مجله خبری مساجد

اثرها اجتماعی غایب بودن
به گفته علامه طباطبایی، غایب بودن و بدگویی اشخاص پی درپی موجب کینه دوزی و انقطاع ارتباط اشخاص گردیده و کم کم با تأثیرگذاری در جامعه و دور و اطراف اجتماعی، موجب خرابی جامعه میگردد؛ همچون خوره‌ای که در تن بشر افتاده و اعضای او‌را یکی از یکی‌از بخورد تا جایی که فن حیاتش را به کلی مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد انقطاع نماید.[۳۱]

امام خمینی در کتاب تفصیل چهل حدیث اثراتی چندین برای غایب بودن مطرح نموده است:

فاسد شدن ایمان و خلق در جامعه؛
رسوایی و بی‌آبرویی بشر در جهان و آخرت؛
از دربین رفتن قُبح معاصی و گناهان، در فیض ارتقا خرابی؛
برهم تناول کردن وحدت در اجتماع بر تاثیر به دور شدن قلوب از هم.[۳۲]
آیت الله مکارم شیرازی نیز غایب بودن را موجب بدبینی، سستی پیوندهای اجتماعی و شالوده‌های همیاری و تعاون، از فی مابین رفتن پشت گرمی، منشأ کینه و دشمنی و گاه مبارزه و قتل و کشتار دانسته میباشد.[۳۳] از دید او، گناه کبیره بودن غایب بودن نیز به دلیل همین اثرها شخصی و اجتماعی رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد.[۳۴]

راهکارهای سوراخ غایب بودن
عالمان رفتار برای رخنه‌ غایب بودن، منش‌کارهایی زیرا تامل در آیه ها و احادیث مذمت غایب بودن و اعتنا در آن ها، پندار در مرگ، سوراخ مورد غایب بودن، مراقبه و احتساب ذکر کرده‌اند.[مستلزم منبع] امام خمینی مطابق روایات، دو رویه علمی و عملی برای حل این خلل اخلاقی ارائه کرده، می گوید که با فعالیت بدین مسائل بشر قادر است از این گناه کبیره متنفر آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد گردد:

خط مش علمی
شیوه علمی سوراخ غایب بودن، فکر در حاصل سوء آن که در روایات اورده شده و سنجش آن با ترازو عقل میباشد. بعضی از اثر ها سویی که در روایات آمده اینگونه میباشد: رسوایی بین عموم،‌ افتادن از دیده عموم،‌ ساخت بغض عدوات در نفس آدم،‌ دشمنی خدا و فرشتگان با غایب بودن کننده،‌ خلود در حریق،‌ جابجایی حسنات غایب بودن کننده به شخص آیتم غایب بودن و جابجایی سیئات غایب بودن شونده به غایب بودن کننده.

کتاب کشف الریبه
راه و روش عملی
خط مش عملی سوراخ غایب بودن نیز عبارت میباشد از: تربیت نفس برای دوری از غایب بودن، مهار گویش و به حساب آوردن و مراقبه.[۳۵]

کتاب‌ها
کتاب‌ها و تک‌نگاره‌هایی درباره غایب بودن نگاشته گردیده که بعضی از آنان عبارتند از:

کشف الریبة عن أحکام الغیبة، شهید ثانی، طهران، انتشارات مرتضوی، ۱۳۷۶ش. این کتاب با تیتر «غایب بودن و احکام آن» به وسیله رضا رجب‌زاده و با تیتر «غایب بودن، گناه کبیره یا این که یک بیماری کم عقل» بوسیله سید ابراهیم میرباقری به فارسی ترجمه گردیده‌است.
سرطان ایمان، حسین میرزاخانی، قم، راس انتشارات دفتر کار تبلیغات اسلامی.
راهکارهای هجران از گناه؛ غایب بودن و بهتان، عزیزالله حیدری، قم، انتشارات مسجد مقدس جمکران.

موعودباوری
موعود باوری به‌معنای باور به یک نجات‌قسمت میباشد که در آخرالزمان برای نجات و رهایی بشر‌ها و برقراری صلح و عدل و داد خواهد آمد. منجی موعود و نجات‌نصیب در نزد اقوام و ملل متعدد با دین‌ها و تمدن‌های تماماً گوناگون، به اَشکال و صور متعدد و متنوعی مطرح گردیده‌است؛ ولی تمامی حدوداً درین نکته متفق‌القول‌اند که نجات‌بخشی خواهد آمد و آنها را از یوغ بندگی ستمکاران و حاکمان زورگو رهانیده، جامعه‌ای آکنده‌از عدالت را به وجود خواهد آورد. هندوها انتظارِ د‌همین تجلی ویشنو یا این که کالکی را دارا‌هستند؛ بودایی‌ها ظهور بودای پنجم را منتظرند؛ یهودیان مسیح (ماشیح) را نجات‌دهنده میدانند؛ مسیحیان، فارقلیط را می‌طلبند که عیسی مسیح مژده آمدنش را داده میباشد؛ و مسلمان‌ها قائل به ظهور مهدی مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می باشند.

مضمون‌‌شناسی
موعودباوری به معنای اطمینان به یک منجی(نجات‌قسمت) میباشد که در آخرالزمان برای نجات و رهایی آدم‌ها و برقراری صلح و عدل و داد خواهد آمد.[۱] منجی موعود و نجات‌نصیب در نزد اقوام و ملل متعدد با آئین‌ها و تمدن‌های متعدد، به طور‌های متنوعی مطرح گردیده است؛ البته همگی در‌این نکته توافق دارا‌هستند که نجات بخشی خواهد آمد و آن‌ها را از ستم و حاکمان زورگو رها خواهد کرد و جامعه‌ای مملو‌از عدالت به وجود رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد خواهد آورد.[۲]

موعودباوری در مکاتب شرعی
موعودباوری در ادیان متعدد به سیرتکامل‌های متعدد مطرح بوده و یک کدام از اعتقادات مهم آن ها به شمار می‌رفته میباشد. به گفته برخی از پژوهشگران کمتر آئین و مذهب و ملتی یافت میشود که به منجی موعودی اطمینان آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد نداشته باشد.[۳]

در ادیان شرقی
آئین هندو: در دین هندو، موعود نجاتبخش موسوم به کالکی در نقطه پایان واپسین زمان وقتی از ادوار چهارگانه جهانی، یعنی کالی یوگه[۴] ظهور خواهد کرد. بنابر اندیشه هندویی، عالم از چهار زمان رو به انحطاط ساخته شده میباشد. در چهار‌مین زمان، یعنی بعد از ظهر کالی، خرابی و تباهی سراسر عالم را فرا میگیرد. زندگانی اجتماعی و معنوی به نازل‌ترین حدّ خویش نزول می‌نماید و موجبات زوال آخری را آماده می‌سازد.[۵]
در‌این بعد از ظهر (کالی یوگه یا این که عصر انحطاط) که بنابر باورهای هندویی از آخر شب فی مابین ۱۷ و ۱۸ ماه فوریه سال ۳۱۰۲ پیش از ولادت مسیح استارت شده، و ما فعلا در آن به رمز می بریم، تنها به یک چهارم دَرْمه (آیین یا این که نظم کیهانی) فعالیت میگردد و سه چهارمش به بیماری آلزایمر ودیعت گردیده است. مردمان این عصر فاسق، ستیزه‌جو و زیرا گدایان، بداقبال و لایق اقبالی نیستند. چیزهای بی‌بها را ارج می‌نهند، آزمندانه می خورند و در شهرهایی معاش می‌نمایند که آکنده از دزدان میباشد.[۶] بر طبق ادیان و مدرسه‌های فلسفی هند،[۷]در نقطه پایان اینگونه روزگار سیاهی، واپسین و دهمی تجلّی (اوتارة) ویشنو موسوم به کالکی، سوار بر اسبی سپید و به هیأت بشر ظهور خواهد کرد. او سراسر دنیا را سواره و با شمشیری آخته و رخشان در می‌نوردد تا بدی و خرابی را نابود نماید. با نابود کردن دنیا، حالت برای آفرینشی جدید آماده می‌گردد تا در مهایوگای آجل، دیگر توشه عدل و داد و فضیلت بها یابند.[۸]

دین بودیسم: در دین بودا، درنگ منجی موعود با معنا میتْرِیه (کلمه‌ای سنسکریت به معنای کریم ومهربان) تبیین می‌شود. در الهیات بودایی، اورا بودای پنجم[۹] و واپسین بودا از بودایان زمینی میدانند که هنوز نیامده میباشد، امّا خواهد آمد تا کلیه بشر‌ها را نجات دهد. در نمادنگاری بودایی، اورا به هیأت مردی نشسته که مهیا برخواستن میباشد، اکران میدهند تا نمادی باشد از شایستگی او برای قیام!
احادیث بودایی درباره شخصیت و کیفیت ظهور واپسین بودا یا این که منجی موعود یعنی هر کس خواهد آمد تا همگان را مژده رهایی داده و آن ها را از چرخه آهنین رجعت‌های مداوم به دانا نجات دهد، همداستان نیستند. در سنّت مهایانه که یکی دو سنّت یا این که مذهب مهم بودایی میباشد، دقت بیشتری به شخصیت میتریه گردیده‌است. در احادیث مهایان‌های، شاکیه مونی که به عبارتی گُتمه بودای پر اسم و رسم میباشد چهار‌مین بودا و میتریه که بعداز وی خواهد آمد، تحت عنوان بودای پنجم معرفی گردیده است. در حالی که در بعضا احادیث بودایی، گُتمه بودای هفتم میباشد و بوداسف (Bodhesattava) در آجل و تحت عنوان واپسین بودا ظهور خواهد کرد. درباره معاش و آخر و عاقبت مقدّر میتریه نیز تحت عنوان واپسین بودا اختلاف وجود دارااست. در کانون پالی (منبع مهم داده ها ما از آئین بودای نخستین) التفات چندانی به او نداده‌اند؛ فقط در یک سوره (سوره چکه وتّی سیهه ناده) از این موسسه، اسم او‌را برده‌اند. امّا از اثر ها غیر کانونی (غیر مقدس) دو تاثیر به‌این آموزه تخصیص یافته میباشد.

در مهاوَنسه که به تاریخ سریلانکا میپردازد، روز شمار حادثه ها مرتبط با قیام میتریه به وضوح اینگونه اورده شده میباشد:

«بعد از آن که شاکیه مونی به پری نیروانه (نیروانه تعالی) رسید، عالم پا به سراشیبی اجتماعی و کیهان شناختی بنیان؛ پنج هزار سال بعداز واپسین بودا، آفتاب آموزه‌های بودایی افول می‌نماید و ارتفاع قدمت آدمیان به ده سال فرو می‌کاهد. در‌این فرصت، چرخه وارونه می گردد: معاش متحوّل گردیده، به گونه ای که میانگین قدمت عموم به هشتاد هزار سال می رسد.[۱۰] با این عمرهای وقتگیر و زمینة مطلوب برای تعالیم بودا، یک چکره ورتین یا این که (راهنما) خواهد آمد. وی برای عموم رفاه و خوشبختی میاورد و آموزه‌های بودا را اشاعه می‌نماید. سپس که اینگونه فضایی پردیس گون آماده آمد، میتریه از افق توشیته نزول می‌نماید، بودایی خود را به کمال میرساند، و درمه را به فرهیختگان میاموزد. مَها کشیپه، از مریدان پر رنگ بودا، از خلسه‌ای که بعداز پری نیروانه استاد خود بدان فرو رفته بود، خارج می آید تا توشه دیگر بودا را سرویس نماید و آموزه‌های آن روشنی یافته را بشنود.»[۱۱]

مهمترین عامل ها در جدال احسن از منظر امامان شیعه
مهم ترین ادله در جدال احسن، به کارگیری از منابع علمی دارای اعتبار همانند قرآن، سنت و منابع عقلی (علم کافی در ارتباط مسئله گزینه مناظره) مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد.

کارداران علمی
دراین‌باره روضه خوان صدوق (درگذشته ۳۸۱ق) روایتی از امام رضا(ع) گزارش کرده که می فرماید: قرآن ریسمان سفت الهی میباشد، چنگ آویز پایدار و پابرجای اوست و روش پر رنگ و رفیعتر و بدون نقص اوست که، سالک و رهسپار خویش را به فردوس میرساند و از حریق جهنم نجات میبخشد، در زمان مجال و سپری شد روزگاران کهنه نگردد، و بر گویش‌های متفاوت سست و بی‌بها و ناچیز نیاید، چون آن برای وقتی خاصّ نیامده، و در هر مجال مانند فرصت قبلی جدید و تازه، بلکه حجّت میباشد و استدلال برای تمامی آدم‌ها در هر مجال و جای محسوب میشود. «لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ»[۲۲] (از هیچ سو فسخ بر آن خط مش ندارد، از جانب حکیم و حمیدی فرود آمده که همگی مخلوقات اورا ثنا رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می‌نمایند).[۲۳]

به گفته برخی اندیشمندان سهم فراوانی از گفتار و سیره امامان(ع) در جدل‌هایشان به‌شکل بدون واسطه یا این که غیرمستقیم به تبیین و دانایی‌بخشی معارف قرآن تخصیص داشته میباشد.[۲۴] به‌سیرتکامل‌ای که امام راستگو(ع) در تعبیروتفسیر جدال احسن میفرماید: «خواسته جدال به‌وسیله آیه‌ها قرآن میباشد».[۲۵] بعضی، علم کافی در مورد گزینه مناظره، استعمال از مبانی مشترک و منطقی بودن دلایل مناظره کننده را از دست اندرکاران علمی در جدال احسن آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد شمرده‌اند.[۲۶]

کارداران اخلاقی
گروهی از عالمان اسلامی مباحث اخلاقی را از عامل ها مؤثر در جدال احسن برشمرده‌اند:

رعایت متانت و کردار پسندیده
مورد‌سازی برای طرح ایده ها علمی مخالف
گفتار فصیح و سخن رسا
خودداری از تعصب و تاسی از حق
قابل ادراک بودن سخنان مناظره‌کننده.[۲۷]
پانویس
ابن سینا، منطق الشفاء، ۱۴۰۴ق، ج۳، ص۱۵ - ۱۶.
ملاصدرا، منطق نوین شامل اللمعات المشرقیه فی الفنون المنطقیه، ۱۳۶۲ق، ص۶۷۶.
اسدعلیزاده، «اصول و طرز‌های مناظره (جدال احسن)»، ص۷۰.
جلائی نوبری، «جدال احسن از بینش امام رضا(ع)»، ص۱۳۴.
اسدعلیزاده، «اصول و طرز‌های مناظره (جدال احسن)»، ص۷۵.
جلائی نوبری، «جدال احسن از طریقه امام رضا(ع)»، ص۱۳۳.
سوره نحل، آیه۱۲۵.
عباسی مقدم، «معناشناسی و

آئین و نبی
بنابر نشانه‌ها قرآن، قبیله ثمود مشرک بودند، خدا پارسا را برای هدایت فامیل خویش برانگیخت تا آنان‌را به یکتاپرستی دعوت نماید.[۲۳] در روایتی از امام باقر(ع) نقل گردیده‌است که خویشاوندان ثمود ۷۰ بت داشتند و آنان را می‌پرستیدند.[۲۴] بر مبنا روایتی از امام راستگو(ع)، این بستگان صخره بزرگی را می‌پرستیدند و سالی یکبار اطرف آن گرد می‌آمدند و برایش قربانی می‌کردند[۲۵] همینطور افزوده شدنِ نقش مسیح در سال ۴۷۶م بر یکی‌از کتیبه‌های منسوب به آنها که وابسته به سال ۲۶۷م بوده را گواه این دانسته‌اند که مسیحیت در عصر‌ای در بین آنها ترویج داشته مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد.[۲۶]

برخورد به دعوت با تقوا
نوشته ی علمیٔ اساسی: ناقه باتقوا
آن‌ها از حضرت با تقوا، برای ثابت مدعایش، تقاضای اعجاز کردند[۲۷] بر اساس احادیث، از وی خواستند تا شتر ماده‌ای را دل کوه، خارج آورد[۲۸] خداوند منظور آن‌ها را برآورد و ناقه‌ای از دل کوه خارج آمد، باتقوا به آن‌ها هشدار اعطا کرد، تا متعرض ناقه نشوند.[۲۹] البته فامیل ثمود ناقه را کشتند.[۳۰] در منابع اسلامی این شتر به ناقه پارسا پر اسم و رسم میباشد. بعضی از مفسران شیعه با استناد به روایتی از رسول(ص) به تشابه قتل کننده ناقه باتقوا (اشقی الاولین) با قتل کننده امام علی(ع) (اشقی الآخرین) اشاره رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد کرده‌اند.[۳۱]

قرآن از ۹ تیم در خویشاوندان ثمود خاطر کرده که هم‌قسم شدند تا باتقوا و خانواده‌اش را به قتل برسانند [۳۲] ولی سازه بر بعضی گزارش‌ها آن ها ۹ بدن بودند و در غاری نهفته شدند، غار بر سرشان فرو سرازیرشد و آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد نابود شدند.[۳۳]

خویشان ثمود، در قبال دعوت باتقوا به دو یا این که سه مجموعه[۳۴] تقسیم شدند عکس العمل بیشتر آن‌ها به دعوت وی منفی بود،[۳۵] ولی توده یه خرده از وی تبعیت کردند.

نزول عذاب الهی
بعد از آنکه خویشان ثمود ناقه را کشتند، پارسا به آن ها خبر اعطا کرد، بعد از سه روز به عذاب آفریدگار گرفتار می شوند.[۳۶]سازه بر بعضا گزارش‌ها، در روز اولیه رنگ رخسار آن ها رنگ زرد، روز دوم سرخ و روز سوم سیاه شد و آن گاه به عذاب الهی گرفتار و نابود شدند.[۳۷] قرآن از عذاب خاندان ثمود با اسم‌های صاعِقَه، [۳۸]صَیحه[۳۹] و رَجفه[۴۰] خاطر نموده است. برخی از نویسندگان این عنوان ها را فرآیند متعدد عذاب دانسته‌اند.[۴۱]

باقیماندگان از عذاب
اورده شده، جا ماندگان اندک از خاندان ثمود به مکه[۴۲] و یا این که رمله از شهرهای فلسطین[۴۳] هجرت کردند، بعضی از محققان وجود اماکن متفاوت به اسم باتقوا رسول در فلسطین را، ادله سکونت جا ماندگان ثمود در آنجا دانسته‌اند.[۴۴] ابوالفرج اصفهانی نیز قوم و قبیله ثقیف را از نسل فامیل ثمود دانسته[۴۵] ولی ابن خلدون در صدق این انتساب شک و تردید نموده است.[۴۶]برخی دیگر بنی‌هلال را فرزندان خاندان ثمود می دانند.[۴۷]

اثر ها بر مکان باقی مانده
سنگ‌نگاره‌ها، سنگ‌نوشته‌ها و بناهای اکثری در کوه اثالث و دیگر نقاط شبه جزیره ایالات متحده عربی یافت گردیده‌ که بعضی احتمال داده‌اند این بناها آرامگاه ثمودیان بوده میباشد.[۴۸] در کتیبه‌های منسوب به آن‌ها، اسم رضو یا این که رضی از بت‌های مشهور عربی شمالی، صلم از بت‌های حیطه تیماء و دیگر آلهه این بخش ها آمده میباشد[۴۹]

نقل شده قصه بستگان ثمود در تورات نیامده میباشد. از این‌رو برخی از باستان‌شناسان در وجود این قبیله شک و تردید کرده بودند،[۵۰] ولی از قرن نوزدهم میلادی(سیزدهم قمری) یافته‌های باستان‌شناسان وجود آن ها را تأیید نموده است.[۵۱]

قوم و قبیله ثمود
خویشاوندان ثَمود قومی عرب که با انکار دعوت باتقوا فرستاده به عذاب الهی گرفتار شدند. قرآن از آنها تحت عنوان قومی مشرک خاطر کرده که در ساختن منزل از سنگ مهارت داشتند. خداوند پارسا(ع) را به سوی آنها ارسال کرد. آن‌ها اعجاز رسول خویش را که به ناقه باتقوا آوازه داراست، کشتند و به دنبال آن به عذاب الهی گرفتار شدند. روایت خویشان ثمود در تورات نیامده، ولی یافته‌های باستان‌شناسان وجود آنها‌را در بخش ها شمالی شبه‌جزیره ایالات متحده عربی تأیید مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می‌نماید.

ثمود در قرآن
برخی ثمود را کلمه‌ای عربی و به معنای آب اندک[۱] و بعضا دیگر، آن را غیر عربی دانسته‌اند.[۲] ثمود اسم قوم[۳] و اسم جد بستگان ثمود[۴] بوده میباشد. این واژه و کلمه ۲۶ توشه در قرآن آمده میباشد.[۵] همینطور برخی مفسران مراد از اصحاب الحجر در آیه ۸۰ سوره حجر را بستگان ثمود دانسته‌اند و حجر اسم سرزمینی بوده که در آن رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می‌زیستند.[۶]

خصوصیت‌ها
قرآن به مهارت قوم و قبیله ثمود در ساختن منزل با تراشیدن کوه‌ها و سنگ‌ها،[۷] ساختن کاخ در دشت‌ها،[۸] و نیز کشور آباد و حاصلخیز آنها[۹] اشاره کرده و گفته میباشد که آن ها منزل‌های خویش را از سنگ آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می‌ساختند.[۱۰]

فرصت معاش
در قرآن به مجال معاش خاندان ثمود اشاره نشده، ولی آن‌ها جانشینان قبیله عاد معرفی گردیده[۱۱] و در یادکرد اقوام و پیامبران گذشته قصه آن ها بعد از قبیله عاد آمده میباشد.[۱۲] بعضی از قوم و قبیله ثمود با تعبیر و تفسیر «عاد الآخره» حافظه کرده‌اند.[۱۳] بعضی گفته‌اند این ترتیب قرآنی، ترتیب تاریخی آنان را نیز میرساند.[۱۴] به نقل از آذرنوش، خاطر کرد از ثمودیان در منابع باستانی، عمدتا مرتبط با مسافت وقتی فی مابین قرن هشتم قبل از به دنیا آمدن تا قرن دوم میلادی میباشد.[۱۵] البته مبتنی بر منابع تاریخی مسلمانها، مجال نبوت با تقوا، مقدم بر پیامبری حضرت ابراهیم بوده[۱۶] و همینطور در میان خویشاوندان عاد و ثمود حدود ۵۰۰ سال مسافت بوده میباشد.[۱۷] در بعضا از منابع از نوادگان سام بن نوح معرفی گردیده‌اند.[۱۸]

جای معاش
آورده شده مسکن خاندان ثمود در حوزه‌ حِجر، در کنار دریا دریای سرخ مجاورت وادی القری[۱۹] و در مسیر حجاز به شام[۲۰] قرار داشته میباشد. بر شالوده روایتی در مسیر عزیمت سپاه اسلام از مدینه به تبوک هنگام عبور از منطقه حجر، رسول(ص) از بیم اینکه مبادا همراهانش در گیر بلایی شوند که به قوم و قبیله ثمود رسیده بود امرکرد از آب آنجا ننوشند و با حالتی گریان از آنجا بگذرند.[۲۱] جوادعلی، بلندی‌های حجاز و اردن مدرن را مسکن آنها دانسته میباشد.[۲۲] قرآن محل معاش خویشان ثمود را معلوم نکرده میباشد.

مقام و التفات قضیه شر
وجود دردها، مصیبت‌ها، و اشکال ضرر و زیان و زیانهاى مادى و جسمى و روحى كه به آحاد آن‌ها اسم «شر» داده گردیده‌است،[۱] از مهمترین معضل‌های گفت و گو‌های اعتقادی در ادیان آسمانی همانند اسلام و مسیحیت میباشد.[۲] و پیشینه آن به روزهای اولیه حیات بشری برمی‌شود.[۳] وجود شرور در نگاه اولیه با توحید در خالقیت، حکمت خدا، عدل الهی و نظام احسن ناسازگار می‌کند.[۴]با این درحال حاضر بیان شده که هیچ‌گاه تحت عنوان مورد‌ای اساسی مطرح نبوده و مدام در لبه مسائل دیگر مثلا گفت و گو صفات الهی بدان مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد پرداخته میشد.[۵]

زمینه شر بعد از نبرد‌های جهانی و در قرن‌های ۲۰ و ۲۱میلادی به یکی‌از مباحث پررنگ و مشاجره‌برانگیز در حوزه فلسفه آئین بدل شد.[۶] در فلسفه آیین و صحبت تازه، موضوع شر به‌تیتر چالشی عقلانی و از دورازشوخی‌ترین نقد ها علیه اصل وجود پروردگار مطرح شد‌ه‌است. به سیرتکامل‌ای که هانس کونگ، فیلسوف آلمانی، این مسئله را پناهگاهی برای خداناباوری رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می داند.[۷]

شر چیست؟ شر چه‌گونه به‌وجود آمده میباشد؟ چرا به‌وجود آمده و چه کسی آن را به‌وجود آورده میباشد؟ آیا قابلیت نداشت که دنیا فقط سرشار از زیبایی و نه بود؟ ایا شرور را پروردگار آفریده و در حالتی که اینگونه باشد، چرا پروردگار شر را آفریده میباشد و چرا نباید شرور را از در بین پیروزی؟ به عبارت دیگر، سوال از اینکه پروردگار خیرخواه، حکیم و قوی مطلق چه گونه قادر است بدون واسطه یا این که غیرمستقیم به وجود بیماری‌هایی مثل سرطان، بلایای طبیعی، اختلالهای مادرزادی و ... اجاز دهد که سختی‌های بخش اعظمی را برای آدم در ادامه آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد آورد؟[۸]

سوال‌های دیگری نیز از منظر الاهیاتی و فلسفی مطرح گردیده‌اند؛ مثل این که وجود شر با اطمینان به اوصافی زیرا عدل و داد، حکمت و توان آفریدگار سازگارند؟ آیا نظام جانور و دنیا شایسته ترین دنیا ممکنم میباشد و نظام آن شایسته ترین نظام هستی میباشد؟[۹]

مورد شر در ادبیات اسلامی و شیعی
به نقل از دانشمندان، کلمه و واژه شر به معنای ناملایمت و مشقت و ضرروزیان‌ها بیش تر از سی توشه در قرآن به فعالیت رفته میباشد.[۱۰] به گفته مطهری فیلسوفان مسلمان مشاجره شرور را معمولا در مباحث مربوط به توحید، جواب به شبهه ثنویه و یا این که در مشاجره التفات الهی و در جواب به شبهه دوگانگی مبدأ یا این که وابستگی عزم آفریدگار به شرور مطرح می‌نمایند.[۱۱] در کتاب‌های کلامی و اعتقادی مسلمان ها و شیعه ها نیز، معمولا در مشاجره افعال الهی، بحثی منحصر به فرد درباره عدل خدا وجود داراست که در آن به مورد شر دقت گردیده‌است.[۱۲] مرتضی مطهری الاهی‌دان شیعه کتاب عدل الهی را در همین راستا نوشته میباشد.[۱۳] انجمن علمی فلسفه آئین جمهوری اسلامی ایران فهرستی از کتب و مقاله‌ها منتشر گردیده به فارسی درباره شر را گرد آورده میباشد.[۱۴]

معنای شر و نسبت آن با مشقت
راغب اصفهانی در کتاب لُغَاو «مفردات»، شر را تحت عنوان چیزی که همگی از آن غربت می‌نمایند تعریف‌و‌تمجید نموده است.[۱۵] چنان‌که معنای شر در نصوص فقاهتی (قرآن و احادیث) را نیز به عبارتی مضمون‌ همگانی در جامعه دانسته‌اند.[۱۶] ولی در اصطلاح ابن‌سینا فیلسوف مسلمان با نگاهی فلسفی شر را به معنای عدم دانسته[۱۷] اهل فلسفه و سخن همگی بدی‌ها و ایرادات معاش بشری اعم از پیکار‌ها، جنایت‌ها، قتل نفس‌ها، بیماری‌ها، تخریب‌های نتیجه ها از زلزله‌ها و گردباد‌های شدید، و گریزناپذیری مرگ را پایین اسم شر خاطر می‌نمایند.[۱۸]

شر در نگاه پژوهشگران غربی به سختی،[۱۹] عزم بد[۲۰] و عجز و ناتوانی[۲۱] تعریف‌و‌تمجید گردیده‌است. ارسطو، فیلسوف یونانی، او‌لین کسی بود که شر را به‌تیتر چیزی غیر مطلوب تعریف کرد.[۲۲] به نقل از بعضی از دانشمندان، بیشتر اندیشمندان غربی، شر را به مشقت تمجید کرده‌اند.[۲۳] تالیف کننده نوشته‌ی‌علمی «نه و شر» در دانشنامه امام علی(ع)، مطابق احادیثی از امام علی(ع)، نه و شر را دو فرمان انفسی معرفی نموده است که ناشی از درک شور یا این که مشقت بشر می باشند، و پدیده‌های فرنگی زمانی نه یا این که شر نامیده میشوند که مسئله‌ساز شعف یا این که مشقت در بشر گردیده باشند. شرور طبیعی مثل زمین لرزه،‌ سیل و آتشفشان یا این که شرور اخلاقی به‌این استدلال شر محسوب می شوند که موجب سختی و درد زحمت آدم می شوند.[۲۴] محمدتقی جعفری فیلسوف و الاهی‌دان شیعه کاربرد واژه و کلمه شر را خطا میداند و سفارش می‌نماید به مکان آن از کلمه و واژه‌هایی مثل ناملایمات استعمال شود که معنای مشقت را میرساند.[۲۵]

شرور آزمون الهی و موجب بیداری از غفلت
افزون بر جواب‌ها و راهکار‌های کلامی و فلسفی که برای شرور طبیعی مطرح گردیده، فواید و اثراتی نیز برای آن‌ها برشمرده‌اند که بعضی از آنان عبارتند از:

آزمون الهی: شرور طبیعی را وسیله آزمون الهی دانسته‌اند.[۵۸] به اعتقاد و باور مرتضی مطهری، معبود توسط شرور، هر کسی را به کمال لایق‌اش میرساند و سکو و جایگاه معنوی مخلوق‌اش را می افزاید.[۵۹] از نگاه وی، شرور و درد و مشقت‌ها مسئله پرورش و تکامل بشر را مهیا می‌نمایند؛ چون بخش اعظمی از کمالات انسانی در تاثیر شرور و ابتلای به آسیب ها و درد و مشقت شکوفا می شوند و به دست می آیند.[۶۰] بزرگ روح و تکامل آدم از روش شرور را صرفا در شرور طبیعی روان دانسته‌اند.[۶۱] آیه ۳۵ سوره انبیاء و آیه ۵۵ سوره بقره بر تست آدم‌ها از روش شرور و رنج‌ها و آسیب ها تأکید مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد دارا‌هستند.[۶۲]
بیداری از غفلت: وجود شرور و بلا و مصیبت را مایه بیداری از غفلت‌ها و عبرت تصاحب کردن از حادثه ها دنیا دانسته‌اند.[۶۳] آیاتی مانند آیه ۹۴ و ۱۳۰ سوره اعراف و آیه ۲۱ سوره سجده بر این بهره شرور اشاره دارا هستند.[۶۴]
شرور نمایانگر خیرات: شرور و ناملایمات از آن جهت که موجب نمایان شدن خیر‌ها و خیرها میگردند، وجودشان ضروری تلقی گردیده است؛ چون در حالتی که شرور و پلیدی‌ها نبودند، خیرات و زیبایی‌ها به دیده نمی‌آمدند. از جمله در صورتی در جهان بشر زشت خلا، زیبایی آدم خوشگل هم چشم و شعور نمیشد.[۶۵] این مقاله را مرتبط با ساختمان ادراکی آدم دانسته‌اند؛ بشر هر چیزی به عنوان مثال نه و شر را با نقطه مقابلش میشناسد و فارغ از نقطه مقابل، نمی‌تواند چیزی را بشناسد هرچند بسیار رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد بدیهی باشد.[۶۶]
کشف اسرار طبیعت و پدیدآمدن و توسعه و گسترش علم‌ها،[۶۷] قدرشناسی نعمت‌های الهی،[۶۸] و پرورش و شکوفایی استعدادهای آدم بر تاثیر شرور و مشقت‌ها و درد و مشقت‌ها[۶۹] از سایر فواید شرور طبیعی شمرده آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد شد‌ه‌است.
مورد شر
زمینه شر به ناسازگاری در بین وقوع حادثه ها ناراحت کننده مثل ز‌لزله، سیل، مرگ، بیماری و مواقعی مانند ظلم و تبعیض با عقاید اسلامی اشاره دارااست. این زمینه، از یک سو وجود پروردگار را ذیل سؤال میبرد؛ چون نمی‌قدرت همزمان به وجود آفریدگار و وجود شرور باور داشت؛ از سوی دیگر، یگانگی خداوند را به معضل می کشد؛ به‌این شکل که بعضی از باورمندان به دو آفریدگار، بر این نظریه‌اند که خیر و خوبی‌ها می بایست به پروردگار و بدی‌ها می بایست به اهریمن نسبت داده خواهد شد. این شبهه موضوع‌ای برای شک وتردید در صفاتی همانند توان، دانش و خیرخواهی خدا ساخت و ساز می‌نماید؛ چون در حالتی‌که پروردگار توانا،‌ فقید و خیرخواهِ بندگانش میباشد، چرا بازدارنده شرور نمی شود؟ همینطور این شبهه، ناحیههای حکمت و عدل الهی را آیتم تحقیق قرار داده میباشد.

شر به گونه های مختلفی تقسیم می‌گردد، مثلا: شر طبیعی و اخلاقی، شر اجتماعی، شر ادراکی و عاطفی. فیلسوفان و متکلمان با رویکردهای متنوعی بدین موضوع پرداخته‌اند. اکثری از فیلسوفان بر این باورند که شرور عدم و از سنخ فنا‌اند. ازاین‌رو، نیازی به سازنده ندارد؛ چون آفرینش اختصاصی وجود و هستی میباشد؛‌ البته گروهی از متکلمان آن را امری وجودی میدانند که می بایست با عدل و داد الهی سازگار باشد. جواب‌های زیادی برای شبهه شرور ارائه شد‌ه‌است که مهمترین آنها مشتمل بر نظام احسن، عدمی بودن شر، تقسیم‌بندی اشکال شر، گرانقدر روح انسانی، نا‌آگاهی بشر، عقیده عوض و انتصاف میباشد. بخش اعظمی از فیلسوفان و متکلمان، شرور اخلاقی را سود سپردن آدم می دانند. جواب‌های دیگری نیز وجود داراست که بوسیله اندیشمندان مسلمان پذیرفته نشده‌اند؛ مثلا مکافات کار، وهم‌انگاری فقید ماده، عقیده ارگانیسم جهانی، دوگانه‌پرستی، الهیات پویشی، پراگماتیسم و تصویرگرایی. برای بعضا از شرور نیز فوایدی برشمرده گردیده است.

شر دارنده تعاریف مختلفی در لغت و اصطلاح میباشد. در فلسفه غرب، معمولاً شر به معنای سختی تعریف‌و‌تمجید گردیده است. در قرن ها بیستم و بیست و یکم، زمینه شر به یک کدام از جنجالی‌ترین مباحث فلسفه آئین تبدیل گردیده‌است و اعتنا موافقان و معارضان فکر‌های فقهی را به خویش جلب نموده است. اپیکور یونانی اولیه کسی بود که به تضاد و مغایرت در میان موضوع شر و سه خصوصیت توان، دانش و خیرخواهی خداوند اشاره کرد.

بینش‌ها
درباره تایید یا این که عدم تایید عقل فعال دو عقیده وجود دارااست.

موافقان
هر سه مدرسه فلسفه اسلامی عقل فعال را پذیرفته و از آن مشاجره کرده‌اند؛ هرچند اختلافاتی با یکدیگر دارا هستند. فیلسوفان مشائی، عقول را منحصربه‌فرد در عقول ده‌گانه طولی و عقل فعال را دهمی و واپسین عقل از آن سلسله طولی می‌دانستند. براساس فلسفه اشراق، افزون بر عقول طولی فراوان، عقول عَرْضی هم وجود داراست که نقش و کارکردهای عقل فعال بدین عقول عرضی واگذار شد‌ه‌است. ملاصدرا در حکمت متعالیه با تایید عقول طولی فلسفه مشاء و عقول عرضی فلسفه اشراق، برای عقل فعال، نقش وجودشناختی و معرفت‌شناختی خاصی قائل شد؛[۲۴] اما ملاصدرا در آثارش گاهی عقل فعال را وجودی جداگانه از نفس آدم می داند و گاهی آن را جايگاه خوب و کمال نفس انسانی مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می‌شمارد.[۲۵]

نقل شده عقل فعال در حکمت اشراق، در سلسله عقول طولی، نوروروشنایی اولیه و نوروفروغ اقرب و در رتبه عقول عرضی، رب النوع (خواسته از رب النوع‌ها در حکمت اشراق، عقول عرضی می باشند) بشر میباشد.[۲۶] روحانی اشراق در کتاب «هیاکل النور» می‌نویسد برای مثال نورهای قاهر (عقل) آن میباشد که نسبتش با ما همانند بابا میباشد و وی ربِّ نوع انسانی میباشد و بخشنده نفس‌های ما و مُنادرِّل بشر میباشد. شارع او‌را «روح الامین» و اهل حکمت اورا عقل فعال رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می‌نامند.[۲۷]

اورده شده با وجود اینکه عقل فعال در حکمت مشاء و متعالیه، به عبارتی جبرئیل و سرچمشه کل حقایق و معارف و استدلال خروج نفس از قوه به فعلیت دانسته گردیده‌است، ولی تصویری که از عقل فعال در حکمت متعالیه ارائه گردیده، بدون نقص‌خیس و عالی از تصویر ارائه گردیده در حکمت مشاء میباشد. از نگاه ملاصدرا، نفس آدم در تاثیر رها شدن از تعلقات دنیوی، با عقل فعال متحد می شود و عقل فعال جايگاه‌ای از مراتب خوب نفس انسانی می گردد و کل حقایق را به طور حضوری (خیر حصولی) مشاهده آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می‌نماید.[۲۸]

معارضان
اورده شده فیلسوفان و متکلمانی همانند ابوالبرکات بغدادی، امام محمد غزالی و فخرالدین رازی وجود عقل فعال و نقش وی در ساخت فقید ماده و نفوس انسانی و افاضه ادراکات به نفس انسانی را انکار کرده‌اند. غزالی نقش عقل فعال در پدیده وحی را نیز انکار کرده و این نظر را دارد که صرفا خدا و فرشته‌ای خاص در وحی نقش دارا‌هستند.[۲۹]

دلایل ثابت
یک کدام از دلایلی که فلاسفه برای ثابت عقل فعال ارائه کرده‌اند، این میباشد که نفس انسانی نخست حدوث و پیدایش، بالقوه (یعنی قابلیت و آمادگی نفس بودن را دارااست؛ ولی هنوز وجود فرنگی پیدا نکرده) میباشد و به ندرت از بالقوه بودن به فعلیت می رسد و وجود فرنگی مییابد؛ ازاین‌رو، بایستی جانور دیگری باشد که آن نفس را از قوه بودن به فعلیت برساند. این مو جود نمی‌تواند دنیوی باشد؛ چون موجودات دنیوی در ذات خویش دارنده عقل و ادراک نیستند؛ ازاین‌رو نمی‌توانند به دیگری عقل و فهم و شعور عطا نمایند. پس می بایست این جانور مجرد و غیرمادی باشد که به عبارتی عقل فعال میباشد؛ براین اساس عقل فعال، انگیزه فاعلی خروج نفس آدم از قوه بودن به فعلیت آن میباشد.[۳۰]

مرتضی مطهری دلیلی دیگر از ابن‌سینا نقل کرده که از رویکرد تقسیم قوای ادراکی به ثابت عقل فعال پرداخته میباشد.[۳۱]

عقل فعال
عقل فَعّال عقل دهم از عقول ده‌گانه یا این که واپسین عقل از سلسله طولی عقول که مبنی بر مکاتب فلسفی اسلامی ایجادکننده و تدبیرکننده فقیه ماده و نفس‌های انسانی میباشد. فیلسوفان مسلمان عقول را فرشتگان و عقل فعال را جبرئیل دانسته‌اند. فارابی و ابن‌سینا، وحی و رؤیا را با اتصال به عقل فعال تبیین مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد کرده‌اند.
عقل فعال، موجودی غیرمادی، غیرمرکب و واسطه فقید ماده و فقیه مجردات میباشد. عقل فعال، همینطور گنجینه مفاهیم کلی و عقلی به شمار می‌رود و آن‌ها را به نفس انسانی افاضه می‌نماید. ازاین‌رو، ادراکات آدم به عقل فعال متعلق میباشد و از وی سرچشمه رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میگیرد.
به گفته مرتضی مطهری، پیشینه وجود عقل فعال و رابطه نفس بشر با آن، به عصر قبل از اسلام و به اَرَسطُوقْلیس بازمی‌خواهد شد؛ البته بعضا پژوهشگران ارسطوی مشهور را اول کسی دانسته‌اند که عقل فعال را مطرح کرد.
فلاسفه در ثابت عقل فعال گفته‌اند؛ نفس بشر ابتدا پیدایش، بالقوه (یعنی آمادگی نفس بودن را دارااست؛ البته هنوز وجود فرنگی پیدا نکرده) بوده و چهت نیل به فعلیت و وجود فرنگی، مستلزم موجودی میباشد که غیرمادی باشد که به عبارتی عقل فعال میباشد؛ به این ترتیب عقل فعال، انگیزه فاعلی خروج نفس آدم از بالقوه بودن به فعلیت آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد.
متکلمانی همانند محمد غزالی و فخرالدین رازی وجود عقل فعال و نقش آن را انکار کرده‌اند.

مقام و التفات
عقل فعال، عقل دهم از عقول ده‌گانه[۱] یا این که واپسین عقل از سلسله طولی عقول[۲] در نظام خلقت میباشد که در مکاتب فلسفی اسلامی مجاورت‌ترین عقل به فقید ماده و تدبیرکننده آن دانا و نفس‌های انسانی میباشد.[۳] فلاسفه مسلمان، خواسته از عقول عشره را فرشتگان و غرض از عقل فعال را جبرئیل یا این که روح القدس دانسته‌اند.[۴] از عقل فَعّال، به واهِبُ الصُّوَر،[۵] عَنْقا، سیمرغ، طایِر قُدْسی،[۶] کدخدا و کدخدای زمین[۷] نیز مذکور شد‌ه‌است.

نقش عقل فعال در وحی
فیلسوفانی همانند فارابی و ابن‌سینا، خواب و رؤیا را با اتصال نفس به عقل فعال در فقیه خواب تبیین کرده‌اند. آن‌ها وحی را از سنخ رؤیا دانسته و بر این باورند که پیامبران به دلیل برخورداری از قوه پیش گویی، در سریع‌ترین مجال و سوای همت و فراگیری به عقل فعال متصل میگردند و معارف وحیانی را از وی اخذ می‌نمایند.[۸]

سماع حدیث
سِماع حدیث به معنای شنیدن حدیث از مدرس (روضه خوان) میباشد.[۱] گردآوری‌ای از حدیث‌شناسان شیعه همانند شهید ثانی، عبدالله مامقانی و جعفر سبحانی از در بین طرز‌های تحمل حدیث، این راه را شایسته ترین خط مش اخذ قصه نزد محدثان دانسته‌اند؛[۲] زیرا معلم در ضبط و نقل حدیث از سایر مطلع‌خیس و طلبه هم با استعداد مایحتاج، تلفظ درست لفظ ها را از مدرس می‌شنود و آن را نقل مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می‌نماید.[۳]

به گفته عبدالله مامَقانی و سبحانی طریق‌های مختلفی برای سماع حدیث وجود دارااست که عبارتند از:

مدرس از روی کتاب حدیثیِ درست السند، قصه را تنها برای محصل بخواند و وی هم آن بشنود و بنویسد.[۴]
مدرس در یک مجلس، روایتی را بخواند و راوی هم میان جمعیت باشد و آن را بنویسد.[۵]
معلم در گرد‌همایی‌ای برای فرد دیگری روایتی بخواند و راوی هم آن را شنیده و بنویسد.[۶]
مدرس روایتی را از نگهداری برای محصل بخواند، خواه طلبه صرفا کاربر وی باشد و یا این که برای سایر افراد خوانده و وی شنیده و رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد بنویسد.[۷]
از لحاظ مامقانی، شایسته ترین نوع سماع حدیث، وضعیت اولیه (راوی ماجرا را از معلم بشنود و در به عبارتی مجلس بنویسد) میباشد چون این موقعیت، از آفاتی همانند بیماری آلزایمر و اشتباه‌نویسی در پشتیبانی میباشد. اینان سایر فرآیند را به ترتیب در مقام‌های آجل قرار آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد داده‌اند.[۸]

به گفته سیوطی (حدیث‌شناس اهل سنت)، راوی درین نحوه میتواند از لفظ ها «حَدَّثَنا»، «أَخبَرَنا»، «أَنبَأَنا»، «سَمِعتُ فلاناً»، «قال لَنا» و «ذَکَرَ لَنا» به کار گیری نماید.[۹] شهید ثانی ،رجالی شیعه، و خطیب بغدادی ،فقید اهل سنت، «سَمِعتُ» را شایسته ترین واژه و کلمه برای ذکر روش سماع دانسته؛ چون دانش آموز ماجرا را بی واسطه از استادش شنیده میباشد.[۱۰] آن‌گاه، لفظ «حَدَّثَنی یا این که حَدَّثَنا» هست که بیان‌کننده شنیدن از روضه خوان میباشد.[۱۱] آنان کلمه‌گان «أَخبَرَنی، أَخبَرَنا»، «أَنبَأَنی، أَنبَأَنا»،[۱۲] «قال لَنا»، «ذَکَرَ لَنا» و «قالَ فُلانٌ» را به ترتیب در مراتب آینده نقل داستان در این‌راه معرفی کرده‌اند.[۱۳]

پانویس
شهید ثانی، الرعایة فی دانش الدرایة، ۱۴۰۸ق، ص۲۳۱؛ سبحانی، اصول الحدیث و احکامه فی دانش الدرایة، دار جواد الائمة، ص۲۲۵.
شهید ثانی، الرعایة فی دانش الدرایة، ۱۴۰۸ق، ص۲۳۱؛ مامقانی، مقباس الهدایة فی دانش الدرایة، ۱۴۱۱ق، ج۳، ص۶۶؛ سبحانی، اصول الحدیث و احکامه فی دانش الدرایة، دار جواد الائمة، ص۲۲۶.
شهید ثانی، الرعایة فی دانش الدرایة، ۱۴۰۸ق، ص۲۳۲؛ سبحانی، اصول الحدیث و احکامه فی دانش الدرایة، دار جواد الائمة، ص۲۲۶؛ ر.ک: غضنفری، علم ها حدیث، ۱۳۹۶ش، ص۱۶۵.