نقش عبدالصمد در عرفان شیعی
عبدالصمد، بعد از هشت سال، از اصفهان به کربلا رجوع و به تبلیغ طریقت خویش پرداخت.[۱۷] سازه به گفتۀ معصوم علیشاه، عبدالصمد در کربلا احتمالاً واسطۀ ملاقات سید بحرالعلوم با نورعلیشاه اصفهانی گردیده بود.[۱۸] درحالتی که این مقاله صحیح باشد، عبدالصمد همدانی در تاریخ عرفان شیعی عنایت خاصی می یابد، چون به واسطۀ وی و احتمالاً سید بحرالعلوم، طریقت بین فقهای شیعه، به خصوص در عتبات، ترویج پیدا کرد که بعداً به ملا حسینقلی همدانی رسید و بعداز آنها نیز ادامه مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد یافت.[۱۹]
مریدان
دو بدن از مشاهیر مرید او عبارتاند از: ملامحمد کوه بنانی، (متوفی ۱۲۴۷ق) از علمای کرمان، ملقب به هدایت علیشاه[۲۰] و ملا عباس ایروانی، مشهور به حاج میرزا آقاسی (متوفی ۱۲۶۵ق)، که بعد ها صدر اعظم محمدشاه قاجار شد.[۲۱] بیان شده میباشد که عبدالصمد همدانی قبل از حملۀ وهابیها، همسر و فرزندانش را به آقاسی امانت بود و وی نیز آنانرا از کربلا به همدان گشوده رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد گرداند.[۲۲]
اثرها
عبدالصمد همدانی اثراتی در تصوف و فقه و اصول و لغت و صحبت دارااست، که غالباً به چاپ نرسیدهاند. در صدق انتساب برخی از آنان به او شک وجود دارااست. برخی از این اثرها را وابسته به فرد دیگری به اسم عبدالصمد بن محمدحسین همدانی، از علمای اواخر قرن سیزدهم و اوایل قرن چهاردهم هجری قمری و از رهروان روضه خوان احمد احسایی، دانسته و گفتهاند که به خطا از آن عبدالصمد همدانی دانسته آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد گردیدهاست.[۲۳]
در فقه
بعضا از اثرها قطعی عبدالصمد در فقه عبارتاند از: بحرالحقائق، در گستردن مختصر النافع متفحص حلی، که نا تمام باقیمانده و نسخۀ خطی آن مو جود میباشد؛[۲۴] رساله در غنا، که در آن، دلایل رد غنا از نگاه فقاهتی تحقیق شدهاست[۲۵] و گستردن معارج الاصول پژوهشگر حلی.[۲۶]
در لغت
نقل شده میباشد که عبدالصمد کتابی بسیار کامل در لغت نیز داشته میباشد.[۲۷]
تصوف و حکمت عملی
از اثر ها قطعی او در تصوف، رسالۀ کوچکی میباشد به اسم، فی العشق الالهی به فارسی آمیخته با عربی، دربارۀ علاقه.[۲۸] این کتاب با اسم محبت طومار، به کارایی حسین جعفری زنجانی، در ۱۳۸۲ش در قم به چاپ رسیده میباشد.
کتاب بحرالمعارف
البته مهم ترین کتاب او در تصوف و حکمت عملی، بحرالمعارف میباشد.[۱]
این کتاب، که به فارسی ترکیب به عربی میباشد، بازگو کنندۀ روزها سلوکِ معنوی مؤلف میباشد و او آن را در اواخر قدمت، در کربلا تألیف نموده است. عبدالصمد در تألیف این کتاب ضمن استعمال از اکثری کتابهای عرفان عملی و نظری، مطالب خویش را به آیهها و روایات نیز مستند نموده است.[۲۹] دراین کتاب از مشایخ تصوف، مانند پر اسم و رسم کرخی و جنید و نجم الدین کبری نیز اقوال اکثری مذکور میباشد.[۳۰]
بحرالمعارف، در توده تصوف و تشیع، در به عبارتی مسیر جامع الاسرار سید حیدر آملی میباشد و یک کدام از منابع بحر المعارف نیز بوده میباشد.[۳۱] نصیبهایی از بحر المعارف در مورد ولایت و شئون آن، سازه بر روالِ عارفان، میباشد. او درین تاثیر مراد میباشد از منظر ولایت، تصوف را ثابت و تعالیم آن را تعبیر نماید.
بحر المعارف از نگاه ترتیب بابها و فصول و بیان عنوان ها تا حدی به کتاب مرصاد العباد نجم الدین رازی تشابه داراست،[۳۲] با این تفاوت که گستردن و شرح مطالب مطابق عقاید و مأثورات(خبرها و احادیث) شیعه میباشد، چنانکه به عنوان مثالً در جلد نخستین، درمبحث «موقعیت روحانی و مرشد» و «بحثی جامع در امامت»، دربارۀ مناقب امام علی(ع) و ثابت امامت آن حضرت کلام گفته میباشد.[۳۳]
منظومه اشعار
عبدالصمد به گویش فارسی و عربی شعر میسرود. برخی از اشعار او در بحرالمعارف آمده میباشد.[۳۴] به نوشتۀ آقا بلندمرتبه طهرانی نیز او دیوانی داشته میباشد.[۳۵]مثالای از شعر وی در باره رخت کشیدن به دیار داخل و فراغت از علم ها ظاهری این بیت میباشد که زبانحال خود را ذکر نموده است: زکعبه آخر و عاقبت فرمان سوی دیر شدم/ هزار شکر که اینجانب سرانجام بخیر شدم. [۳۶]
نقش عبدالصمد در عرفان شیعی
عبدالصمد، بعد از هشت سال، از اصفهان به کربلا رجوع و به تبلیغ طریقت خویش پرداخت.[۱۷] سازه به گفتۀ معصوم علیشاه، عبدالصمد در کربلا احتمالاً واسطۀ ملاقات سید بحرالعلوم با نورعلیشاه اصفهانی گردیده بود.[۱۸] درحالتی که این مقاله صحیح باشد، عبدالصمد همدانی در تاریخ عرفان شیعی عنایت خاصی می یابد، چون به واسطۀ وی و احتمالاً سید بحرالعلوم، طریقت بین فقهای شیعه، به خصوص در عتبات، ترویج پیدا کرد که بعداً به ملا حسینقلی همدانی رسید و بعداز آنها نیز ادامه مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد یافت.[۱۹]
مریدان
دو بدن از مشاهیر مرید او عبارتاند از: ملامحمد کوه بنانی، (متوفی ۱۲۴۷ق) از علمای کرمان، ملقب به هدایت علیشاه[۲۰] و ملا عباس ایروانی، مشهور به حاج میرزا آقاسی (متوفی ۱۲۶۵ق)، که بعد ها صدر اعظم محمدشاه قاجار شد.[۲۱] بیان شده میباشد که عبدالصمد همدانی قبل از حملۀ وهابیها، همسر و فرزندانش را به آقاسی امانت بود و وی نیز آنانرا از کربلا به همدان گشوده رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد گرداند.[۲۲]
اثرها
عبدالصمد همدانی اثراتی در تصوف و فقه و اصول و لغت و صحبت دارااست، که غالباً به چاپ نرسیدهاند. در صدق انتساب برخی از آنان به او شک وجود دارااست. برخی از این اثرها را وابسته به فرد دیگری به اسم عبدالصمد بن محمدحسین همدانی، از علمای اواخر قرن سیزدهم و اوایل قرن چهاردهم هجری قمری و از رهروان روضه خوان احمد احسایی، دانسته و گفتهاند که به خطا از آن عبدالصمد همدانی دانسته آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد گردیدهاست.[۲۳]
در فقه
بعضا از اثرها قطعی عبدالصمد در فقه عبارتاند از: بحرالحقائق، در گستردن مختصر النافع متفحص حلی، که نا تمام باقیمانده و نسخۀ خطی آن مو جود میباشد؛[۲۴] رساله در غنا، که در آن، دلایل رد غنا از نگاه فقاهتی تحقیق شدهاست[۲۵] و گستردن معارج الاصول پژوهشگر حلی.[۲۶]
در لغت
نقل شده میباشد که عبدالصمد کتابی بسیار کامل در لغت نیز داشته میباشد.[۲۷]
تصوف و حکمت عملی
از اثر ها قطعی او در تصوف، رسالۀ کوچکی میباشد به اسم، فی العشق الالهی به فارسی آمیخته با عربی، دربارۀ علاقه.[۲۸] این کتاب با اسم محبت طومار، به کارایی حسین جعفری زنجانی، در ۱۳۸۲ش در قم به چاپ رسیده میباشد.
کتاب بحرالمعارف
البته مهم ترین کتاب او در تصوف و حکمت عملی، بحرالمعارف میباشد.[۱]
این کتاب، که به فارسی ترکیب به عربی میباشد، بازگو کنندۀ روزها سلوکِ معنوی مؤلف میباشد و او آن را در اواخر قدمت، در کربلا تألیف نموده است. عبدالصمد در تألیف این کتاب ضمن استعمال از اکثری کتابهای عرفان عملی و نظری، مطالب خویش را به آیهها و روایات نیز مستند نموده است.[۲۹] دراین کتاب از مشایخ تصوف، مانند پر اسم و رسم کرخی و جنید و نجم الدین کبری نیز اقوال اکثری مذکور میباشد.[۳۰]
بحرالمعارف، در توده تصوف و تشیع، در به عبارتی مسیر جامع الاسرار سید حیدر آملی میباشد و یک کدام از منابع بحر المعارف نیز بوده میباشد.[۳۱] نصیبهایی از بحر المعارف در مورد ولایت و شئون آن، سازه بر روالِ عارفان، میباشد. او درین تاثیر مراد میباشد از منظر ولایت، تصوف را ثابت و تعالیم آن را تعبیر نماید.
بحر المعارف از نگاه ترتیب بابها و فصول و بیان عنوان ها تا حدی به کتاب مرصاد العباد نجم الدین رازی تشابه داراست،[۳۲] با این تفاوت که گستردن و شرح مطالب مطابق عقاید و مأثورات(خبرها و احادیث) شیعه میباشد، چنانکه به عنوان مثالً در جلد نخستین، درمبحث «موقعیت روحانی و مرشد» و «بحثی جامع در امامت»، دربارۀ مناقب امام علی(ع) و ثابت امامت آن حضرت کلام گفته میباشد.[۳۳]
منظومه اشعار
عبدالصمد به گویش فارسی و عربی شعر میسرود. برخی از اشعار او در بحرالمعارف آمده میباشد.[۳۴] به نوشتۀ آقا بلندمرتبه طهرانی نیز او دیوانی داشته میباشد.[۳۵]مثالای از شعر وی در باره رخت کشیدن به دیار داخل و فراغت از علم ها ظاهری این بیت میباشد که زبانحال خود را ذکر نموده است: زکعبه آخر و عاقبت فرمان سوی دیر شدم/ هزار شکر که اینجانب سرانجام بخیر شدم. [۳۶]
نقش انتخاب مسجد مناسب در برگزاری یک مراسم ترحیم آرام و منظم