲۳] حمیت خویش صفتی مذموم میباشد و اضافه شدن آن به نا آگاهی بر قبح آن افزوده مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد.

بقیه آداب و رسوم جاهلی
خلال این، در قرآن از برخی آداب و رسوم و اعتقادات و اجرا عرب جاهلی نقد گردیده‌است. پاره‌ای از مظاهر شاخص نادانی که در قرآن به آن ها تصریح یا این که اشاره گردیده، عبارت‌اند از: کفر، خیر و خوبی نکردن به پدر و مادر، کشتن فرزندان از بیم فقر،[۲۴] زنا،[۲۵] واداشتن کنیزان به زنا،[۲۶] زنده به گور کردن دختران،[۲۷] میگساری،[۲۸] رباخواری،[۲۹] تحقیر زن،[۳۰] قمار (مَیسِر)، اَزلام،[۳۱] و مقدّس درک کردن برخی حیوان ها نظیر بَحیرَه و سائبه و رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد وصیله و حام . [یادداشت ۳][۳۲]

در روایات
در روایات اوصاف و مطالب گوناگونی درباره نا‌آگاهی و مظاهر و مصادیق آن آمده میباشد. نوع کاربرد کلمه نا‌آگاهی درین روایات آرم می دهد که‌این واژه و کلمه از صدر اسلام، اصطلاحی رایج برای ذکر نوع اخلاق و آداب فقهی قبل از بعثت نبی اکرم(ص) بوده میباشد. از بعضا خطبه‌های حضرت علی(ع) در نهج البلاغه[۳۳] اینگونه برمی‌آید که عرب زمان نا آگاهی، خلال ناراحت کننده بودن خوردنی‌ها و آشامیدنی‌هایشان، اعتقادات فقاهتی درست و پیوندها خویشاوندی و اجتماعی مطلوب، و به صورت کلی معاش شخصی و اجتماعی بِسامانی نداشتند. نظیر این اوصاف در سخنان جعفر بن ابی‌طالب، سرپرست مهاجران مسلمان به حبشه، در قبال شاه حبشه نیز آمده میباشد.[۳۴] خطبه مشهور حضرت زهرا(س)، در مسجد نبوی، نیز همین مضمون‌ را افاده آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می‌نماید.[۳۵]

پاره‌ای از احادیث دلالت بر آن داراست که صحابه رسول(ص) به تمدن عصر نا‌آگاهی و معاش خویش در آن زمان دقت، و خاطرات آن عهد و پیمان را یاداوری می‌کردند.[۳۶] در مواقعی رسول اکرم(ص) به حرف آنها گوش می‌اعطا کرد و گاه لبخند می‌زد.[۳۷] در جایی نیز نبی اکرم(ص) فرمود دوراندیشی از اتفاق ها و اشعار زمان نا‌آگاهی، علمی میباشد که خیر دانستنش سودمند میباشد خیر ندانستنش مضر.[۳۸] مثلا مسائل اساسی برای اصحاب، که مکرر درباره آن از رسول سوال می‌کردند، اعمالی بود که در زمان نادانی ایفا داده بودند و آن حضرت در جواب می‌فرمود در‌صورتی‌که واجد اسلام و ایمان درست گردید، به جاری ساختن عصر نادانی خویش مؤاخذه نمی‌گردید، در غیر این شکل هم به اجرا عصر نا آگاهی و هم به اجرا عصر بعداز اسلام مؤاخذه خواهید شد.[۳۹] گاهی اصحاب از رسول(ص) درباره نذرها و عهدوپیمان‌های بسته گردیده در عصر نا آگاهی سؤال می‌کردند و فرستاده(ص) گاه بر وفا به آن عهدوپیمان‌ها تأکید می‌ورزید.[۴۰]

اصلاح اذهان جاهلی بوسیله اهل بیت(ع)
از آحاد روایات برمی‌آید که رسول(ص) و ائمه(ع) از هر فرصتی برای اصلاح ذهن ها و اجرا جاهلی و نا‌آگاهی زدایی استعمال می‌کردند. گاه مبنا و شالوده آن، یعنی تعصب (حمیت) جاهلی را تخطئه می‌نمودند و گاهی مظاهر و مصادیق آن را تبیین و از آن‌ها نقد می‌کردند.جوادی آملی از مفسران قرآن براین یقین میباشد که صرفا فرستاده تحت عنوان یک رهبر آسمانی می‌تواند نا‌آگاهی( فضای تعطیلی عقل و میدان داری وهم، خاطر، شهوت و غضب [۴۱]) را به عقلانیت وحیانی تبدیل نماید. [۴۲] مبتنی بر حدیثی، رسول اکرم(ص) اسلام را موجب خوار شمردن افرادی دانسته که در نا‌آگاهی عزیز بودند و بزرگداشت افرادی که در نا‌آگاهی ذلیل بودند، و تأکید کرده که آفریدگار اسلام را مایه از در میان بردن نخوت و تفاخر جاهلی به قوم و نسب قرار داده میباشد.[۴۳] سازه بر حدیثی دیگر از فرستاده اکرم(ص)، هر که در دلش به اندازه ذره‌ای تعصب جاهلی باشد در روز قیامت با اعراب جاهلی محشور گردد.[۴۴] در مواقعی نیز وی بعضی اصحاب خویش را به سبب ساز داشتن نوعی رفتارهای جاهلی سرزنش نموده است.[۴۵]

فرستاده اکرم(ص) در نا‌آگاهی ستیزی چنان جدّی بود که به مکان دو روزی که آن ها در بعد از ظهر جاهلی به پای کوبی می‌پرداختند، دو روز عید فطر و قربان را جایگزین کرد.[۴۶] همینطور اسم شخصی را که در نادانی «عزیز» بود، که نوعی نخوت و غرور جاهلی را علامت می‌اعطا کرد، به عبدالرحمان تغییر‌و تحول بخشید.[۴۷] حضرت علی(ع) نیز عموم را از افتادن به دام حمیت و عصبیت جاهلی خودداری داده و شیطان را مظهر آن معرفی نموده است.[۴۸] در پاره‌ای از روایات، بعضا ایفا و رفتارهایی که مسلمان ها جاری ساختن می‌دادند، مصداق تمدن جاهلی شمرده شد‌ه‌است. مطابق حدیثی از امام سجاد(ع) عصبیتِ مذمومِ جاهلی به‌این معناست که فرد، اشخاص شریر خویشان خویش را خوب از اشخاص نیک خاندان دیگر بداند و به آنها در جاری ساختن ظالمانه یاری دهد.[۴۹] همینطور در روایات آمده که نوشنده شراب، نمازش تا چهل روز پذیرفته وجود ندارد و در‌حالتی که در‌این چهل روز از جهان برود، به مرگ جاهلی مرده میباشد.[۵۰] مُردن فارغ از وصیت،[۵۱] مالیدن خون عقیقه به راز نوزاد[۵۲] و تناول کردن خوراک نزد مصیبت‌زدگان[۵۳] از مصادیق دیگر نا‌آگاهی، و مذموم میباشد.