مجله خبری مساجد

علم‌های حوزه نجف
فقه و اصول
به صورت کلی، زعامت علمی در دو حوزه فقه و اصول، بعد از روحانی انصاری بر شالوده اثر ها و آرای خراسانی صورت گرفته و به ویژه نظام مرجعیت شیعه از آن مجال تا بعد از ظهر حاضر در دست شاگردان این مدرسه قراردارد. از آن پیشین، بعد از استقرار دوباره نحوه اصولی در استنباط، به‌دنبال عملکرد وحید بهبهانی و ارتقای آن با ظهور روضه خوان انصاری، حوزه نجف کانون اساسی نظام عقیده ای شیعه شد؛ از یک سو درس آموختگان و استادان حیطههای دیگر، مثل اصفهان، طهران، مشهد و بقیه شهرهای کشور‌ایران و شهرهای عراق و لبنان و شهرهای شیعه نشین هند، پاکستان و افغانستان، برای کامل شدن مدارج فراتر راهی نجف شدند و از سوی دیگر مجتهدان و علم آموختگان حوزه نجف بعداز برگشت به موطن خویش یا این که اقامت در شهرهای دیگر قابلیت و امکان تقویت بنیه علمی حیطههای جانور یا این که برپایی منطقههای دیگر را به دست مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد آوردند.[۴۲]

کتاب‌های شرعی نوشتن گردیده در حوزه نجف

علم فقه نیز درین عصر از تاریخ حوزه نجف، برگشتِ طرز‌های اصول استنباط به عرصه مباحث فقاهتی رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد را آزمود.

مفتاح الکرامة فی تفصیل قواعد العلامة از اثر ها شرعی این عصر، تألیف محمد جواد عاملی (متوفی ۱۲۲۶ق) از شاگردان وحید بهبهانی میباشد که مجمع آرای فقهای شیعی به شمار می‌رود و آرای آنها در هر قضیه را به اختصار و با ترتیبی خوش و متنی جاری آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد آورده میباشد.
مستند الشیعة فی احکام الشریعه ملا احمد نراقی (متوفی ۱۲۴۵ق) علم آموخته رینگ‌های درسی علامه بحرالعلوم و کشف کننده الغطاء در نجف، از کتاب ها نادر نظیر دینی میباشد که با حسّ استدلالی و ذکر جنبه‌های متفاوت هر زمینه و آرای متعدد درباره آن تصنیف شد‌ه‌است.[۴۳]
جواهرالکلام فی گستردن شرائع الاسلام میان تیم‌های گرانقدر شرعی این زمان چشمگیر و بی‌نظیر میباشد و آرا و دلیل‌های فقهای قبلی را با تتبعی درخور و نقادی علمی فراروی دانشمندان علم فقه قرار می دهد. مؤلف این تاثیر سترگ روحانی محمدحسن نجفی، دارای شهرت به صاحب و مالک جواهر (متوفی ۱۲۶۶ق) از شاگردان سیدمحمدجواد عاملی و روضه خوان جعفر کشف کننده الغطاء میباشد.
کتاب شرعی دیگر صاحب و مالک جواهر، نجاةالعباد فی یوم المعاد رساله عملیه اوست که تا فرصت تألیفِ عروةالوثقی جزء متن‌ها تحقیقی فقیهان به شمار می‌آمد و اینان با تایپ کردن گستردن درصدد توضیح مطالب و مفتوح کردن ابهام‌های آن بودند. [۴۴] اکنون نیز بعضا مراجع استفتائات خویش را در پوسته لبه بر این کتاب عرضه می‌نمایند.
از جدّی‌ترین و ارزشمندترین نوشته‌های فقاهتی این عصر حوزه نجف کتاب مکاسب روحانی مرتضی انصاری میباشد که تاکنون متن درسی سطح ها بهتر، و معیاری میباشد برای سنجش درک دینی و اجتهادی طلاب. مسئله کتابْ داد و ستد و مباحث پیرامونی آن میباشد و با شیوه استدلالی وجوه متعدد هر مورد رسیدگی گردیده و تالیف کننده کاربرد و تاثیر قواعد اصولی و فقاهتی را در فقه به خیر و خوبی نمایانده میباشد. شروح و حاشیه ها بخش اعظمی که بر این متن شرعی درج شده از عنایت آن میان پژوهشگران حوزوی حکایت می‌نماید.
دیگر اینکه در‌این عصر، تایپ کردن تقریر، لبه، تفصیل و تعلیقه که خویش مجالی بوده میباشد برای مطالعه و ارائه آرای تازه، سرایت فراوان یافته و برای مثال از بخش اعظمی از شاگردان بدون واسطه و غیرمستقیم روضه خوان انصاری در حوزه نجف گستردن و تقریری از دروس و اثرها وی در مشت میباشد.[۴۵]
عروةالوثقی مشهورترین تاثیر فتوایی سید محمد کاظم طباطبائی یزدی میباشد که به جامعیت، دیوانه، ترتیب مطلوب، و داشتن فروع بسیار، به ویژه در مورد مسائل مستحدثه تا مجال مؤلف، ممتاز و پر اسم و رسم میباشد. این کتاب با گاز با استقبال فقها مواجه و جایگزین نجاة العبادِ صاحب و مالک جواهر شد. در زمان‌های اخیر، این منزلت برای کتاب وسیلة النجاة سید ابوالحسن اصفهانی و بیشتراز آن برای منهاج الصالحین سیدمحسن حکیم پدید آمده میباشد.
دانش رجال
دانش رجال، به‌تیتر یک کدام از شاخه‌های مطالعات حدیثی، نیز در حوزه نجف محل اعتنا بوده میباشد و یک سری تاثیر جامع و تک‌نگاری رجالی نیز از دستاوردهای این زمان نجف میباشد. برای مثال: رساله عدیمة النظیر فی وضع ابی بصیر تألیف سید مهدی موسوی خوانساری. تنقیح المقال تألیف ملا عبدالله مامقانی و معجم رجال الحدیث تألیف آیت الله خویی.

مثال‌های از صدور حکم
مراجع و فقیهان شیعه در مواقعی از قاعده نفی سبیل برای نفی سلطه کافران بر مسلمان ها استعمال کرده‌اند برای مثال:

فتوای تحریم تنباکو: میرزای شیرازی از مراجع تبعیت شیعه در برخورد به واگذاری انحصار بازرگانی توتون و تنباکو کشور‌ایران به شرکتی انگلیسی با استناد بدین قاعده، فتوای تحریم تنباکو را صادر کرد که سبب به صورت‌گیری تظاهرات مردمی و در غایت باطل تفاهم نامه ذکر شده در سال ۱۳۰۹ق شد.[۱۹]
مخالفت با کاپیتولاسیون: امام خمینی رهبر انقلاب اسلامی با استناد به قاعده نفی سبیل به ثبت کاپیتولاسیون (لایحه‌ای که مطابق آن اتباع آمریکایی برای مثال مستشاران نظامی آن‌ها در کشور ایران مصونیت قضایی داشتند) در سال ۱۳۴۳ش در مجلس کشور ایران اعتراض کرد. وی اعلامیه خویش را نیز با آیه نفی سبیل (وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا: و خداوند تا ابد اذن نداده كه كافران كمترين تسلطى بر مؤمنان داشته باشند) مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد شروع کرده بود.[۲۰]
تک‌نگاری
کتاب «قاعده نفی سبیل؛ قاعده عزتمندی مسلمین پژوهش مستندات و کاربردها» تاثیر فاطمه غفارنیا به لهجه فارسی میباشد. این تاثیر با راه ثابت کارآمدی قاعده نام برده مندرج و به تطبیق موردها آن در فقه، ضابطه مدنی، قانون اساسی کشور و کارها مربوط بافرهنگ، اقتصاد و سیاست فرنگی ایران پرداخته میباشد. انتشارات هاجر متعلق به راس مدیر حوزه علمیه خواهران در سال ۱۳۹۱ش در ۲۴۷ ورقه این کتاب را چاپ رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد نموده است.[۲۱]

پانویس
بجنوردی، القواعد الفقهیه، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۱۸۷-۱۸۸.
فاضل لنکرانی، القواعد الفقهیه، ۱۳۸۳ش، ص۲۳۳.
بجنوردی، القواعد الفقهیه، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۱۸۷.
عمید زنجانی، قواعد فقه، ۱۳۹۲ش، ج۳، ص۲۴.
روحانی انصاری، مکاسب، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۱۴۲.
«قانون اساسی کشور کشور ایران»، وبگاه راءس تحقیق‌های مجلس شواری اسلامی.
علی‌دوست، «قاعده نفی‌سبیل»، ص۲۳۳؛ بجنوردی، القواعد الفقهیه، ۱۴۱۹ق، ج۱ آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد ، ص۱۸۷؛ فاضل لنکرانی، القواعد الفقهیه، ۱۳۸۳ش، ص۲۳۸.
عمید زنجانی، قواعد فقه، ۱۳۹۲ش، ج۳، ص۲۶.
سوره نساء، آیه ۱۴۱.
فاضل لنکرانی، القواعد الفقهیه، ۱۳۸۳ش، ص۲۳۴.
روحانی صدوق، اینجانب لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۴، ص۳۳۴.
فاضل لنکرانی، القواعد الفقهیه، ۱۳۸۳ش، ص۲۳۷-۲۳۸.

قاعده نفی سبیل
قاعده نَفیِ‌سَبیل قاعده‌ای دینی که مبتنی بر آن در آئین حکمی تشریع نمی شود که سبب اشراف کافر بر مسلمان گردد. این قاعده را از پرکاربردترین و مهم ترین قواعد فقه و احکام ثانویه می دانند و می گویند بر احکام نخستین حق تقدم دارااست؛ یعنی هر حکم اول‌ای ضد‌و‌نقیض با آن فسخ مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میگردد.

برخی فقیهان گفته‌اند قاعده نفی‌سبیل بایستی در تمامی رابطه ها شخصی و اجتماعی مسلمان‌ها و غیرمسلمانان قاضی باشد. آنها با استناد بدین قاعده، به بطلان تزویج زن مسلمان با مرد کافر فتوا داده‌اند؛ چون سبب ساز مسلط‌شدن کافری بر مسلمانی رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میشود.

مهم ترین برهان قرآنی قاعده نفی‌سبیل را آیه نفی سبیل دانسته‌اند. همینطور برای ثابت آن، به حدیثی استناد میشود که طبق آن اسلام از هر چیزی رفیعتر آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد.

تعریف و تمجید و رده فقاهتی و حقوقی
نفی‌سبیل قاعده‌ای دینی میباشد، بدین مضمون‌ که خدا هیچ حکمی وضع و اوضاع نمی‌نماید که منجر احاطه کافران بر مؤمنان خواهد شد.[۱] به‌عبارت دیگر، در آیین، حکمی وجود ندارد که موجب اشراف کافری بر مسلمانی خواهد شد.[۲]

فقیهان در ابواب متعدد فقه از این قاعده به کارگیری کرده‌اند. از جمله، روضه خوان انصاری با استناد به آن، گفته میباشد فروش برده مسلمان به کافر روا وجود ندارد.[۳] به‌گفته عمید زنجانی، این قاعده از قواعد فقاهتی اساسی و شناخته‌گردیده است که به‌ویژه در فقه اقتصادی و فقه سیاسی، در تمامی ارتباط ها شخصی و اجتماعی میان مسلمانها و غیرمسلمانان، به‌تیتر رسمی کلی جریان داراست.[۴] روحانی انصاری هم نوشته میباشد این قاعده بر بیشتر قواعد شرعی حق تقدم دارااست.[۵]

اساسا ۱۵۳ قانون اساسی ایران کشور ایران آمده میباشد: «هرگونه‏ تفاهم نامه که‏ موجب‏ سلطه‏ بیگانه‏ بر منابع طبیعی‏ و اقتصادی‏، فرهنگ و تمدن‏، ارتش‏ و دیگر شؤون‏ میهن شود، ممنوع‏ میباشد‏.»[۶]

مستندات
نوشته‌ی‌علمی‌های اساسی: آیه نفی سبیل و حدیث اعتلا
آیه نفی سبیل و حدیثی که در آن از برتری اسلام حرف آمده میباشد، مهم ترین دلایل فقیهان برای ثابت قاعده نفی سبیل میباشد.[۷] ولی دراین باره به اجماع و عقل هم استناد شد‌ه‌است.[۸]

در آیه نفی‌سبیل آمده میباشد: «لَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا» (پروردگار هیچ زمان بر [زيان‌] مؤمنان، براى كافران خط مش [تسلّطى‌] قرار نداده میباشد).[۹] به آیه اینگونه استناد گردیده است: غلبه کافران بر مؤمنان امری میباشد که روی داده و در قرآن هم از آن حرف آمده میباشد. به این ترتیب خواسته آیه نمی‌تواند این باشد که کافران بر مؤمنان غلبه نکرده‌اند. در سود خواسته این میباشد که در آئین، هیچ حکمی نیست که اذن دهد کافران بر مسلمانها سلطه یابند.[۱۰]

روضه خوان صدوق از فرستاده اسلام(ص)، حدیث نقل نموده است که به حدیث اعتلا پر اسم و رسم میباشد: «الْإِسْلَامُ يَعْلُو وَ لَا يُعْلَىٰ عَلَيْهِ وَ الْكُفَّارُ بِمَنْزِلَةِ الْمَوْتَى لَا يَحْجُبُونَ وَ لَا يَرِثُونَ» (اسلام برتری داراست و ‌هیچ‌چیز بر آن برتری ندارد و کافران به‌منزله مرده‌اند؛ بازدارنده از ارث سایر افراد نمیشوند و خودشان نیز ارث نمی‌مارک).[۱۱]

به‌گفته فاضل لنکرانی از مراجع تاسی، این داستان با اعتنا به عبارت نهایی آن (کافران مانند مرده‌اند...)، نمی خواهد خبر دهد که هیچ‌گاه شرک بر اسلام برتری نمی‌یابد؛ بلکه بیان کنده این میباشد که هیچ حکمی در اسلام اوضاع و احوال نشده میباشد که موجب برتری کافران بر مسلمانها خواهد شد؛ یعنی کلیه احکام فی مابین مسلمان‌ها و کفار به‌عایدی مسلمانها میباشد.[۱۲]

نفی‌سبیل حکمی ثانوی میباشد
قاعده قاعده نفی‌سبیل را از احکام ثانویه اسلام میدانند.[۱۳] سازه بر این صحبت، میگویند بر احکام اولین، «حکومت» دارااست؛ یعنی بر آنان متقدم میباشد؛ یعنی هر حکمی اول‌ای که با این ضابطه منافات داشته باشد، فسخ میگردد.[۱۴] به عنوان مثال، طبق قاعده حلال‌بودن معاملات، فروش برده مسلمان به کافران روا میباشد؛ ولی زیرا این معامله موجب می گردد کافری بر مسلمانی اشراف یابد، طبق قاعده نفی‌سبیل فسخ میباشد. همینطور وصلت زن مسلمان با مرد کافر، گرچه به‌خودی‌خویش حرام وجود ندارد، طبق این قاعده فسخ میباشد؛ چون منجر می گردد مرد کافر بر زن مسلمان احاطه یابد.[۱۵]

کاربردهای فقاهتی و سیاسی
قاعده نفی‌سبیل کاربرد بخش اعظمی در فقه داشته میباشد و فقیهان در مفاد اکثری طبق آن فتوا داده‌اند.[۱۶] ازجمله طبق این قاعده، گفته‌اند از‌آنجا‌که تملک غیرمسلمان بر عبد و بنده مسلمان روا وجود ندارد، فروش یا این که بخشیدن عبد و بنده مسلمان به غیرمسلمان فسخ میباشد. همینطور فتوا داده‌اند که غیرمسلمان نمی‌تواند سرپرستی یک نوپا مسلمان را برعهده بگیرد.[۱۷]

بعضی با استناد بدین قاعده، گفته‌اند رویه هر نوع نفوذ و سلطه کفار بر جامعه ها اسلامی در ناحیههای متعدد سیاسی، نظامی، اقتصادی و فرهنگی بایستی مسدود خواهد شد. این قاعده بیان‌کننده دو جنبه ایجابی و سلبی میباشد که جنبه سلبی آن ناظر بر نفی سلطه بیگانگان بر مقدرات و سرانجام سیاسی و اجتماعی مسلمانها و جنبه ایجابی آن بیان‌کننده وظیفه شرعی مسلمانها در محافظت استقلال سیاسی و از در بین بردن قضیه‌های تعلق میباشد.[۱۸]

تاثیرپذیری و تاثیرگذاری هاشمیات
به‌گفته حمید عباس‌زاده، کمیت در هاشمیات به‌شکل بی واسطه و غیرمستقیم از ساختار و محتوای قرآن تأثیر گرفته[۷] و همین سبب ساز ماندگاری شعر او و قیمت والای ادبی هاشمیات گردیده، و لذا شاعران و ادیبان سرآمدی زیرا دعبل خزاعی و سید رضی نیز از اشعار وی تأثیر پذیرفته‌اند. محمد عبدالعظیم‌زاده مثال‌هایی از این تأثیر‌گذاری را در پژوهش هاشمیات خویش به‌این تفصیلِ بیان می‌نماید:[۸] با مقایسه ابیاتی از هاشمیات مثل بیت «الم ترنی اینجانب حُبّ آل محمّد/ اروح واغدوا خائفاً أترقبُ»[۹] با ابیاتی زیرا «الم خیس أنّی اینجانب ثلاثین حجّةٍ/ اروح واغدوا دایم الحسراتِ» از مدرسه ها نشانه‌ها دعبل خزاعی،‌ می‌اقتدار اثر هاشمیات را بر اشعار دعبل خزاعی روءیت کرد.[۱۰] همینطور با لحاظ بدین بیت از هاشمیات: «وقالوا ترابی هواه ورأیه/ بِذلک اُدعی فیهم واُلَقَّبُ»[۱۱] و مقایسه آن با این بیت از شریف رضی: «وقالوا تعجب آورُ عُجْبُ مثلی بنفسه/ وأین علی الأیام مثل أبی ابُ»[۱۲] بیان شده میباشد که تأثیر هاشمیات در سراسر قصیده ۷۲ بیتی سید‌ رضی که صحیح در وزن و قافیه هاشمیات سروده گردیده، و دارنده علت‌ها و درنگ‌های همسو میباشد، چشم مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می گردد.[۱۳]

سید رضی در قسمت حکمت‌های نهج‌البلاغه در نقل یکی‌از سخنان علی(ع) (واعجباه أتکون الخلافة بالصحابة والقرابة) به شعری از اشعار کمیت در هاشمیات استناد می‌نماید (فإن کنت بالشوری ملکت امورهم/ فکیف بهذا والمشیرون غُیّبُ// وإن کنت بالقربی حججت خصیمهم رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد / فغیرک اؤلی بالنبی واقربُ).[۱۴]

محتوا
نویسندگان نوشته‌ی علمی «هاشمیات،‌ جهادی از مال خودکار»، محتوای قصاید هاشمیات را در موضوعاتی زیرا عشق و علاقه و محبت،‌ شخصیت نبی(ص)، صفات خاص امام علی(ع)، تعریف‌و‌تمجید بنی‌هاشم،‌ اتفاق عاشورا،‌ رخداد غدیر، و غصب خلافت و حقانیت علی(ع)‌،‌ حکومت حاکمان ظالم،‌ فجایع بنی‌امیه،‌ قتل زید بن علی و مصائب بنی‌هاشم و ناراحتی و حزن،‌ و تشویق عموم به نبرد و جهاد گزارش می‌نمایند.[۱۵] و ساختار آن را به‌این تفصیل توضیح آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می دهد:[۱۶]

هاشمیه اولیه که به قصیده میمیه مشهور میباشد، با با خبر «مَن لِقَلبٍ مُتَیمٍ مُستَهَامِ/ غَیرِ ما صَبوةٍ ولا أحلاَمِ» استارت می گردد که دربرگیرنده ۱۰۳ بیت میباشد.[۱۷]
هاشمیه دوم که به قصیده بائیه کبری پر اسم و رسم میباشد، با آگاه «طَرِبتُ وما شَوقاً إلی البِیضِ أَطرَبُ/ ولاَ لَعِبَاً أذُو الشَّیبِ یلعَبُ» آغاز میشود. گفته می شود نخسین بار کمیت این شعر را برای خان دایی خویش[۱۸] فرزدق شعر سرا دارای شهرت قرن نخستین و دوم قمری، خواند و گزینه تحسین او واقع شد. این قصیده نیز دربرگیرنده ۱۴۰ بیت میباشد.[۱۹]
هاشمیه سوم که به قصیده بائیه وسطی دارای اسم و رسم میباشد، با آگاه «أنَّی ومنْ أین أبکَ الطربُ/ اینجانب حَیثُ لا صَبوهٌ ولا رِیبُ»‌ استارت می‌شود و دربرگیرنده ۱۳۳ بیت میباشد.[۲۰]
هاشمیه چهارم که به قصیده لامیه کبری مشهور میباشد،‌ با با خبر «ألا هَل عَمِّ فی رَأیه مُتَأمِلُ/ وَهَل مُدبِرٌ بَعدَ الإِسَاءَةِ مُقبِلُ» استارت میشود و دربرگیرنده ۱۱۱ بیت میباشد.[۲۱]
هاشمیه پنجم به بائیه صغری دارای شهرت میباشد که با باخبر «طَرِبتُ وَهَل بِک مِن مَطرَبِ/ ولم تَتَصَابَ وَلَم تَلعَبِ»‌ استارت می گردد و مشمول ۳۳ بیت میباشد.[۲۲]
هاشمیه ششم که به قصیده عینیه شناخته میشود، با با خبر «نَفَی عَن عَینِک الأَرَقُ الهُجُوعَا/ وَهَمٌّ یمتَرِی مِنها الدُّمُوعَا»‌ آغاز می گردد. گفته میگردد این قصیده اصولا ۸۰۰ بیت بوده که فقط ۲۱ بیت از آن باقی‌مانده میباشد.[۲۳]
هاشمیه هفتم که به لامیه صغری دارای شهرت میباشد، با باخبر «سَلِّ الهُمُومَ لِقَلبٍ غَیرِ مَتبُولِ/ ولا رَهِینٍ لَدَی بَیضَاءَ عُطبُولِ»‌ شروع می‌گردد و شامل ۷ بیت میباشد.
هاشمیه هشتم به قصیده رائیه دارای اسم و رسم میباشد و از فدک و به جا مانده غصب گردیده حضرت زهرا(س) به وسیله ابوبکر و قدمت، بازخواستی که از آن دو در این باره در روز جزا گردد و از نص مصرح پیامبر خداوند(ص) درباره امامت علی(ع) و منزلت بلندتر علی بن ابیطالب صحبت می گوید و با با خبر «أهوَی عَلیا أمِیرَ المُؤمِنِینَ وَلا/ ألومُ یوماً أبَا بَکرٍ وَلا عُمَرا»‌ استارت میشود و دربرگیرنده ۷ بیت میباشد.[۲۴]
نقطه نهایی‌نصیب هاشمیات دو قطعه دوبیتی میباشد که شعر سرا در مقتل زید بن علی سروده میباشد؛ اولین در هجو یوسف بن قدمت ثقفی، قتل کننده زید، و با تعزیت به فرستاده معبود(ص) استارت میشود، و دیگری حکایت از این داراست که زید بن علی، شعر سرا را به امداد خود خوانده و وی اجابت نکرده، و این حادثه موجب ناراحتی و تأسف بسیار او شد‌ه‌است.[۲۵]
کتاب ها مرتبط
کتاب‌های مختلفی برای تفصیل و عده‌آوری اشعار کمیت بن زید اسدی نگاشته گردیده که بعضی از آن ها عبارتند از:

«تفصیل هاشمیات الکمیت بن زید اسدی» مثلا کتاب‌هایی میباشد که با گردآوری‌آوری تمامی ورژن‌های به‌جا ما‌نده از اشعار هاشمیات به گستردن و تببین این اشعار پرداخته میباشد. در پیشگفتار این کتاب، مؤلف چاپ هورفتز در لیدن در سال ۱۹۰۴ را از او‌لین ورژن‌های چاپی هاشمیات دانسته میباشد.[۲۶]
«سَرَقاتُ الکمیت اینجانبَ القرآن» اول کتابی میباشد که با مسافت اندکی بعد از شهیدشدن کمیت در انتقاد اشعارش و به‌ویژه هاشمیات، نوشته شد. تالیف کننده کتاب ابومحمد عبدالله بن عیسی مشهور به ابن‌کناسه کوفی (۱۲۳-۲۷۰ق) میباشد که درین کتاب به انتقاد اشعار کمیت و فایده‌گیری او از آیه‌ها قرآن کریم و مهربان در شعرهایش اشاره می‌نماید.[۲۷] عبدالحسین امینی تالیف کننده کتاب الغدیر دراین مورد گفته میباشد: تعبیروتفسیر سرقت، خالی از تعصب وجود ندارد؛ به این دلیل‌که تبعیت و اقتباس از قرآن و ضمانت لغات آن، خیر‌فقط برای شعر سرا قدح وجود ندارد که بی‌گمان مدح میباشد.[۲۸]
تفصیل ابوریاش احمد ابن‌ابراهیم قیسی[۲۹]
تفصیل محمد محمود رافعی مصری[۳۰]

قصائد هاشمیات
قصائد هاشمیات تیتر هشت چکامه (قصیده) به گویش عربی از کمیت بن زید اسدی، شعر سرا مشهور شیعه قرن اولیه هجری قمری میباشد که درباره فضیلت ها بنی‌هاشم، اتفاق غدیر خم و اتفاق عاشورا سروده گردیده‌است. این قصیده‌ها که ۵۶۳ بیت دارااست، با دقت به محتوای آن «هاشمیات» اسم مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد گرفته میباشد.

هاشمیات از او‌لین و مهم‌ترین اثر ها کمیت بن زید اسدی میباشد که به مسافت ۱۵ تا ۲۰ سال بعداز رخداد کربلا و در حین حکومت امویان سروده گردیده‌است. خصوصیت‌های خاص هاشمیات سبب ساز گردیده که‌این اشعار از شایسته ترین اشعار عرب محسوب خواهد شد و کتاب‌های متعددی در انتقاد، تفصیل و تخمیس آن نوشته رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد گردد.

معرفی هاشمیات
هاشمیات تیتر دسته قصاید عربی از کمیت بن زید اسدی میباشد که به‌گفته ابوالفرج اصفهانی در الاغانی، از اولی اشعار او به حساب می‌آید.[۱] هاشمیات در ثنا و ذکر فضیلت ها بنی‌هاشم و خانواده فرستاده، اتفاق غدیر خم و شهیدشدن امام حسین(ع) سروده گردیده است. این سروده‌ها با دقت به محتوای آن «هاشمیات» اسم گرفته و شامل ۵۶۳ بیت در پوسته ۸ آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد قصیده میباشد.[۲]

خصوصیت‌ها
محمدرضا حکیمی، مولف‌ کتاب سرود جهش‌ها به گزارش شاعران و ادیبان عرب، هاشمیات را از حیث اصالت لفظ ها، استحکام ادغام‌ها، عُلُوّ مفهوم، توان طبع، انسجام سخن و لطافت، در سطحی بسیار خوب دانسته میباشد، به‌سیرتکامل‌ای که‌این اشعار معلقات سبع را در ذهن ها تداعی می‌نماید.[۳] همینطور بیان شده که به کار گیری از ابیات هاشمیات در شعرها و نثرها به‌تیتر شاهد نمونه، ضمانت، تخمیس و... به وسیله شاعران در حین تاریخ و تمدن ادبیات اسلامی، گواه بر التفات این قصائد میباشد.[۴]

محمد عبدالعظیم‌زاده در تحقیقی درباره شخصیت کمیت زید بن اسدی و اشعار او، یک کدام از خصوصیت‌های شعر کمیت در هاشمیات را تفاوت مدل و متد شعر از دید محتوا با دیگر اشعار شعرای فرصت وی دانسته و اعتقاد دارد کمیت در هاشمیات برنامه ای تازه ابتکار عمل کرده و ضمن ذکر شم و حزن، عملکرد نموده است در شعر خویش گویش عقل و پندار را نیز به شغل گیرد و مرثیه‌سرایی در تمدن شیعه را ارتقاء اعطا کرد و آن را با احتجاج و برهان نیز یار تشکیل داد.[۵]

کمیت در هاشمیات، در بررسی حماسه عاشورا از قضا و قدر و دست اندرکاران غیبی، معجزات و کرامات، و کارها خارق‌العاده و غیرقابل‌شعور صحبت به دربین نیاورده و حتی از روی لزوم شعری، کارها غیرعادی را به‌مکان زمامداران و جنایتکاران نفرین نمی‌نماید، بلکه به عاملان اساسی این جنایت و تقصیر کار بودن آن‌ها میپردازد؛ برخلاف تاریخ‌نگاران شام و دمشق که اتفاق ها عاشورا را با فقیه غیب آغشته کرده و آن را با قضا و قدر و کرامات جنیان و ملائک و... رابطه می‌دادند، بی‌آنکه حقیقت‌ها، تأثیر و تقصیر مردمان به‌ظواهر مسلمان را در چهره دادن اینگونه جنایتی ذکر نمایند.[۶]

تاثیرپذیری و تاثیرگذاری هاشمیات
به‌گفته حمید عباس‌زاده، کمیت در هاشمیات به‌شکل بی واسطه و غیرمستقیم از ساختار و محتوای قرآن تأثیر گرفته[۷] و همین باعث ماندگاری شعر او و بها والای ادبی هاشمیات گردیده، و لذا شاعران و ادیبان سرآمدی زیرا دعبل خزاعی و سید رضی نیز از اشعار وی تأثیر پذیرفته‌اند. محمد عبدالعظیم‌زاده مثال‌هایی از این تأثیر‌گذاری را در تفحص هاشمیات خویش به این گستردنِ بیان می‌نماید:[۸] با مقایسه ابیاتی از هاشمیات مثل بیت «الم ترنی اینجانب حُبّ آل محمّد/ اروح واغدوا خائفاً أترقبُ»[۹] با ابیاتی زیرا «الم خیس أنّی اینجانب ثلاثین حجّةٍ/ اروح واغدوا دایم الحسراتِ» از مدرسه ها آیه ها دعبل خزاعی،‌ می‌اقتدار اثر هاشمیات را بر اشعار دعبل خزاعی روئت کرد.[۱۰] همینطور با حیث به‌این بیت از هاشمیات: «وقالوا ترابی هواه ورأیه/ بِذلک اُدعی فیهم واُلَقَّبُ»[۱۱] و مقایسه آن با این بیت از شریف رضی: «وقالوا خیره کنندهُ عُجْبُ مثلی بنفسه/ وأین علی الأیام مثل أبی ابُ»[۱۲] نقل شده میباشد که تأثیر هاشمیات در سراسر قصیده ۷۲ بیتی سید‌ رضی که صحیح در وزن و قافیه هاشمیات سروده گردیده، و دارنده علت‌ها و درنگ‌های همسو میباشد، چشم می گردد.[۱۳]

سید رضی در نصیب حکمت‌های نهج‌البلاغه در نقل یکی‌از سخنان علی(ع) (واعجباه أتکون الخلافة بالصحابة والقرابة) به شعری از اشعار کمیت در هاشمیات استناد می‌نماید (فإن کنت بالشوری ملکت امورهم/ فکیف بهذا والمشیرون غُیّبُ// وإن کنت بالقربی حججت خصیمهم/ فغیرک اؤلی بالنبی واقربُ).[۱۴]

عبدالرحمن بن عوف
عَبْدُالرَّحْاینجانب بن عَوْف (درگذشت ۳۲ق) صحابی فرستاده و یک کدام از اعضای شورای شش نفره. وی از اولیه مسلمانها بود. در سفر به حبشه و مسافرت به مدینه حضور داشت. عبدالرحمن در آحاد غزوات نبی اسلام کمپانی کرد. عبدالرحمن در رخداد سقیفه حضور داشت. مهم ترین مسئولیت وی بعد از رحلت رسول، حضور در شورای شش نفره و گزینش عثمان تحت عنوان خلیفه مسلمان ها بود. اهل سنت، عبدالرحمن را جزو عشره مبشره میدانند که رسول به آنان وعده پردیس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد اعطا کرد.

نسب، به دنیاآمدن
عبدالرحمن فرزند «عوف بن عبد و بنده عوف»[۱] در سال دهم عام الفیل دیده به جهان گشود.[۲] مامان وی «شفا» دختر عوف بن مخلوق بن حارث بود.[۳] اسم وی در طول نا آگاهی عبد و بنده عمرو و یا این که مخلوق الکعبه بوده و فرستاده اسم او‌را به عبدالرحمن تغییر‌و تحول رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد اعطا کرد.[۴]

عبدالرحمن در طول نبی
عبدالرحمن از او‌لین کسانی بود که مسلمان شد. وی به دعوت ابوبکر اسلام آورد.[۵] عبدالرحمن را «مَن هاجَرَ الهِجرتَین؛ شخصی که دو سفر جاری ساختن داده دانسته‌اند: وی به فرمان نبی، یار و همدم تنی چند از مسلمان ها به حبشه مسافرت کرد. قبل از مهاجرت فرستاده،‌ به مکه رجوع و به همپا مسلمان‌ها به مدینه رفت.[۶] براساس بعضی گزارش‌ها وقتی که فرستاده درمدینه در بین مسلمانها عهد و پیمان برادری ساخت؛ قسم برادری در میان عبدالرحمن با عثمان[۷] و یا این که باسعد بن ربیع برقرار آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد کرد.[۸]

اهل سنت، عبدالرحمن را جزو عشره مبشره میدانند که نبی به آنها وعده فردوس بخشید.[۹] از عبدالرحمن احادیث مختلفی آورده شده[۱۰] که مثلا آنان قصه عشره مبشره میباشد.[۱۱]

کمپانی در غزوات و سریه دُومَة الْجَنْدَل
عبدالرحمن در کل غزوات رسول اسلام کمپانی کرد.[۱۲] وی در پیکار اُحد از کسانی بود که فرارو گریز نکرد و همپا رسول و تعداد اندکی از صحابه در میدان مبارزه باقی ماند.[۱۳] وی در‌این پیکار، جراحات اکثری برداشت که بعضا از آنان منجر لنگ شدن وی شد.[۱۴] ضمن غزوات، عبدالرحمن به سریه‌ای نیز نبی شد. این سریه در حوزه‌ دومة الجندل بود و با تایید اسلام به وسیله طرف مقابل، فارغ از تضارب نقطه پایان یافت.[۱۵] این سریه به سریه عبدالرحمن بن عوف نیز دارای اسم و رسم میباشد.[۱۶]

اقتداء رسول در نماز صبح به عبدالرحمن
منابع اهل‌سنت از مغیرة بن شعبه نقل کرده‌اند: «(در رویکرد یکی‌از نزاع‌ها) پیامبر پروردگار(ص) برای قضای حاجت از اشخاص سپاه به دور شد....[بعد از قضای حاجت] آب ریختم و رسول وضو گرفت....زمانی که برگشتیم، دیدیم عبدالرحمن بن عوف رکعت ویّل را [در حالی‌که امام جماعت بود] خوانده بود و هنگامی که متوجه حضور نبی(ص) شد، خواست به عقب برگردد که رسول اشاره فرمود که در مکان خویش بماند و آن گاه پشت راز وی یک رکعت نماز گزارد. هنگامی که عموم و عبدالرحمن درود دادند، نبی برخاسته و رکعت دیگر را خواند و درود بخشید.[۱۷]

بعضا از علمای شیعه، این قصه را به دلیل وجود اشکالات گوناگون، رد کرده‌اند.[۱۸]

گنج طلحه
هنگامی طلحه کشته شد، گنج اکثری بر مکان گذاشت. بها غلات طلحه در عراق فی مابین چهارصد تا پانصد هزار درهم و درآمد روزمره او از غلات عراق حدود هزار درهم بود. همینطور قیمت غلات او در سراة حدود ده هزار دینار بود. همینطور نقل میباشد که قیمت به جا مانده باقیمانده از او از زمین و دام و اموال و پول عیب گیری (درهم و دینار) سی میلیون مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد درهم بوده میباشد.

دو میلیون و دویست هزار درهم و دویست هزار دینار عیب گیری باقی گذاشت و سایر به طور زمین و دام و متاع بود. همینطور گفته شده وقتی که طلحة بن عبید الله کشته شد در چنگ بانک‌دارش دو میلیون و دویست هزار درهم پول انتقاد بود و نخلستان‌ها و دیگر اموالش را به سی میلیون درهم بررسی کردند. در نقلی دیگر آمده میباشد که از طلحة بن عبید الله یکصد پوست گاو نر انباشته از زر که در هرکدام سیصد رطل طلا رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد جواهرات بود، باقی ماند.[۵۱]

مقام نزد اهل سنت
طلحه نزد اهل سنت از رده والایی شامل است و او را یکی‌از عشره مبشره، یعنی ده نفری که بوسیله فرستاده(ص) بشارت به فردوس داده شدند، می دانند. او دارنده صفاتی مثلا طلحه الخیر و طلحه فیاض میباشد و یک کدام از بیست صحابه دارنده فتوا دانسته گردیده است. او به عنوان مثال راویان والا از نبی(ص) میباشد که افرادی مانند پسرانش: یحیی و موسی، قیس بن ابوحازم، ابوسلمه بن عبدالرحمن و صاحب بن ابوعامر از او قصه می‌کردند.[۵۲] همینطور طلحه را در کنار حمزه بن عبدالمطلب، جعفر بن ابی‌طالب، علی(ع)، ابوبکر، قدمت بن خطاب، ابوعبیده جراح، عثمان بن عفان، عثمان بن مظعون، عبدالرحمن بن عوف، سعد بن ابی وقاص و زبیر بن عوام، از دوازده حواری رسول(ص) به شمار آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می آورند.[۵۳]

پانویس
بلاذری، جمل اینجانب انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۱۰، ص۱۲۹.
ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۱۶۰-۱۶۱؛ بلاذری، جمل اینجانب انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۸۸و۲۴۴، ج۱۰، ص۱۱۷و۱۳۰؛ ابن تمهید، جمهرة انساب العرب، ۱۴۰۳ق، ص۱۵۷.
ابن هشام، ‌السیرة النبویة، دار المعرفة، ج۱، ص۲۵۱ و ۲۵۲؛ مسعودی، مروج الذهب، ج۲، ص۲۷۷؛ ابن اثیر، اسد الغابه، ج۲، ص۴۶۸.
بلاذری، جمل اینجانب انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۱۰، ص۱۱۵؛ بیهقی، دلائل النبوة، ۱۴۰۵ق، پیشگفتار، ص۲۷؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۲۹.
ابن هشام، السیرة النبویة، دار المعرفة، ج۱، ص۲۸۲؛ ابن جوزی، المنتظم، ۱۴۱۲ق، ج۵، ص۱۱۲؛ ابن اثیر، اسد الغابة، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۴۶۸.

اجرا روز عید قربان
روز عید قربان روز لبریز فضیلتی میباشد که انجام خاصی داراست که عبارتند از:

غسل: به گفته علامه مجلسی، غسل در عید قربان سنّت مؤکد میباشد تا آنجا که بعضا از علما آن را واجب دانسته‌اند.[۱۷] عالی میباشد غسل قبل از نماز صورت پذیرد.[۱۸]
نماز عید: این نماز در حین غایب بودن امام فرصت(عج) مبتنی بر فتوای دارای اسم و رسم فقهای شیعه، مستحب مؤکد مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد.[۱۹]
قرائت دعاهایی که قبل از نماز عید و پیش از آن وارداتی، مستحب میباشد. به گفته علامه مجلسی، شایسته ترین دعا درین روز، دعای چهل و هشتم صحیفه سجادیه و دعای چهل و ششم میباشد.[۲۰]
دعای ندبه: قرائت دعای ندبه درین روز همانند بقیه اعیاد( عید غدیر و عید فطر)، مستحب میباشد.[۲۱]
قربانی کردن: اعمال قربانی بر حاجیان حاضر در مکه، واجب و برای دیگر مسلمانها مستحبّ مؤکد میباشد. بعضا از علما آن را بر افرادی که بضاعت دارا هستند، واجب دانسته‌اند.[۲۲] مستحب میباشد پس از نماز عید، یه خرده از گوشت قربانی خورده گردد.[۲۳] طبق روایتی از امام درستگو(ع) مستحبّ میباشد هنگام قربانی این دعا خوانده خواهد شد: «وَجَّهْتُ وَجْهِی لِلَّذی فَطَرَ السَّمواتِ وَ الارْضَ، حَنیفاً مُسْلِماً وَ ما أنَا مِنَ الْمُشْرِکینَ، إنَّ صَلاتی وَ نُسُکی وَ مَحْیای وَ مَماتی لِلهِ رَبِّ الْعالَمینَ، لا شَریک لَهُ، وَ بِذلِک أُمِرْتُ وَ أَنَا مِنَ الْمُسْلِمینَ. اَللّهُمَّ مِنْک وَلَک، بِسْمِ الله وَاللهُ اَکبَرُ. رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد اَللّهُمَّ تَقَبَّلْ مِنّی»[۲۴][یادداشت ۱]
اعلام کردن تکبیرات معروف: برای عده ای که در مراسم حج و صحرای منا می باشند، بعداز پانزده نماز از نمازهای روزمره یعنی از نماز ظهر روز عید، آغاز کرده تا نماز صبح روز سیزدهم؛ البته عده ای که در آن جا نیستند، بعداز ده نماز آنان‌را می خوانند، از نماز ظهر روز عید شروع نموده، تا نماز صبح روز دوازدهم. [۲۵] آن تکبیرها مبتنی بر داستان کتاب کافی اینگونه میباشد: «اَللهُ اَکبَرُ اَللهُ اَکبَرُ، لا اِلهَ اِلاَّ اللهُ وَ اللهُ اَکبَر اَللهُ اَکبَرُ، و للهِ الْحَمْدُ، اَللهُ اَکبَرُ عَلی ما هَفقید، اَللهُ اَکبَرُ عَلی ما رَزَقَنا مِنْ بَهیمَةِ الانعامِ وَ الْحَمْدُ لِلهِ آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد عَلی ما أبْلانا».[یادداشت ۲]
[۲۶]

زیارت امام حسین(ع)[۲۷]
روزه در عید قربان
روزه به دست آوردن در روز عید قربان مانند عید فطر، حرام میباشد.[۲۸]

قربانی در مناسک حج
نوشته ی علمیٔ مهم: مملکت منا
منا محلی میباشد که حجاج، صبح عید قربان به آنجا وارد میشوند. اجرا مرز و بوم منا سه چیز میباشد:

رمی جمره
قربانی
حلق و تقصیر
قربانی، بعداز رمی جمره عقبه ایفا می گیرد.[۲۹]

وضعیت قربانی در حج
یکی‌از سه حیوان شتر،‌ گاو و گوسفند برای قربانی رقم خورده میباشد؛ اما قربانی شتر و بعد از آن گاو، عالی میباشد. قربانی بقیه حیوان ها غیر از سه حیوان نام برده کفاف نمی دهد.[۳۰] احتیاط مستحب آن میباشد که ذبیحه را سه بخش نمایند: قسمتی را کادو و یک بخش را صدقه و قدری را هم بخورند.[۳۱] مکارم شیرازی از مراجع تبعیت براین لحاظ میباشد که مایحتاج نيست تقسيم به سه نصیب به‌طور مساوى باشد، ولى دادن بخشى از آن به فقير واجب میباشد، امّا تناول کردن چيزى از آن واجب نيست؛ هرچند موافق احتياط میباشد.[۳۲]

عید قربان

عید قُربان یا این که عید الأضحی روز دهم ذی‌الحجة از اعیاد والا اسلامی به شمار می‌رود که در اینگونه روزی ابراهیم(ع)، فرزندش اسماعیل(ع) را به قربانگاه پیروزی که جبرئیل به یاروهمدم «قوچی» بر وی نازل شد و ابراهیم(ع)را مأمور به ذبح آن کرد. قربانی کردن درین روز بر حاجیانی که در مرز و بوم منا حضور داشته باشند واجب و برای بقیه مسلمان‌ها مستحبّ مؤکد مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد.

در منابع شرعی اعمالی برای شب و روز عید قربان نام برده که شب‌زنده‌داری،زیارت امام حسین(ع)، غسل، دعای ندبه و نماز عید قربان برای مثال آن‌هاست. روزه به چنگ آوردن درین روز رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد حرام میباشد.

عید قربان در کشورهای اسلامی، تعطیل قانونی بوده و مسلمان‌ها در‌این روز به برگزاری جشن و پای کوبی می پردازند.

تاریخچه قربانی
نوشته‌علمیٔ مهم: ذبح اسماعیل
عید قربان، روز تست و آزمون حضرت ابراهیم(ع) و حضرت اسماعیل(ع) میباشد که از آن سربلند خارج آمدند.[۱] سنّت قربانی در روز عید قربان نیز یادبود اتفاق ذبح اسماعیل میباشد.[۲] حضرت ابراهیم بنابر رؤیایی که چشم بود مأمور قربانی کردن فرزندش شد. در هنگام قربانی، ابراهیم پیشانی پسرش را بر زمین بنیان و تیغ تیز بر حلق وی گذارد؛ البته کارد گردن اورا نبرید و عاقبت وقتی که بابا و پسر تسلیم بودن بدون نقص خویش در قبال دستور الهی را نماد دادند، آفریدگار فعالیت اورا قبول نمود و ابراهیم به مکان قربانی فرزندش قوچی را که جبرئیل آورده بود، قربانی نمود.[۳] بنابر برخی احادیث، آحاد حیواناتی که در کشور منا در روز عید قربان ذبح می شوند؛ فدیه حضرت اسماعیل آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می‌باشند.[۴]

در بعد از ظهر نا آگاهی قربانی کردن از زشتی کفر مبرا خلا. کعبه را با خون قربانی کثیف می‌کردند و گوشت آن را بر منزل کعبه می‌آویختند تا خدا آن را قبول نماید. در قرآن این ترسیم مذموم خوانده گردیده و شرط قبولی قربانی زهدوتقوا معرفی می گردد.[۵] همین زهدو تقوا و خلوص برای قربانی کردن میباشد که‌این روز، حج اکبر نامیده می‌گردد.[۶]

اسم دیگر عید قربان، عیدالاضحی و عید خون میباشد. دهخدا از این روز با اسم عید گوسپندکشان خاطر می‌نماید.[۷]

منزلت و التفات
امامان معصوم (ع) در احادیث چهار روز را تحت عنوان عید همگانی برای مسلمان‌ها معرفی کرده‌اند دهم ذی حجه(عید قربان)، اولیه شوال(عید فطر)، روز آدینه و روز ۱۸ ذی حجه (عید غدیر خم) [۸] که بر طبق صحبت رسول(ص) با فضیلت ترین اعیاد میباشد. [۹] امام درستگو(ع) در روایتی در باره قربانی در روز عید قربان فرمود: پروردگار قربانی را برای این قرار داده که مساکین و نیازمندان از گوشت قربانی سیر شوند و بشر نعمت های الهی را که از آن‌ها فایده‌مند گردیده در دست خانواده و همسایگان و نیازمندان و فقیران قرار بدهد. [۱۰] مطهری اسلام پژوه شیعه با استعمال از ظهور رده تسلیم ابراهیم و فرزندش در ماجرای ذبح اسماعیل؛ حکمت عید دریافت کردن در روز عید قربان را که آن را رکن این عمل می داند، تجدید خاطره گرانقدر توحیدی(توحید فکری وتوحید عملی) میباشد که از ابراهیم و فرزندش اسماعیل به یادگار باقی مانده میباشد.[۱۱]

جاری ساختن شب عید قربان
احیا شب عید قربان مستحب مؤکد شمرده گردیده‌است.[۱۲] غسل و زیارت امام حسین(ع) از سایر انجام این شب میباشد.[۱۳] براساس روایتی از امام راستگو(ع)، زیارت امام حسین(ع) در‌این شب موجب بخشیده شدن گناهان می‌گردد.[۱۴] از امام کاظم (ع) قصه گردیده که : «امام علی(ع) دوست داشت که آدم چهار شب از سال، خویش را سوا کند؛ شب نخستین رجب، شب نصفه شعبان، شب عید فطر و شب عید قربان». [۱۵]نقل شده مراد از فراغت، فراغت برای عبادت در آن با زنده نگهداشتن آن میباشد.[۱۶]

اسم‌گذاری قم
بنابر حدیثی از رسول اکرم(ص) انگیزه نامگذاری این شهر به قم آن میباشد که اهل آن با قائم آل محمد(عج) عده می شوند و وی را در قیام کمک می‌نمایند.[۸۹] در داستان دیگری اسم این شهر، از فرمان پروردگار به ابلیس گرفته گردیده که با کلمه «قم» (یعنی بلند شو) به اخراج ابلیس از این شهر فرمان داده میباشد.[۹۰]بر اساس روایتی دیگر وقتی که کشتی نوح بدین مملکت رسید، ایستاد به همین ادله به قم نامیده شد.[۹۱]بر پایه ی روایتی از امام راستگو(ع) از نیاکانش در علل الشرایع روحانی صدوق پیامبر معبود درشب معراج چشمش بر حرم‌ای سرخ که رنگش از زعفران زیباتر و بویش از مشک معطّرتر بود به زمین خورد، در آن حرم پیر مردی که بر سرش کلاه بلندی گذارده بود رویت کرد وچون جبرئیل اذعان کرد که‌این مرزوبوم محل شیعه‌ها و رهروان وصی شما علی میباشد و این پیرمرد کلاه بر راز ابلیس میباشد رسول به وی فرمود: (قُمْ يَا مَلْعُونُ فَشَارِكْ أَعْدَاءَهُمْ فِي أَمْوَالِهِمْ وَ أَوْلَادِهِمْ وَ نِسَائِهِمْ فَإِنَّ شِيعَتِي وَ شِيعَةَ عَلِيٍّ لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ فَسُمِّيَتْ قُمْ) ای لعنت شده؛ "بلند شو" و در اموال و اولاد و زنان معاندان شیعیانم کمپانی کن، چون بر شیعه اینجانب و علی تورا دستی وجود ندارد و سلطه‌ای بر وی نخواهی داشت، از این رو این مرزو بوم به اسم «قم» موسوم گشت. [۹۲] همینطور از نگاه تاریخی چندین احتمال برای نامگذاری قم مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد آمده میباشد.

قم، عربی گردیده «کُم» و آن مخفف کومه میباشد.[۹۳]این جای به طور مزارع و روستاهای دور از هم بوده، این منزل‌های دور از هم را به فارسی کومه می‌گفتند.[۹۴]
در کتاب تاریخ قم از احمد بن عبدالله برقی آورده شده که قم را به‌این جهت قم نامیده‌اند که محلی بود که آب در آن عده میشد و اطرف آن گیاه و علف می‌رویید و عرب‌ها به عده شدن آب قم می گویند.[۹۵]
قم آغاز به طور مزرعه‌های دور از هم بود. بعداز ورود اشعریون به‌این مرز و بوم (جایی که اکنون شهر قم میباشد) هفت روستا به اسم ممجان، قردان (قزوان)، مالون، جمر (کمر)، سکن، جلنبادان، پدیدآمد.[۹۶] این روستا‌ها با هم متحد شدند و به اسم روستای تعالی‌خیس که کمیدان یا این که کمندان بود نامیده شد. بعداز تخفیف کمیدان به نادر و عربی شدن آن، اسم این مرز و بوم به قم تغییر‌و تحول پیدا کرد.[۹۷]
در منابع تاریخی و روایی از قم با اسم‌های، قمّ،[۹۸] بحر،[۹۹] زهراء،[۱۰۰] کومه، نادر، کمیدان، ممجان، تیمره، کبود دشت، صفرا و ویران‌آباد، کردقباد نیز خاطر رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد شد‌ه‌است.[۱۰۱]

سوگواری
توغ‌هایی از عصر صفویه در موزه آستانه مقدسه قم حفظ می شود که نشانگر سوگواری همسایه قم در زمان صفویه میباشد. در سالروز درگذشت یا این که شهیدشدن هرمورد از معصومان گروه‌های سوگواری از بخش ها متفاوت شهر به سوی بقاع حضرت معصومه تکان می‌نمایند. آن ها دو ماه محرم و صفر را به سوگواری آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میپردازند.

همینطور در سالروز ورود حضرت معصومه بدین شهر مراسم نمادین استقبال از آن حضرت در یکی خیابان‌های منتهی به بقعه از سمت ساوه (خیابان امامزاده ابراهیم) برگزار میشود.

منبع‌شناسی
کتاب تاریخ قم
قدیمی‌ترین تاثیر جان دار درباره قم، کتاب تاریخ قم میباشد که در قرن ۴ قمری مندرج میباشد. در کتاب‌های حدود العالم(منسوب به ابو یوسف پیشاوری)[۱۰۲] و مسالک الممالک( ابراهیم بن محمد اصطخری)[۱۰۳] از اثر ها قرن چهارم و کتاب النقض از اثر ها قرن ششم [۱۰۴] و نزهة القلوب از اثر ها قرن هشتم تعریف قم آمده میباشد.[۱۰۵]

از زمان صفویه به سپس، جهانگردانی همانند تارونیه[۱۰۶] و شاردن فرانسوی[۱۰۷] در سفرنامه‌های خویش قم را تعریف کرده‌اند. همینطور در سفرنامه‌های عصر قاجار، قم تعریف گردیده است. اوژن قلاندان، هانری رنه‌دالانی فرانسوی، مادام دیولافوآ، بروان انگلیسی، لرد کورزون، پیرلوتی و فوریه در سفرنامه‌های خویش قم را تعریف کرده‌اند.

دسته ۴ جلدی تحفة الفاطمیین فی بیان وضع و اوضاع قم و القمیین تألیف حسین بن محمدحسن قمی در زمان قاجاریه میباشد.
سفرنامه افضل الملک (ادیب کرمانی) در سال ۱۳۳۴ق درج شده میباشد.[۱۰۸]
تاریخ قم؛ علی دوانی
تاریخ مذهبی قم؛ علی‌اصغر فقیهی
تیم ۸ جلدی آشنایی‌طومار قم
قم از حیث بیگانگان؛ محمدجواد صاحبی در‌این کتاب در تحت قسمت هایی با تیتر قم در روزگار آق قوینلو، صفویه، قاجاریه، مشروطه، پهلوی و معاصر به معرفی آن از حیث مسافران فرنگی پرداخته میباشد.