مجله خبری مساجد

مهمترین عامل ها در جدال احسن از منظر امامان شیعه
مهم ترین ادله در جدال احسن، به کارگیری از منابع علمی دارای اعتبار همانند قرآن، سنت و منابع عقلی (علم کافی در ارتباط مسئله گزینه مناظره) مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد.

کارداران علمی
دراین‌باره روضه خوان صدوق (درگذشته ۳۸۱ق) روایتی از امام رضا(ع) گزارش کرده که می فرماید: قرآن ریسمان سفت الهی میباشد، چنگ آویز پایدار و پابرجای اوست و روش پر رنگ و رفیعتر و بدون نقص اوست که، سالک و رهسپار خویش را به فردوس میرساند و از حریق جهنم نجات میبخشد، در زمان مجال و سپری شد روزگاران کهنه نگردد، و بر گویش‌های متفاوت سست و بی‌بها و ناچیز نیاید، چون آن برای وقتی خاصّ نیامده، و در هر مجال مانند فرصت قبلی جدید و تازه، بلکه حجّت میباشد و استدلال برای تمامی آدم‌ها در هر مجال و جای محسوب میشود. «لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ»[۲۲] (از هیچ سو فسخ بر آن خط مش ندارد، از جانب حکیم و حمیدی فرود آمده که همگی مخلوقات اورا ثنا رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می‌نمایند).[۲۳]

به گفته برخی اندیشمندان سهم فراوانی از گفتار و سیره امامان(ع) در جدل‌هایشان به‌شکل بدون واسطه یا این که غیرمستقیم به تبیین و دانایی‌بخشی معارف قرآن تخصیص داشته میباشد.[۲۴] به‌سیرتکامل‌ای که امام راستگو(ع) در تعبیروتفسیر جدال احسن میفرماید: «خواسته جدال به‌وسیله آیه‌ها قرآن میباشد».[۲۵] بعضی، علم کافی در مورد گزینه مناظره، استعمال از مبانی مشترک و منطقی بودن دلایل مناظره کننده را از دست اندرکاران علمی در جدال احسن آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد شمرده‌اند.[۲۶]

کارداران اخلاقی
گروهی از عالمان اسلامی مباحث اخلاقی را از عامل ها مؤثر در جدال احسن برشمرده‌اند:

رعایت متانت و کردار پسندیده
مورد‌سازی برای طرح ایده ها علمی مخالف
گفتار فصیح و سخن رسا
خودداری از تعصب و تاسی از حق
قابل ادراک بودن سخنان مناظره‌کننده.[۲۷]
پانویس
ابن سینا، منطق الشفاء، ۱۴۰۴ق، ج۳، ص۱۵ - ۱۶.
ملاصدرا، منطق نوین شامل اللمعات المشرقیه فی الفنون المنطقیه، ۱۳۶۲ق، ص۶۷۶.
اسدعلیزاده، «اصول و طرز‌های مناظره (جدال احسن)»، ص۷۰.
جلائی نوبری، «جدال احسن از بینش امام رضا(ع)»، ص۱۳۴.
اسدعلیزاده، «اصول و طرز‌های مناظره (جدال احسن)»، ص۷۵.
جلائی نوبری، «جدال احسن از طریقه امام رضا(ع)»، ص۱۳۳.
سوره نحل، آیه۱۲۵.
عباسی مقدم، «معناشناسی و

آئین و نبی
بنابر نشانه‌ها قرآن، قبیله ثمود مشرک بودند، خدا پارسا را برای هدایت فامیل خویش برانگیخت تا آنان‌را به یکتاپرستی دعوت نماید.[۲۳] در روایتی از امام باقر(ع) نقل گردیده‌است که خویشاوندان ثمود ۷۰ بت داشتند و آنان را می‌پرستیدند.[۲۴] بر مبنا روایتی از امام راستگو(ع)، این بستگان صخره بزرگی را می‌پرستیدند و سالی یکبار اطرف آن گرد می‌آمدند و برایش قربانی می‌کردند[۲۵] همینطور افزوده شدنِ نقش مسیح در سال ۴۷۶م بر یکی‌از کتیبه‌های منسوب به آنها که وابسته به سال ۲۶۷م بوده را گواه این دانسته‌اند که مسیحیت در عصر‌ای در بین آنها ترویج داشته مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد.[۲۶]

برخورد به دعوت با تقوا
نوشته ی علمیٔ اساسی: ناقه باتقوا
آن‌ها از حضرت با تقوا، برای ثابت مدعایش، تقاضای اعجاز کردند[۲۷] بر اساس احادیث، از وی خواستند تا شتر ماده‌ای را دل کوه، خارج آورد[۲۸] خداوند منظور آن‌ها را برآورد و ناقه‌ای از دل کوه خارج آمد، باتقوا به آن‌ها هشدار اعطا کرد، تا متعرض ناقه نشوند.[۲۹] البته فامیل ثمود ناقه را کشتند.[۳۰] در منابع اسلامی این شتر به ناقه پارسا پر اسم و رسم میباشد. بعضی از مفسران شیعه با استناد به روایتی از رسول(ص) به تشابه قتل کننده ناقه باتقوا (اشقی الاولین) با قتل کننده امام علی(ع) (اشقی الآخرین) اشاره رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد کرده‌اند.[۳۱]

قرآن از ۹ تیم در خویشاوندان ثمود خاطر کرده که هم‌قسم شدند تا باتقوا و خانواده‌اش را به قتل برسانند [۳۲] ولی سازه بر بعضی گزارش‌ها آن ها ۹ بدن بودند و در غاری نهفته شدند، غار بر سرشان فرو سرازیرشد و آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد نابود شدند.[۳۳]

خویشان ثمود، در قبال دعوت باتقوا به دو یا این که سه مجموعه[۳۴] تقسیم شدند عکس العمل بیشتر آن‌ها به دعوت وی منفی بود،[۳۵] ولی توده یه خرده از وی تبعیت کردند.

نزول عذاب الهی
بعد از آنکه خویشان ثمود ناقه را کشتند، پارسا به آن ها خبر اعطا کرد، بعد از سه روز به عذاب آفریدگار گرفتار می شوند.[۳۶]سازه بر بعضا گزارش‌ها، در روز اولیه رنگ رخسار آن ها رنگ زرد، روز دوم سرخ و روز سوم سیاه شد و آن گاه به عذاب الهی گرفتار و نابود شدند.[۳۷] قرآن از عذاب خاندان ثمود با اسم‌های صاعِقَه، [۳۸]صَیحه[۳۹] و رَجفه[۴۰] خاطر نموده است. برخی از نویسندگان این عنوان ها را فرآیند متعدد عذاب دانسته‌اند.[۴۱]

باقیماندگان از عذاب
اورده شده، جا ماندگان اندک از خاندان ثمود به مکه[۴۲] و یا این که رمله از شهرهای فلسطین[۴۳] هجرت کردند، بعضی از محققان وجود اماکن متفاوت به اسم باتقوا رسول در فلسطین را، ادله سکونت جا ماندگان ثمود در آنجا دانسته‌اند.[۴۴] ابوالفرج اصفهانی نیز قوم و قبیله ثقیف را از نسل فامیل ثمود دانسته[۴۵] ولی ابن خلدون در صدق این انتساب شک و تردید نموده است.[۴۶]برخی دیگر بنی‌هلال را فرزندان خاندان ثمود می دانند.[۴۷]

اثر ها بر مکان باقی مانده
سنگ‌نگاره‌ها، سنگ‌نوشته‌ها و بناهای اکثری در کوه اثالث و دیگر نقاط شبه جزیره ایالات متحده عربی یافت گردیده‌ که بعضی احتمال داده‌اند این بناها آرامگاه ثمودیان بوده میباشد.[۴۸] در کتیبه‌های منسوب به آن‌ها، اسم رضو یا این که رضی از بت‌های مشهور عربی شمالی، صلم از بت‌های حیطه تیماء و دیگر آلهه این بخش ها آمده میباشد[۴۹]

نقل شده قصه بستگان ثمود در تورات نیامده میباشد. از این‌رو برخی از باستان‌شناسان در وجود این قبیله شک و تردید کرده بودند،[۵۰] ولی از قرن نوزدهم میلادی(سیزدهم قمری) یافته‌های باستان‌شناسان وجود آن ها را تأیید نموده است.[۵۱]

قوم و قبیله ثمود
خویشاوندان ثَمود قومی عرب که با انکار دعوت باتقوا فرستاده به عذاب الهی گرفتار شدند. قرآن از آنها تحت عنوان قومی مشرک خاطر کرده که در ساختن منزل از سنگ مهارت داشتند. خداوند پارسا(ع) را به سوی آنها ارسال کرد. آن‌ها اعجاز رسول خویش را که به ناقه باتقوا آوازه داراست، کشتند و به دنبال آن به عذاب الهی گرفتار شدند. روایت خویشان ثمود در تورات نیامده، ولی یافته‌های باستان‌شناسان وجود آنها‌را در بخش ها شمالی شبه‌جزیره ایالات متحده عربی تأیید مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می‌نماید.

ثمود در قرآن
برخی ثمود را کلمه‌ای عربی و به معنای آب اندک[۱] و بعضا دیگر، آن را غیر عربی دانسته‌اند.[۲] ثمود اسم قوم[۳] و اسم جد بستگان ثمود[۴] بوده میباشد. این واژه و کلمه ۲۶ توشه در قرآن آمده میباشد.[۵] همینطور برخی مفسران مراد از اصحاب الحجر در آیه ۸۰ سوره حجر را بستگان ثمود دانسته‌اند و حجر اسم سرزمینی بوده که در آن رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می‌زیستند.[۶]

خصوصیت‌ها
قرآن به مهارت قوم و قبیله ثمود در ساختن منزل با تراشیدن کوه‌ها و سنگ‌ها،[۷] ساختن کاخ در دشت‌ها،[۸] و نیز کشور آباد و حاصلخیز آنها[۹] اشاره کرده و گفته میباشد که آن ها منزل‌های خویش را از سنگ آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می‌ساختند.[۱۰]

فرصت معاش
در قرآن به مجال معاش خاندان ثمود اشاره نشده، ولی آن‌ها جانشینان قبیله عاد معرفی گردیده[۱۱] و در یادکرد اقوام و پیامبران گذشته قصه آن ها بعد از قبیله عاد آمده میباشد.[۱۲] بعضی از قوم و قبیله ثمود با تعبیر و تفسیر «عاد الآخره» حافظه کرده‌اند.[۱۳] بعضی گفته‌اند این ترتیب قرآنی، ترتیب تاریخی آنان را نیز میرساند.[۱۴] به نقل از آذرنوش، خاطر کرد از ثمودیان در منابع باستانی، عمدتا مرتبط با مسافت وقتی فی مابین قرن هشتم قبل از به دنیا آمدن تا قرن دوم میلادی میباشد.[۱۵] البته مبتنی بر منابع تاریخی مسلمانها، مجال نبوت با تقوا، مقدم بر پیامبری حضرت ابراهیم بوده[۱۶] و همینطور در میان خویشاوندان عاد و ثمود حدود ۵۰۰ سال مسافت بوده میباشد.[۱۷] در بعضا از منابع از نوادگان سام بن نوح معرفی گردیده‌اند.[۱۸]

جای معاش
آورده شده مسکن خاندان ثمود در حوزه‌ حِجر، در کنار دریا دریای سرخ مجاورت وادی القری[۱۹] و در مسیر حجاز به شام[۲۰] قرار داشته میباشد. بر شالوده روایتی در مسیر عزیمت سپاه اسلام از مدینه به تبوک هنگام عبور از منطقه حجر، رسول(ص) از بیم اینکه مبادا همراهانش در گیر بلایی شوند که به قوم و قبیله ثمود رسیده بود امرکرد از آب آنجا ننوشند و با حالتی گریان از آنجا بگذرند.[۲۱] جوادعلی، بلندی‌های حجاز و اردن مدرن را مسکن آنها دانسته میباشد.[۲۲] قرآن محل معاش خویشان ثمود را معلوم نکرده میباشد.

مقام و التفات قضیه شر
وجود دردها، مصیبت‌ها، و اشکال ضرر و زیان و زیانهاى مادى و جسمى و روحى كه به آحاد آن‌ها اسم «شر» داده گردیده‌است،[۱] از مهمترین معضل‌های گفت و گو‌های اعتقادی در ادیان آسمانی همانند اسلام و مسیحیت میباشد.[۲] و پیشینه آن به روزهای اولیه حیات بشری برمی‌شود.[۳] وجود شرور در نگاه اولیه با توحید در خالقیت، حکمت خدا، عدل الهی و نظام احسن ناسازگار می‌کند.[۴]با این درحال حاضر بیان شده که هیچ‌گاه تحت عنوان مورد‌ای اساسی مطرح نبوده و مدام در لبه مسائل دیگر مثلا گفت و گو صفات الهی بدان مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد پرداخته میشد.[۵]

زمینه شر بعد از نبرد‌های جهانی و در قرن‌های ۲۰ و ۲۱میلادی به یکی‌از مباحث پررنگ و مشاجره‌برانگیز در حوزه فلسفه آئین بدل شد.[۶] در فلسفه آیین و صحبت تازه، موضوع شر به‌تیتر چالشی عقلانی و از دورازشوخی‌ترین نقد ها علیه اصل وجود پروردگار مطرح شد‌ه‌است. به سیرتکامل‌ای که هانس کونگ، فیلسوف آلمانی، این مسئله را پناهگاهی برای خداناباوری رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می داند.[۷]

شر چیست؟ شر چه‌گونه به‌وجود آمده میباشد؟ چرا به‌وجود آمده و چه کسی آن را به‌وجود آورده میباشد؟ آیا قابلیت نداشت که دنیا فقط سرشار از زیبایی و نه بود؟ ایا شرور را پروردگار آفریده و در حالتی که اینگونه باشد، چرا پروردگار شر را آفریده میباشد و چرا نباید شرور را از در بین پیروزی؟ به عبارت دیگر، سوال از اینکه پروردگار خیرخواه، حکیم و قوی مطلق چه گونه قادر است بدون واسطه یا این که غیرمستقیم به وجود بیماری‌هایی مثل سرطان، بلایای طبیعی، اختلالهای مادرزادی و ... اجاز دهد که سختی‌های بخش اعظمی را برای آدم در ادامه آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد آورد؟[۸]

سوال‌های دیگری نیز از منظر الاهیاتی و فلسفی مطرح گردیده‌اند؛ مثل این که وجود شر با اطمینان به اوصافی زیرا عدل و داد، حکمت و توان آفریدگار سازگارند؟ آیا نظام جانور و دنیا شایسته ترین دنیا ممکنم میباشد و نظام آن شایسته ترین نظام هستی میباشد؟[۹]

مورد شر در ادبیات اسلامی و شیعی
به نقل از دانشمندان، کلمه و واژه شر به معنای ناملایمت و مشقت و ضرروزیان‌ها بیش تر از سی توشه در قرآن به فعالیت رفته میباشد.[۱۰] به گفته مطهری فیلسوفان مسلمان مشاجره شرور را معمولا در مباحث مربوط به توحید، جواب به شبهه ثنویه و یا این که در مشاجره التفات الهی و در جواب به شبهه دوگانگی مبدأ یا این که وابستگی عزم آفریدگار به شرور مطرح می‌نمایند.[۱۱] در کتاب‌های کلامی و اعتقادی مسلمان ها و شیعه ها نیز، معمولا در مشاجره افعال الهی، بحثی منحصر به فرد درباره عدل خدا وجود داراست که در آن به مورد شر دقت گردیده‌است.[۱۲] مرتضی مطهری الاهی‌دان شیعه کتاب عدل الهی را در همین راستا نوشته میباشد.[۱۳] انجمن علمی فلسفه آئین جمهوری اسلامی ایران فهرستی از کتب و مقاله‌ها منتشر گردیده به فارسی درباره شر را گرد آورده میباشد.[۱۴]

معنای شر و نسبت آن با مشقت
راغب اصفهانی در کتاب لُغَاو «مفردات»، شر را تحت عنوان چیزی که همگی از آن غربت می‌نمایند تعریف‌و‌تمجید نموده است.[۱۵] چنان‌که معنای شر در نصوص فقاهتی (قرآن و احادیث) را نیز به عبارتی مضمون‌ همگانی در جامعه دانسته‌اند.[۱۶] ولی در اصطلاح ابن‌سینا فیلسوف مسلمان با نگاهی فلسفی شر را به معنای عدم دانسته[۱۷] اهل فلسفه و سخن همگی بدی‌ها و ایرادات معاش بشری اعم از پیکار‌ها، جنایت‌ها، قتل نفس‌ها، بیماری‌ها، تخریب‌های نتیجه ها از زلزله‌ها و گردباد‌های شدید، و گریزناپذیری مرگ را پایین اسم شر خاطر می‌نمایند.[۱۸]

شر در نگاه پژوهشگران غربی به سختی،[۱۹] عزم بد[۲۰] و عجز و ناتوانی[۲۱] تعریف‌و‌تمجید گردیده‌است. ارسطو، فیلسوف یونانی، او‌لین کسی بود که شر را به‌تیتر چیزی غیر مطلوب تعریف کرد.[۲۲] به نقل از بعضی از دانشمندان، بیشتر اندیشمندان غربی، شر را به مشقت تمجید کرده‌اند.[۲۳] تالیف کننده نوشته‌ی‌علمی «نه و شر» در دانشنامه امام علی(ع)، مطابق احادیثی از امام علی(ع)، نه و شر را دو فرمان انفسی معرفی نموده است که ناشی از درک شور یا این که مشقت بشر می باشند، و پدیده‌های فرنگی زمانی نه یا این که شر نامیده میشوند که مسئله‌ساز شعف یا این که مشقت در بشر گردیده باشند. شرور طبیعی مثل زمین لرزه،‌ سیل و آتشفشان یا این که شرور اخلاقی به‌این استدلال شر محسوب می شوند که موجب سختی و درد زحمت آدم می شوند.[۲۴] محمدتقی جعفری فیلسوف و الاهی‌دان شیعه کاربرد واژه و کلمه شر را خطا میداند و سفارش می‌نماید به مکان آن از کلمه و واژه‌هایی مثل ناملایمات استعمال شود که معنای مشقت را میرساند.[۲۵]

شرور آزمون الهی و موجب بیداری از غفلت
افزون بر جواب‌ها و راهکار‌های کلامی و فلسفی که برای شرور طبیعی مطرح گردیده، فواید و اثراتی نیز برای آن‌ها برشمرده‌اند که بعضی از آنان عبارتند از:

آزمون الهی: شرور طبیعی را وسیله آزمون الهی دانسته‌اند.[۵۸] به اعتقاد و باور مرتضی مطهری، معبود توسط شرور، هر کسی را به کمال لایق‌اش میرساند و سکو و جایگاه معنوی مخلوق‌اش را می افزاید.[۵۹] از نگاه وی، شرور و درد و مشقت‌ها مسئله پرورش و تکامل بشر را مهیا می‌نمایند؛ چون بخش اعظمی از کمالات انسانی در تاثیر شرور و ابتلای به آسیب ها و درد و مشقت شکوفا می شوند و به دست می آیند.[۶۰] بزرگ روح و تکامل آدم از روش شرور را صرفا در شرور طبیعی روان دانسته‌اند.[۶۱] آیه ۳۵ سوره انبیاء و آیه ۵۵ سوره بقره بر تست آدم‌ها از روش شرور و رنج‌ها و آسیب ها تأکید مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد دارا‌هستند.[۶۲]
بیداری از غفلت: وجود شرور و بلا و مصیبت را مایه بیداری از غفلت‌ها و عبرت تصاحب کردن از حادثه ها دنیا دانسته‌اند.[۶۳] آیاتی مانند آیه ۹۴ و ۱۳۰ سوره اعراف و آیه ۲۱ سوره سجده بر این بهره شرور اشاره دارا هستند.[۶۴]
شرور نمایانگر خیرات: شرور و ناملایمات از آن جهت که موجب نمایان شدن خیر‌ها و خیرها میگردند، وجودشان ضروری تلقی گردیده است؛ چون در حالتی که شرور و پلیدی‌ها نبودند، خیرات و زیبایی‌ها به دیده نمی‌آمدند. از جمله در صورتی در جهان بشر زشت خلا، زیبایی آدم خوشگل هم چشم و شعور نمیشد.[۶۵] این مقاله را مرتبط با ساختمان ادراکی آدم دانسته‌اند؛ بشر هر چیزی به عنوان مثال نه و شر را با نقطه مقابلش میشناسد و فارغ از نقطه مقابل، نمی‌تواند چیزی را بشناسد هرچند بسیار رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد بدیهی باشد.[۶۶]
کشف اسرار طبیعت و پدیدآمدن و توسعه و گسترش علم‌ها،[۶۷] قدرشناسی نعمت‌های الهی،[۶۸] و پرورش و شکوفایی استعدادهای آدم بر تاثیر شرور و مشقت‌ها و درد و مشقت‌ها[۶۹] از سایر فواید شرور طبیعی شمرده آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد شد‌ه‌است.
مورد شر
زمینه شر به ناسازگاری در بین وقوع حادثه ها ناراحت کننده مثل ز‌لزله، سیل، مرگ، بیماری و مواقعی مانند ظلم و تبعیض با عقاید اسلامی اشاره دارااست. این زمینه، از یک سو وجود پروردگار را ذیل سؤال میبرد؛ چون نمی‌قدرت همزمان به وجود آفریدگار و وجود شرور باور داشت؛ از سوی دیگر، یگانگی خداوند را به معضل می کشد؛ به‌این شکل که بعضی از باورمندان به دو آفریدگار، بر این نظریه‌اند که خیر و خوبی‌ها می بایست به پروردگار و بدی‌ها می بایست به اهریمن نسبت داده خواهد شد. این شبهه موضوع‌ای برای شک وتردید در صفاتی همانند توان، دانش و خیرخواهی خدا ساخت و ساز می‌نماید؛ چون در حالتی‌که پروردگار توانا،‌ فقید و خیرخواهِ بندگانش میباشد، چرا بازدارنده شرور نمی شود؟ همینطور این شبهه، ناحیههای حکمت و عدل الهی را آیتم تحقیق قرار داده میباشد.

شر به گونه های مختلفی تقسیم می‌گردد، مثلا: شر طبیعی و اخلاقی، شر اجتماعی، شر ادراکی و عاطفی. فیلسوفان و متکلمان با رویکردهای متنوعی بدین موضوع پرداخته‌اند. اکثری از فیلسوفان بر این باورند که شرور عدم و از سنخ فنا‌اند. ازاین‌رو، نیازی به سازنده ندارد؛ چون آفرینش اختصاصی وجود و هستی میباشد؛‌ البته گروهی از متکلمان آن را امری وجودی میدانند که می بایست با عدل و داد الهی سازگار باشد. جواب‌های زیادی برای شبهه شرور ارائه شد‌ه‌است که مهمترین آنها مشتمل بر نظام احسن، عدمی بودن شر، تقسیم‌بندی اشکال شر، گرانقدر روح انسانی، نا‌آگاهی بشر، عقیده عوض و انتصاف میباشد. بخش اعظمی از فیلسوفان و متکلمان، شرور اخلاقی را سود سپردن آدم می دانند. جواب‌های دیگری نیز وجود داراست که بوسیله اندیشمندان مسلمان پذیرفته نشده‌اند؛ مثلا مکافات کار، وهم‌انگاری فقید ماده، عقیده ارگانیسم جهانی، دوگانه‌پرستی، الهیات پویشی، پراگماتیسم و تصویرگرایی. برای بعضا از شرور نیز فوایدی برشمرده گردیده است.

شر دارنده تعاریف مختلفی در لغت و اصطلاح میباشد. در فلسفه غرب، معمولاً شر به معنای سختی تعریف‌و‌تمجید گردیده است. در قرن ها بیستم و بیست و یکم، زمینه شر به یک کدام از جنجالی‌ترین مباحث فلسفه آئین تبدیل گردیده‌است و اعتنا موافقان و معارضان فکر‌های فقهی را به خویش جلب نموده است. اپیکور یونانی اولیه کسی بود که به تضاد و مغایرت در میان موضوع شر و سه خصوصیت توان، دانش و خیرخواهی خداوند اشاره کرد.

بینش‌ها
درباره تایید یا این که عدم تایید عقل فعال دو عقیده وجود دارااست.

موافقان
هر سه مدرسه فلسفه اسلامی عقل فعال را پذیرفته و از آن مشاجره کرده‌اند؛ هرچند اختلافاتی با یکدیگر دارا هستند. فیلسوفان مشائی، عقول را منحصربه‌فرد در عقول ده‌گانه طولی و عقل فعال را دهمی و واپسین عقل از آن سلسله طولی می‌دانستند. براساس فلسفه اشراق، افزون بر عقول طولی فراوان، عقول عَرْضی هم وجود داراست که نقش و کارکردهای عقل فعال بدین عقول عرضی واگذار شد‌ه‌است. ملاصدرا در حکمت متعالیه با تایید عقول طولی فلسفه مشاء و عقول عرضی فلسفه اشراق، برای عقل فعال، نقش وجودشناختی و معرفت‌شناختی خاصی قائل شد؛[۲۴] اما ملاصدرا در آثارش گاهی عقل فعال را وجودی جداگانه از نفس آدم می داند و گاهی آن را جايگاه خوب و کمال نفس انسانی مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می‌شمارد.[۲۵]

نقل شده عقل فعال در حکمت اشراق، در سلسله عقول طولی، نوروروشنایی اولیه و نوروفروغ اقرب و در رتبه عقول عرضی، رب النوع (خواسته از رب النوع‌ها در حکمت اشراق، عقول عرضی می باشند) بشر میباشد.[۲۶] روحانی اشراق در کتاب «هیاکل النور» می‌نویسد برای مثال نورهای قاهر (عقل) آن میباشد که نسبتش با ما همانند بابا میباشد و وی ربِّ نوع انسانی میباشد و بخشنده نفس‌های ما و مُنادرِّل بشر میباشد. شارع او‌را «روح الامین» و اهل حکمت اورا عقل فعال رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می‌نامند.[۲۷]

اورده شده با وجود اینکه عقل فعال در حکمت مشاء و متعالیه، به عبارتی جبرئیل و سرچمشه کل حقایق و معارف و استدلال خروج نفس از قوه به فعلیت دانسته گردیده‌است، ولی تصویری که از عقل فعال در حکمت متعالیه ارائه گردیده، بدون نقص‌خیس و عالی از تصویر ارائه گردیده در حکمت مشاء میباشد. از نگاه ملاصدرا، نفس آدم در تاثیر رها شدن از تعلقات دنیوی، با عقل فعال متحد می شود و عقل فعال جايگاه‌ای از مراتب خوب نفس انسانی می گردد و کل حقایق را به طور حضوری (خیر حصولی) مشاهده آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می‌نماید.[۲۸]

معارضان
اورده شده فیلسوفان و متکلمانی همانند ابوالبرکات بغدادی، امام محمد غزالی و فخرالدین رازی وجود عقل فعال و نقش وی در ساخت فقید ماده و نفوس انسانی و افاضه ادراکات به نفس انسانی را انکار کرده‌اند. غزالی نقش عقل فعال در پدیده وحی را نیز انکار کرده و این نظر را دارد که صرفا خدا و فرشته‌ای خاص در وحی نقش دارا‌هستند.[۲۹]

دلایل ثابت
یک کدام از دلایلی که فلاسفه برای ثابت عقل فعال ارائه کرده‌اند، این میباشد که نفس انسانی نخست حدوث و پیدایش، بالقوه (یعنی قابلیت و آمادگی نفس بودن را دارااست؛ ولی هنوز وجود فرنگی پیدا نکرده) میباشد و به ندرت از بالقوه بودن به فعلیت می رسد و وجود فرنگی مییابد؛ ازاین‌رو، بایستی جانور دیگری باشد که آن نفس را از قوه بودن به فعلیت برساند. این مو جود نمی‌تواند دنیوی باشد؛ چون موجودات دنیوی در ذات خویش دارنده عقل و ادراک نیستند؛ ازاین‌رو نمی‌توانند به دیگری عقل و فهم و شعور عطا نمایند. پس می بایست این جانور مجرد و غیرمادی باشد که به عبارتی عقل فعال میباشد؛ براین اساس عقل فعال، انگیزه فاعلی خروج نفس آدم از قوه بودن به فعلیت آن میباشد.[۳۰]

مرتضی مطهری دلیلی دیگر از ابن‌سینا نقل کرده که از رویکرد تقسیم قوای ادراکی به ثابت عقل فعال پرداخته میباشد.[۳۱]

عقل فعال
عقل فَعّال عقل دهم از عقول ده‌گانه یا این که واپسین عقل از سلسله طولی عقول که مبنی بر مکاتب فلسفی اسلامی ایجادکننده و تدبیرکننده فقیه ماده و نفس‌های انسانی میباشد. فیلسوفان مسلمان عقول را فرشتگان و عقل فعال را جبرئیل دانسته‌اند. فارابی و ابن‌سینا، وحی و رؤیا را با اتصال به عقل فعال تبیین مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد کرده‌اند.
عقل فعال، موجودی غیرمادی، غیرمرکب و واسطه فقید ماده و فقیه مجردات میباشد. عقل فعال، همینطور گنجینه مفاهیم کلی و عقلی به شمار می‌رود و آن‌ها را به نفس انسانی افاضه می‌نماید. ازاین‌رو، ادراکات آدم به عقل فعال متعلق میباشد و از وی سرچشمه رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میگیرد.
به گفته مرتضی مطهری، پیشینه وجود عقل فعال و رابطه نفس بشر با آن، به عصر قبل از اسلام و به اَرَسطُوقْلیس بازمی‌خواهد شد؛ البته بعضا پژوهشگران ارسطوی مشهور را اول کسی دانسته‌اند که عقل فعال را مطرح کرد.
فلاسفه در ثابت عقل فعال گفته‌اند؛ نفس بشر ابتدا پیدایش، بالقوه (یعنی آمادگی نفس بودن را دارااست؛ البته هنوز وجود فرنگی پیدا نکرده) بوده و چهت نیل به فعلیت و وجود فرنگی، مستلزم موجودی میباشد که غیرمادی باشد که به عبارتی عقل فعال میباشد؛ به این ترتیب عقل فعال، انگیزه فاعلی خروج نفس آدم از بالقوه بودن به فعلیت آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد.
متکلمانی همانند محمد غزالی و فخرالدین رازی وجود عقل فعال و نقش آن را انکار کرده‌اند.

مقام و التفات
عقل فعال، عقل دهم از عقول ده‌گانه[۱] یا این که واپسین عقل از سلسله طولی عقول[۲] در نظام خلقت میباشد که در مکاتب فلسفی اسلامی مجاورت‌ترین عقل به فقید ماده و تدبیرکننده آن دانا و نفس‌های انسانی میباشد.[۳] فلاسفه مسلمان، خواسته از عقول عشره را فرشتگان و غرض از عقل فعال را جبرئیل یا این که روح القدس دانسته‌اند.[۴] از عقل فَعّال، به واهِبُ الصُّوَر،[۵] عَنْقا، سیمرغ، طایِر قُدْسی،[۶] کدخدا و کدخدای زمین[۷] نیز مذکور شد‌ه‌است.

نقش عقل فعال در وحی
فیلسوفانی همانند فارابی و ابن‌سینا، خواب و رؤیا را با اتصال نفس به عقل فعال در فقیه خواب تبیین کرده‌اند. آن‌ها وحی را از سنخ رؤیا دانسته و بر این باورند که پیامبران به دلیل برخورداری از قوه پیش گویی، در سریع‌ترین مجال و سوای همت و فراگیری به عقل فعال متصل میگردند و معارف وحیانی را از وی اخذ می‌نمایند.[۸]

سماع حدیث
سِماع حدیث به معنای شنیدن حدیث از مدرس (روضه خوان) میباشد.[۱] گردآوری‌ای از حدیث‌شناسان شیعه همانند شهید ثانی، عبدالله مامقانی و جعفر سبحانی از در بین طرز‌های تحمل حدیث، این راه را شایسته ترین خط مش اخذ قصه نزد محدثان دانسته‌اند؛[۲] زیرا معلم در ضبط و نقل حدیث از سایر مطلع‌خیس و طلبه هم با استعداد مایحتاج، تلفظ درست لفظ ها را از مدرس می‌شنود و آن را نقل مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می‌نماید.[۳]

به گفته عبدالله مامَقانی و سبحانی طریق‌های مختلفی برای سماع حدیث وجود دارااست که عبارتند از:

مدرس از روی کتاب حدیثیِ درست السند، قصه را تنها برای محصل بخواند و وی هم آن بشنود و بنویسد.[۴]
مدرس در یک مجلس، روایتی را بخواند و راوی هم میان جمعیت باشد و آن را بنویسد.[۵]
معلم در گرد‌همایی‌ای برای فرد دیگری روایتی بخواند و راوی هم آن را شنیده و بنویسد.[۶]
مدرس روایتی را از نگهداری برای محصل بخواند، خواه طلبه صرفا کاربر وی باشد و یا این که برای سایر افراد خوانده و وی شنیده و رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد بنویسد.[۷]
از لحاظ مامقانی، شایسته ترین نوع سماع حدیث، وضعیت اولیه (راوی ماجرا را از معلم بشنود و در به عبارتی مجلس بنویسد) میباشد چون این موقعیت، از آفاتی همانند بیماری آلزایمر و اشتباه‌نویسی در پشتیبانی میباشد. اینان سایر فرآیند را به ترتیب در مقام‌های آجل قرار آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد داده‌اند.[۸]

به گفته سیوطی (حدیث‌شناس اهل سنت)، راوی درین نحوه میتواند از لفظ ها «حَدَّثَنا»، «أَخبَرَنا»، «أَنبَأَنا»، «سَمِعتُ فلاناً»، «قال لَنا» و «ذَکَرَ لَنا» به کار گیری نماید.[۹] شهید ثانی ،رجالی شیعه، و خطیب بغدادی ،فقید اهل سنت، «سَمِعتُ» را شایسته ترین واژه و کلمه برای ذکر روش سماع دانسته؛ چون دانش آموز ماجرا را بی واسطه از استادش شنیده میباشد.[۱۰] آن‌گاه، لفظ «حَدَّثَنی یا این که حَدَّثَنا» هست که بیان‌کننده شنیدن از روضه خوان میباشد.[۱۱] آنان کلمه‌گان «أَخبَرَنی، أَخبَرَنا»، «أَنبَأَنی، أَنبَأَنا»،[۱۲] «قال لَنا»، «ذَکَرَ لَنا» و «قالَ فُلانٌ» را به ترتیب در مراتب آینده نقل داستان در این‌راه معرفی کرده‌اند.[۱۳]

پانویس
شهید ثانی، الرعایة فی دانش الدرایة، ۱۴۰۸ق، ص۲۳۱؛ سبحانی، اصول الحدیث و احکامه فی دانش الدرایة، دار جواد الائمة، ص۲۲۵.
شهید ثانی، الرعایة فی دانش الدرایة، ۱۴۰۸ق، ص۲۳۱؛ مامقانی، مقباس الهدایة فی دانش الدرایة، ۱۴۱۱ق، ج۳، ص۶۶؛ سبحانی، اصول الحدیث و احکامه فی دانش الدرایة، دار جواد الائمة، ص۲۲۶.
شهید ثانی، الرعایة فی دانش الدرایة، ۱۴۰۸ق، ص۲۳۲؛ سبحانی، اصول الحدیث و احکامه فی دانش الدرایة، دار جواد الائمة، ص۲۲۶؛ ر.ک: غضنفری، علم ها حدیث، ۱۳۹۶ش، ص۱۶۵.

پیام به اجلاس هزاره رهبران شیخ ادیان
آیت‌الله خامنه‌ای در شهریور ۱۳۷۹ مصادف با آگوست سال ۲۰۰۰ میلادی پیامی به اجلاس هزاره رهبران روضه خوان برای صلح جهانی در سازمان ملل فرستاد. وی درین پیام یادآور شد که بخش اعظمی از ارباب سلطه و سیاستمداران اقتدار‌طلب، به حوزه آئین دست‌اندازی و از آن منفعت‌کشی می‌نمایند و مطرح ترین معضل جمهوری اسلامی خنثی‌ٰکردن مشکلاتی میباشد که از سوی توان‌طلبان گران قدر عالم بر آن اجبار میگردد.[۱۴۶] این پیام بوسیله آیت‌الله جوادی آملی تحت عنوان نماینده کشور‌ایران درین اجلاس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد خواندن شد.[۱۴۷]

تک‌نگاری
روایتی از معاش و زمان حضرت آیت‌الله سید علی خامنه‌ای از سال ۱۳۱۸ تا به امروز (۱۳۹۴ش): تالیف کننده جعفر شیرعلی نیا، سایان، طهران، ۱۳۹۴ش.
تفصیل نام: معاش طومار آیت‌الله سید علی حسینی خامنه‌ای (۱۳۱۸-۱۳۵۷ش) تاثیر رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد هدایت‌الله بهبودی
خلیفة الامام الراحل تاثیر سید محمود غریفی به گویش عربی
پرتوی از خورشید: روایت‌هایی از معاش منزلت معظم رهبری (مدّظلّه‌العالی)
حسینعلی منتظری

حسینعلی منتظری (۱۳۰۱-۱۳۸۸ش) از مراجع تاسی شیعه، عضو شورای انقلاب اسلامی کشور‌ایران، مدیریت مجلس خبرگان قانون اساسی کشور، استاد حوزه علمیه قم و قائم‌رده رهبری کشور ایران از ۱۳۶۴ تا ۱۳۶۸ش بود. وی در فروددین ماه سال ۱۳۶۸ش از قائم‌رده رهبری آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد برکنار شد.

منتظری نزد آیت‌الله بروجردی و امام خمینی درس خوانده میباشد. وی قبل از انقلاب در مبارزات علیه حکومت پهلوی، بارها زندانی و تبعید شد. توصیه نامگذاری هفته وحدت، تأسیس شورای مدیر حوزه علمیه قم، تأسیس کالج امام راستگو(ع)، گزینش قضات شرع و ائمه آدینه، از عمل‌های وی بوده میباشد.

منتظری تألیفاتی داراست ازجمله آن ها کتاب دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الاسلامیة میباشد که نتایج درس‌های وی در تبیین عقیده ولایت فقید میباشد.

معاش‌طومار و تحصیلات
حسینعلی منتظری در سال ۱۳۰۱ش (۱۳۴۰ق/۱۹۲۲م) در نجف‌آباد اصفهان چشم به جهان گشود.[۱] پدرش حاج‌علی، کشاورز بود که در کنار شغل روزمره‌اش امام جماعت می شد و سخنرانی میکرد.[۲] منتظری از هفت‌سالگی یادگیری ادبیات فارسی و صرف و نحو را شروع کرد.[۳] وی بخشی از گستردن لمعه و بخشی از رسائل و مکاسب را نزد محمدحسن فقید خواند.[۴] همینطور قسمتی از رسائل را از سید مهدی حجازی فراگرفت. با رحیم ارباب قسمتی از منظومه منطق را خواند[۵] و در درس نهج‌البلاغه میرزا علی‌آقا شیرازی کمپانی میکرد.[۶] هیأت، فارسی و تشریح الافلاک روحانی بهایی در دانش هیأت را از مجدالعلماء یادگرفت.[۷]

مسافرت به قم

منتظری به هم پا مرتضی مطهری
منتظری در سال ۱۳۲۰ش در ۱۹ سالگی به قم هجرت کرد،[۸] وی در درس سید محمد پژوهشگر داماد با مرتضی مطهری آشنا شد و با یکدیگر هم‌حجره و هم‌دعوا و هم‌درس شدند.[۹] بخش‌هایی از کتاب مکاسب را در درس عبدالرزاق قایینی کمپانی کرد و نزد آیت‌الله بهاءالدینی قسمتی از رسائل را خواند.[۱۰] کفایه و قسمتی از مکاسب را در کلاس درس سید محمد متفحص داماد کمپانی کرد. منظومه حکمت،[۱۱] کتاب اسفار[۱۲] و بخشی از کفایه را نزد امام خمینی خواند.[۱۳] همینطور در دروس اخلاق و رفتار وی کمپانی کرد.[۱۴]

به بازه زمانی ده سال در درس علامه طباطبایی کمپانی کرد.[۱۵] قسمتی از منظومه حکمت را با جواد فریدنی[۱۶] و کتاب شوارق را با سید احمد خوانساری خواند.[۱۷] ده ماه در درس اصول سید محمد حجت کوه‌کمری[۱۸] و یکسری سال هم در درس بیرون فقه و اصول آیت‌الله بروجردی کمپانی کرد.[۱۹]

او همینطور در سال ۱۳۲۳ش از اشخاص استقبال‌کننده از آیت‌الله بروجردی هنگام ورود به قم بود.[۲۰]

درگذشت
منتظری در ۲۹ آذر سال ۱۳۸۸ش در قم درگذشت و بعداز تشییع، در مقبره حضرت معصومه(س) دفن شد.[۲۱]

پیام سالیانه به حجاج
پیام به مناسبت روز ها حج و خطاب به کلیه حاجیان مسلمان جزو اپ‌های کلیه ساله آیت‌الله خامنه‌ای در زمان رهبری میباشد.[۱۲۶] وی در‌این پیام‌ها علاوه بر اعتنا‌دادن حاجیان به مسائل دنیا اسلام، به مهمترین و حق تقدم‌دارترین موضوعات مربوط به امت اسلامی می پردازد.[۱۲۷] وی اول توشه در تیر ۱۳۶۹، در اولی سال بعد از رهبری کشور ایران، در پیامی به حاجیان، از آنان خواست تا با طرح مصائب و ایرادات مسلمان ها، سعی برای تولید وحدت و همدلی مسلمان‌ها، تکثیر معارف مهم اسلام و تبادل‌حیث در وظایف تبارک مسلمان‌ها در زمان معاصر، حج را ابراهیمی و محمدی(ص) سازند. او با اشاره به کشتار حاجیان و جدا رابطه ها کشور ایران و ایالات متحده عربی منتهی شد، عامل محرومیت ایرانیان از حج را بازگرداندن معنای حج به آن با اظهار برائت از مشرکین دانست.[۱۲۸] جدیدترین پیام وی به مناسبت روزها حج سال ۱۴۴۰ق در ۱۹ مرداد ۱۳۹۸ در صحرای عرفات به حاجیان مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد خواندن شد.[۱۲۹]

تقویت و پشتیبانی از جناح مقاومت
آیت‌الله خامنه‌ای همواره از پایه مقاومت پشتیبانی نموده است.[۱۳۰] به گفته تالیف کننده نوشته‌ی علمی «تبیین نقش امام خامنه‌ای در هدایت و رهبری جناح مقاومت»، در سایه هواخواهی‌های وی در موضع رهبر کشور‌ایران معادله مقاومت در ناحیه تغییر‌و تحول کرد و تیم‌های مقاومت فلسطینی که با سنگ در قبال رژیم صهیونیستی از خویش حفاظت می‌کردند به سلاح‌های مختلفی رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد مجهز شدند.[۱۳۱]

آیت‌الله خامنه‌ای در عده‌بندی مذاکرت هسته‌ای کشور‌ایران با ۱+۵:
« چه این متن ثبت بشود و چه نشود، ما از جانبداری دوستانمان در حوزه‌ دست نخواهیم کشید: از ملّت مظلوم فلسطین، از ملّت مظلوم یمن، از ملّت و دولت سوریه، از ملّت و دولت عراق، از عموم مظلوم بحرین، از مجاهدان درستگو مقاومت در لبنان و فلسطین؛ [اینها] همواره گزینه پشتیبانی ما آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد خواهند بود.»[۱۳۲]
امر اول عملیات بدون واسطه نظامی کشور ایران علیه اسرائیل
نوشته‌ی‌علمیٔ مهم: عملیات وعده درست گو
کشور‌ایران در ۱۴ آوریل ۲۰۲۴ با شلیک ده‌ها فروند موشک و پهباد از خاک خویش هدف ها نظامی را در سرمین‌های اشغالی غرض قرار بخشید.[۱۳۳] این عملیات که اولیه مقابله بی واسطه کشور ایران و اسرائیل به شمار می‌رود؛[۱۳۴] در عکس العمل به حمله رژیم صیهونیستی به کنسول‌گری کشور‌ایران در دمشق اعمال شد. پیش از عملیات، آیت‌الله خامنه‌ای، از تنبیه اسرائیل[۱۳۵] و جواب منصرف‌کننده به آن[۱۳۶] صحبت گفته بود.

دعوت از جوان ها غربی برای آشنایی مستقیم اسلام
نوشته‌ی‌علمیٔ اساسی: طومار‌ای برای تو
در سال ۱۳۹۳ش و پس از وقوع یک اتفاق تروریستی در فرانسه بوسیله دسته‌هایی از مسلمان‌ها، آیت‌الله خامنه‌ای، پیامی خطاب به جوان ها اروپا و آمریکای شمالی صادر کرد. وی درین پیام از آنها خواست برای آشنایی اسلام به متن مهم آن یعنی قرآن و معاش فرستاده اسلام(ص) مراجعه نمایند.[۱۳۷] این پیام با هشتگی به اسم طومار‌ای برای تو به طور پهناور و به گویش‌های گوناگون در کانال‌های اجتماعی منتشر شد.[۱۳۸] بعد از کودتا جلیقه‌زردها در پاریس نیز آیت‌الله خامنه‌ای در ۸ آذر ۱۳۹۴ش، طومار دیگری خطاب به جوان ها غربی نگاشت.[۱۳۹]

ابراز همبستگی با دانشجو ها پشتیبان عموم فلسطین در ایالات متحده
نوشته‌ی علمیٔ مهم: طومار آیت‌الله خامنه‌ای به دانشجوها پشتیبان فلسطین در ایالات متحده
آیت‌الله خامنه‌ای در ۵ خرداد ماه ۱۴۰۳ش، در طومار‌ای به دانشجو ها پشتیبان عموم فلسطین در کالج‌های ایالات متحده با آن ها ابراز همدلی و همبستگی کرد. وی درین طومار، این دانشجوها را بخشی از جناح مقاومت و امریکا را وسیع ترین پشتیبان اسرائیل دانست و بر حق فلسطینیان در تامین از خویش تأکید کرد. همینطور ایستادگی در رویه را حق را از درس‌هایی برشمرد که قرآن به بشر‌ها آموخته میباشد و آنها‌را بر شناخت با قرآن پیشنهاد نمود.[۱۴۰]

سازمان‌های ایجادشده با پناه آیت‌الله خامنه‌ای
مجمع جهانی اهل‌بیت (تأسیس: ۱۳۶۸ش): سازمانی غیردولتی که با غرض معرفی اسلام، انتشار معارف قرآن و اهل‌بیت(ع)، تقویت وحدت اسلامی و حفاظت از رهروان اهل‌بیت در عالم درست شده میباشد.[۱۴۱]
مجمع جهانی تخمین میان مذهب ها اسلامی (تأسیس: ۱۳۶۸ش): سازمانی غیردولتی، متشکل از گروهی از عالمان فقاهتی دنیا اسلام که با غرض تخمین مذهب ها اسلامی صورت گرفته میباشد.
راس پژوهش ها کامپیوتری علم ها اسلامی (تأسیس: ۱۳۶۸ش): نهادی پژوهشی در قم میباشد که با مقصود تسهیل دسترسی به منابع و متن‌ها علم ها اسلامی، با به کارگیری از حرفه‌آوری داده ها راه اندازی گردیده است.[۱۴۲]
مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت(ع) (تأسیس: ۱۳۶۹ش): مؤسسه‌ای پژوهشی و آموزشی در مسئله فقه، اصول فقه و صحبت در قم میباشد.
جامعة المصطفی العالمیه (تأسیس: ۱۳۸۶ش): نهادی حوزوی میباشد که با مقصود توسعه علم ها اسلامی و تربیت طلاب غیرایرانی ساخته شده میباشد.[۱۴۳]
راس سرویس ها حیطههای علمیه (تأسیس: ۱۳۷۰ش): نهادی میباشد برای امان و تأمین رفاه طلاب و روحانیان غیرشاغل در موضوع معیشت، مسکن و...[۱۴۴]
ستاد اقامه نماز[۱۴۵]