مجله خبری مساجد

تاریخچه

تصاویر عصر‌های بسط و دگرگونی مسجد جامع اصفهان
پس از فتح اصفهان بوسیله مسلمان ها در سال ۲۱[۱۷] یا این که ۲۳ هجری قمری[۱۸] و مسلمان شدن عموم اصفهان، مساجدی در‌این شهر ساخته شد.[۱۹] به‌گفته ابونعیم اصفهانی، اولی مسجد بلندمرتبه در بخش یهودیهٔ اصفهان به وسیله ابوخناس از موالی قدمت بن خطاب و در حین خلافت امام علی(ع) ساخته شد.[۲۰] بر طبق گزارش وی، در سال ۱۵۵ هجری قمری، ایوب بن زیاد در حین خلافت منصور عباسی، مسجد جامع یهودیه یا این که به عبارتی مسجد جامع اصفهان را کنار قصر خویش در محلی به اسم یهودیه ایجاد کرد و منبری در آن بنیان و کنار آن بازاری تشکیل داد و به‌مرور این مسجد توسعه متعددی پیدا مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد کرد.[۲۱]

با پیشرفت اصفهان در طول خلافت معتصم عباسی در سال ۲۲۶ هجری قمری، مبنا مسجـد جـامع اصفهان بـه‌سوی قبله اصلاح و بـا وسعتی چندیـن موازی بازسازی شد و در طی مقتدر عباسی نیز حجم یافت.[۲۲] طبق جستجو‌های انجام یافته، اثرها مسجد نخستین در ذیل شبستان جنوبی مسجد فعلی کشف گردیده که مسجدی مستطیل صورت به‌پهنا ۵۲ تا ۵۵ متر بوده میباشد.[۲۳] در حین آل‌بویه، با وجود ساخته شدن مسجد جامع صغیر با اسم جورجیر بوسیله مالک بن عباد[۲۴] برای شغل‌های شیعه‌ها و معتزلیان، گشوده الحاقاتی در مسجد جامع عتیق در جهت بهبود معماری آن جاری ساختن رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد شد.[۲۵]

نقشه مسجد جامع اصفهان
الگوی مساجد چهار ایوانی
بیشترین و مهم‌ترین تغییرات در مسجد جامع اصفهان مرتبط با زمانه سلجوقیان میباشد. در‌این زمان با ساختن گنبد نظام‌الملک در جنوب و گنبد تاج‌الملک در شمال و ساخت و ساز چهار تراس بر محورهای مهم صحن مسجد و ساخت و ساز رواق‌های سرپوشیده و همینطور تزئینات نو، معماری قبل آن از موقعیت مسجد شبستانی بیرون شد.[۲۶] با اقدامات عصر سلجوقی درین مسجد، این سازه منحصر به فرد شد و به او‌لین سر مشق برای تشکیل داد دیگر مساجد چهار ایوانی در دنیا اسلام تبدیل آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد یافت.[۲۷]

الحاقات و نوسازی‌ها
الحاقات زیادی در زمان‌های مختلف تاریخی به مسجد جامع اصفهان اضافه شد که به عنوان مثال آنان می‌قدرت به مکتب مظفری، محراب اولجایتو، مسجد مصلی، شبستان زمستانی، شبستان عباسی و دو طبقه شدن نمای رو به صحن اشاره نمود. همینطور در کل ارتفاع تاریخ این مسجد تا فرصت حاضر، اقدامات مرمتی و تزئیناتی نیز انجام یافته میباشد.[۲۸]

مسجد جامع اصفهان در زمان تاریخ خویش بارها گزینه هجمه قرار گرفته و مبتلا حریق‌سوزی‌هایی گردیده[۲۹] و همینطور در حین پیکار کشور ایران و عراق آیتم حمله هوایی قرار گرفت و قسمت‌هایی از آن تخریب شد.[۳۰]

قسمت‌ها
مسجد جامع اصفهان در چهار ضلع خویش مشتمل بر نصیب‌هایی همانند گنبد ‌نظام‌الملک، ‌گنبدتاج‌الملک، ‌تراس ‌چهار ‌ایوانی ‌و ‌شبستان‌های ‌گرداگرد ‌آن، ‌مکتب ‌مظفری، ‌محراب ‌الجایتو ‌و... میباشد.

نمای گنبد نظام الملک و تراس جنوبی مسجد جامع اصفهان
گنبد نظام‌الملک و ملحقات آن در ضلع جنوبی
در ضلع جنوبی مسجد، گنبد نظام‌الملک، تراس جنوبی مشهور به تراس مالک به‌یاروهمدم دو مناره، دو شبستانِ چهلستون وابسته به جانشینان ملکشاه، ساختمان‌های زمان آل‌مظفر در سمت مشرق و چهلستون عباسی مرتبط با روزگار صفویه در سمت مغرب وجود دارااست.[۳۱] این بناها در محل ساختمان‌های نخستین مسجد سازه گردیده و بخش اعظمی از تزئینات آجری و گچ‌بری تراس آن در طول آق‌قویونلوها و صفویه انجام شده میباشد.[۳۲]

حیاط مدرس و محراب الجایتو

محراب الجایتو از نمادهای شیعی مسجد جامع اصفهان
به‌گفته رفیعی مهرآبادی در کتاب اثرها ملی اصفهان، مهم ترین ساختمان ضلع غربی مسجد جامع اصفهان، حیاط غربی (دارای شهرت به تراس معلم) میباشد که عمر آن هم به عصر سلجوقی بازمی‌شود؛ اما بعضی از تزئینات آن در حین فرمانروا شاه حسین صفوی انجام یافته میباشد.[۳۳] درین نصیب همینطور دو شبستان وجود دارااست؛ شبستان خرد که در دروه ایلخانی سازه شد، معروف به شبستان الجایتو با محراب پر اسم و رسم و زیبای آن از مجال شاه محمد خدابنده باقیمانده میباشد.[۳۴] این محراب را یادگار تشرف سطان محمد خدابنده به مذهب تشیع دانسته‌اند. در دو طرف کتیبه این محراب بخشی از آیه ۵۹ سوره نساء آمده و درضمن آن حدیث جابر مطابق معرفی ۱۲ امام شیعه به‌تیتر اولوالامر حک گردیده است.[۳۵]

شبستان تعالی این بخش نیز به اسم بیت‌الشتاء (شبستان فصل زمستان) در حین پاد شاه محمد بایسنقر ساخته شد و دارنده مرمر‌های درخشانی میباشد که حکم لامپ را برای شبستان دارااست.[۳۶]

تراس دانش آموز و مکتب مظفری

نمایی حیاط شرقی مسجد جامع اصفهان
در اواسط ضلع شرقی، تراس پر اسم و رسم به حیاط طلبه جای دارد.[۳۷] در جوار این حیاط ساختمان پر اسم و رسم به مکتب مظفری میباشد که در سال‌های ۷۵۹ تا ۷۷۶ق بوسیله فرمان روا محمود آل‌مظفر سازه گردیده‌است.[۳۸] در‌این نصیب همینطور شبستانی پهناور مرتبط با زمان آل‌مظفر با هجده ردیف وجود داراست.[۳۹]

گنبد تاج الملک و تراس درویش

نمایی حیاط شمالی مسجد جامع اصفهان
در اواسط ضلع شمالی مسجد، تراس دارای شهرت به تراس درویش مرتبط با زمان دوم قول سلجوقی جای‌دارد و تزئینات آجری آن نیز از مجال سلطان سلیمان صفوی میباشد. در حوالی این تراس نیز شبستان‌های چهل ستونی قراردارد که آن را به گنبد تاج‌الملک (گنبد خاکی) متصل می‌نماید.[۴۰] در انتهای تراس درویش، فرمان روا‌نشینی وجود داشته که با راهروی تشریفاتی از گنبد به صحن مسجد مرتبط می‌گردیده است. این نصیب از مسجد واپسین تغییرات مهم از فرصت سلجوقی خوانده گردیده‌است.[۴۱]

شبستان‌ها مسجد گوهرشاد
کلیه شبستان‌های مسجد، به طور قرینه در حوالی تراس‌ها ایجاد شده است. این شبستان‌ها با اساس‌های ضخیم و سقف ضربی و به مدل معماری سنتی مساجد کشور ایران کلاف گردیده‌اند و بارها گزینه بازسازی قرار گرفته‌اند، البته اینک به عبارتی مدل و متد دیرین را در خویش محفوظ دارا‌هستند. این شبستان‌های هفت‌گانه در زمانه‌های متعدد با اسم‌های متفاوت نامیده گردیده‌اند که برای اختصار به مهم‌ترین آن ها اشاره مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میشود:

شبستان گرم،[۲۲] بنا شده در ضلع شرقی مسجد در بین حیاط شرقی و ضلع شمالی مسجد که کناره شمالی این شبستان مسیر ارتباطی بین مسجد و رواق متصل به صحن آزادی میباشد. این شبستان معبد آقایان میباشد. شبستان سبزواری، شبستان کوچکی میباشد در جنوب حیاط شرقی و از شرق به رواق امام خمینی و از شمال با حد فاصل یک راهرو به تراس شرقی و از غرب به صحن مسجد محصور رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میشود.[۲۳]
شبستان تبریزی، بنا شده در ضلع جنوبی، میان تراس مقصوره و رواق امام خمینی. یکی اسم‌های این شبستان در پیشین به دلیل حجم، شبستان گرانقدر بوده میباشد. شبستان نهاوندی، شبستانی میباشد والا که در ضلع جنوبی مسجد و در بین تراس مقصوره و بست روضه خوان بهاءالدین عاملی و صحن قدس واقع گردیده و به منجر اقامه نماز جماعت بوسیله علی اکبر نهاوندی، محدث معروف به‌این اسم مشهور آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد گردیده‌است.[۲۴]
شبستان میلانی، بنا شده در ضلع غربی مسجد، در بین حیاط غربی و راهرو متصل به بست روحانی بهاءالدین.
شبستان نجف آبادی، که پیش از این به شبستان امام آدینه مشهور بوده، در ضلع غربی مسجد، دربین تراس غربی و راهرو متصل به کفشداری ۱۳ و ۱۴ واقع گردیده‌است.
شبستان علوی یا این که آفتاب، بنا شده در ضلع شمالی در میان راهروی بخش شمالی و رواق دارالسیاده و مکتب پریزاد.
به جز شبستان گرم که معبد آقایان هست، دیگر شبستان‌ها سازه به لزوم، محل برگزاری جلسات قرآن، فراگیری، سخنرانی و وعظ و درس دادن علم ها قرآنی و فقاهتی و مراسم پای کوبی و سوگواری و اعتکاف و نماز جماعت و مراسم دعای کمیل، دعای ندبه و دعای توسل میباشد و تراس مقصوره و حیاط متصل به دارالسیاده و صحن مسجد به صورت دایم در آحاد شبانه‌روز، محل اجرای نماز جماعت و سخنرانی و مراسم می باشد.

گروه مسجد گوهرشاد درحال حاضر با هشت ورودی خرد و تبارک به دیگر نصیب‌های بقعه رضوی متصل هست که سه در ورودی در ضلع غربی مسجد را به بست روحانی بهاءالدین و سه ورودی در ضلع شمالی مسجد را به بقعه و دو ورودی در ضلع جنوبی مسجد را به صحن قدس مرتبط می‌سازد. مسجد گوهرشاد تحت عنوان کلان‌ترین و قدیمی‌ترین مسجد در اماکن متبرکه رضوی از دیرباز محل برگزاری مستمر نماز جماعت میباشد و به جهت دایربودن در کل شبانه‌روز یک کدام از مسجدهای معدود‌نظیر دنیا اسلام به شمار می‌رود.[۲۵]

مسجد پیرزن

مسجد پیر زن در وسط تراس مسجد گوهرشاد
تا دهه بیست قرن چهاردهم هجری خورشیدی، در اواسط صحن اساسی مسجد گوهرشاد، محوطه‌ای، قرار داشت که با ردیف‌هایی، از محوطه مستقل میشد و به «مسجد پیرزن» پر اسم و رسم بود.[۲۶] این مسجد سوای سقف بود.[۲۷] دراین مکان، برای نمازگزاران، حصیر پهن می‌کردند و در نزدیکی آن، تعدادی آبگینه وجود داشت.[۲۸]

تاریخچه مسجد پیرزن، منبع مکتوب چندانی ندارد و آن‌را جزء تاریخ شفاهی دانسته‌اند.[۲۹] براساس این ماجرا، گوهرشاد، آحاد منزل‌ها و زمین‌های دور و اطراف را برای ساختن مسجد خرید. صرفا یک پیرزن، که خانه وی اواسط مسجد بود، حاضر به به فروش رساندن نشد. گوهرشاد از خرید آن پشیمان شوید؛ چون نمی‌خواست در ساخته شدن مسجد، ظلم نماید. بعد از ساخته شدن مسجد، پیرزن که شکوه گوهرشاد را می‌بیند، منزل خویش را تحت عنوان معبد وقف می‌نماید. این عبادتگاه به مسجد پیرزن دارای شهرت می شود.[۳۰]

دانشمندان آورده‌اند که مشابه این روایت پیرزن، در تراس مداین، شنب‌غازان و مسجد پاد شاه اصفهان نیز به شکلی وجود داراست. اینان معتقدند این نوع روایت‌ها واقعیت ندارد، ولی برای یاد دادن آموز‌ه‌های اخلاقی صورت گرفته‌اند تا یاد‌آوری نماید، در راستای تشکیل داد سازه‌های باعظمت، نباید ظلمی شکل بگیرد، حتی به ضعیف‌ترین مو جود بشری که پیرزن باشد. [۳۱]

این جای ، نزدیک به سال ۱۳۲۶ شمسی، تخریب و به وضوخانه تبدیل شد.[۳۲] بعضا توصیه داده‌اند که جای مدرن این مسجد، به «وضوخانه پیرزن» تغییر و تحول اسم یابد تا این نوع ماجرا‌ها، به دلیل آموزه‌های اخلاقی که با خویش دارا هستند، زنده بماند.[۳۳]

شاخص ظهر
در باطن محوطه‌ای که مسجد پیرزن نامیده میشد، ردیف سنگی به طول بیش تر از ۲ متر قرار داشت که مثلث شاخص نصف‌النهار و ظهر و شب بر آن نصب گردیده و آیتم دقت زائران بود.[۳۴]

موقوفات
مسجد جامع گوهرشاد مشهد از محل موقوفات، دارنده درآمد میباشد که صرف تعمیرات و هزینه‌های سرازیر مسجد میشود. خلال موقوفات خاص که به وسیله گوهرشادبیگم و در هنگام تأسیس (به سال ۸۳۹ ق) مسجد وقف شده، یک سری فقره املاک مزروعی و باغ ها و زمین ها و مستغلات شهری نیز بعدا به وسیله اشخاص درستکار وقف شد‌ه‌است که عبارت‌اند از: که مشمول چند پارچه روستا، زمین، گلشن مثمر و مشجر، قنات، فروشگاه، خانه و... در روستاها و شهرهای متفاوت میباشد. این موقوفات دربرگیرنده نور و روشنایی، ترمیم و نوسازی مسجد، خواندن قرآن، مدیحه خوانی، فرش و... برای دسته مسجد بوده میباشد.[۳۵]

حادثه مسجد گوهرشاد
نوشته‌ی علمیٔ اساسی: حادثه مسجد گوهرشاد
با هجرت رضاخان به ترکیه، همت او برای درهم کوبیدن مبانی مذهب و تغییر‌و تحول شیوه‌های شرقی و سنتی عموم کشور‌ایران شدت گرفت. دولت امر تغییر تحول خرقه و استعمال از کلاه شاپو را صادر کرد که علما و مراجع را به شدت متأثر کرد. حاج آقا حسین قمی و سید یونس اردبیلی، طی جلسات متفاوت به‌این سود رسیدند که تغییر‌و تحول خرقه به برداشتن عفاف منتهی شود. آیة اللّه قمی تصمیم گرفت به طهران رفته و با رضاخان وارد مصاحبه خواهد شد. با ورود او به شهرری، پلیس محل سکونت او را محاصره کرد. با تکثیر خبر دستگیری آیت اللّه قمی، احساسات عموم در مشهد جریحه‌دار گردیده و اجتماعی وسیع با حضور بزرگان مشهد در مسجد گوهر خنده رو صورت گرفت. در آن جا خطبا و به عنوان مثال محمدتقی بهلول[یادداشت ۱] به منبر رفتند و عموم را به مقاومت دعوت نمودند. بعد از چندین روز، آخر و عاقبت صبح آدینه ۲۰ تیر(۱۰ ربیع‌الثانی ۱۳۵۴ق) سال ۱۳۱۴ نیروهای نظامی، دور و بر مسجد را محاصره نمودند و در ۲۱ تیر (۱۱ ربیع‌الثانی ۱۳۵۴ق) عموم را در مسجد گوهرشاد به خاک و خون کشیدند.[۳۶]

روحانی میرزا حسین بن محمد تقی بن علی محمد نوری طبرسی (۱۲۵۴-۱۳۲۰ق) دارای اسم و رسم به محدث نوری و حاجی نوری از محدثان شیعه در قرن سیزدهم هجری بود. آوازه محدث نوری بیشتر به سبب ساز نوشتن کتاب مستدرک الوسائل و به‌ویژه کتاب فصل الخطاب فی تحریف کتاب رب‌ الارباب میباشد. وی در کتاب اخیر کوشیده تا با به کارگیری از پاره‌ای احادیث اثبات نماید که قرآن کریم و مهربان گرچه عیناً صحبت الهی میباشد و چیزی بر آن افزوده نشده و تغییر‌و تحول نکرده البته آیاتی از آن قبل از گردآوری‌آوری به دلایلی حذف گردیده(تحریف به نقصان) و آنچه حذف گردیده، نزد اهل خویش محفوظ میباشد. تکثیر این کتاب، سبب ساز دردسرهایی برای محدث نوری شد و اعتراض عالمان شیعه و سنی را برانگیخت و اثرها اکثری در رد این مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد عقیده نوشتند.

معاش‌طومار
محدث نوری در ۱۸ شوال سال ۱۲۵۴ق در روستای یالو از توابع شهرستان فروغ و روشنایی درایران دیده به جهان گشود.[۱] از به عبارتی کودکی به درس، محمدعلی محلاتی(۱۲۳۲-۱۳۰۶ق) منش یافت و بخشی از علم ها فقاهتی را آموخت. ابتدا جوانی به طهران مهاجرت کرد و در درس علمای آن شهر نظیر روحانی عبدالرحیم بروجردی(د ۱۳۰۶ق) کمپانی کرد و با دختر وی رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد وصلت کرد.[۲]

محل دفن میرزا حسین نوری در کنار شاگردش روضه خوان عباس قمی در بقاع امیرالمومنین(ع)
نوری به سال ۱۲۷۳ق در ۱۹ سالگی عازم نجف شد. چهار سال در آن شهر ماند و بعد از آن به کشور‌ایران برگشت. 1‌سال بیشتر نتوانست در کشور‌ایران بماند و در سال ۱۲۷۸ق مجدد به عراق رجوع و به درس عبدالحسین تهرانی دارای شهرت به روضه خوان العراقین درکربلا شیوه یافت و سپس در ادامه مدرس به کاظمین هجرت کرد و آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد دو سال در آن شهر ماند.

در سال ۱۲۸۴ق به قصد زیارت امام رضا(ع) به کشور‌ایران رجوع و عازم مشهد شد. دو سال آن‌گاه در سال ۱۲۸۶ق به عراق رجوع و برگشت و بعداز آن، برای دومی توشه به زیارت منزل معبود رفت و پس از رجوع و برگشت به عراق، پای درس میرزای شیرازی حاضر شد. زیرا میرزای شیرازی در سال ۱۲۹۱ق به سامرا مسافرت کرد، محدث نوری نیز در سال سپس یار و همدم دیگر استادش فتحعلی فرمان روا‌آبادی و خواهرزاده‌اش فضل و ادب‌الله نوری به سامرا رفت. در سال ۱۳۱۴ق. به نجف اشرف رجوع و برگشت و تا انتها قدمت در آن شهر باقی ماند.[۳]

وفات
نوری در شب چهارشنبه ۲۷ جمادی‌الثانی در سال ۱۳۲۰ق در نجف درگذشت و در صحن مقبره امیرالمؤمنین (ع) به خاک ودیعه شد.[۴] مراتب علمی و تقوای اورا عالمان فقاهتی و شاگردانش بسیار ستوده‌اند.[۵]

احیای پیاده‌روی اربعین
در طول روحانی انصاری سنت زیارت امام حسین(ع) با پای پیاده اشاعه داشت و بخش اعظمی از بزرگان و علما با پای پیاده به زیارت کربلا می‌رفتند؛ البته مدتی آن‌گاه این سنت به بیماری آلزایمر ودیعت گردیده بود و محدث نوری این سنت را مجدد زنده کرد.[۶]

اساتید
مولی محمد علی محلاتی
روضه خوان عبدالرحیم بروجردی
روضه خوان عبدالحسین تهرانی
روضه خوان مرتضی انصاری
سید محمدحسن شیرازی
فتح علی فرمانروا آبادی.[۷]
شاگردان
روضه خوان عباس قمی مالک مفاتیح الجنان
محمدباقر قائنی بیرجندی [۸]
آقا تعالی تهرانی صاحب و مالک کتاب الذریعة
علامه روضه خوان علی بن ابراهیم قمی
مولی محمد تقی قمی باوزئیری
محمدتقی بافقی [۹]
روحانی اسماعیل بن روضه خوان محمد باقر اصفهانی.[۱۰]
میرزا جواد ملکی تبریزی[مستلزم منبع]
سید ابوالقاسم دهکردی
تألیفات
نوشته‌ی علمیٔ اساسی: فهرست اثرها میرزا حسین نوری
حاجی نوری دارنده تألیفاتی یک سری در موضوعات متفاوت بوده که برخی از آنان به جهت عنایت و بعضا حاشیه ها پیرامون آن معروف گریده میباشد.

مستدرک الوسائل

کتاب نجم الثاقب
مستدرک الوسائل
نوشته ی علمیٔ مهم: مستدرک الوسائل
مُستَدرَکُ الوَسائل و مُستَنبَطُ المَسائل، که به صورت خلاصه مستدرک خوانده می شود، مشهورترین تألیف محدث نوری میباشد. این کتاب که در ۱۸ جلد منتشر گردیده است در بردارنده احادیثی میباشد که به اعتقاد و باور محدث نوری در وسائل الشیعه نیامده میباشد. محدث نوری این کتاب را با توکل بر ۷۵ کتاب حدیثی نوشته میباشد.

فصل الخطاب
نوشته‌ی علمیٔ اساسی: فصل الخطاب فی تحریف کتاب رب الارباب (کتاب)
محدث نوری درین کتاب کوشیده میباشد با استناد به احادیث اثبات نماید که قران مشتمل بر آیاتی بوده میباشد که در قرآنِ گردآوری‌آوری‌گردیده در طول عثمان، آن نشانه‌ها وجود ندارد و نزد معصوم(ع) محفوظ میباشد و ولی ما نمی‌دانیم که آنچه حذف گردیده، چه بوده میباشد و به اصطلاح، قرآن تحریف به نقصان داراست[۱۱] این کتاب عکس العمل‌های اکثری را در دنیا اسلام پیرو داشت و علمای شیعه و سنی عقیده او را نپذیرفتند.[۱۲]

تک‌نگاری
در سال ۱۳۷۸ش به مناسبت یکصدمین سال درگذشت محدث نوری کتابی با تیتر علامه محدث نوری، منتشر شد.[۱۳] محمدحسین صفاخواه و عبدالحسین طالعی این کتاب را گردآوری‌آوری کرده‌اند و انتشارات ابرون آن را منتشر نموده است.
این کتاب دارنده هفت نصیب میباشد و به معاش‌طومار، قوم، اساتید و شاگردان نوری، اجازات وی، و تألیفاتش پراخته میباشد.[۱۴] در نصیب ششم به عنوان بخشی از سیره علمی و عملی محدث نوری قصه‌هایی از معاش او‌را نقل نموده است. و در قسمت هفتم حیث ۴۴ نفر از محققان و مشاهیر را درباره نوری نقل نموده است.[۱۵]

عالمان و شاعران جبل ادله
نامور‌ترین شاعران و ادیبان جبل دلیل این افراد بوده‌اند:

عَدِیّبن رقّاع (متوفی ح ۱۰۰) شعر سرا پر اسم و رسم ولیدبن عبدالملک اموی (حک: ۸۶ ـ۹۶) و معاصر جریر، شعر سرا والا بعد از ظهر اموی؛[۴۳]
عبدالمحسن بن احمدبن برنده صوری (متوفی ۴۱۹)؛[۴۴]
علی بن محمد بیاضی (متوفی ۷۹۱)؛
تقی الدین ابراهیم بن علی کفعمی (متوفی ۹۰۵).[۴۵]
وضع علما و فقهای جبل برهان تا قرن ششم تا حدودی غیر قابل فهم میباشد و احتمالاً پژوهشگران آن از مهاجران حلب، طرابلس و صیدا بوده‌اند.[۴۶] بزرگانی زیرا ابوبکر خطیبِ بغدادی مؤلف تاریخ بغداد، ابوالقاسم علی بن حسن بن عساکر مؤلف تاریخ مدینه دمشق که ده سال در صور اقامت گزید و حضورش تأثیر بخش اعظمی در تقویت نهضت فرهنگی در جبل برهان داشت، ناصربن ابراهیمی بویهی (متوفی ۵۸۳)، عبداللّه بن حسین تستری و پزشک معالج دارای شهرت داودبن قدمت انطاکی در جبل ادله مدتی اقامت مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد کردند.

حوزه علمیه جبل برهان
نوشته‌ی علمیٔ مهم: حوزه علمیه جبل ادله
با ظهور دانشمند تعالی شیعی، محمدبن مکّی جزینی دارای شهرت به شهید اولیه (تاریخ شهید شدن: ۷۸۶)، جبل استدلال رونق علمی یافت و به ندرت یک کدام از تعالی‌ترین منطقههای علمیه شیعه شد. محمدبن مکی از علم آموختگان حوزه حلّه بود و به همین سبب ساز، مؤلفان تاریخ فقه، حوزه جبل دلیل را استمرار حوزه حلّه می دانند. این حوزه تا اواخر قرن دوازدهم، تبارک‌ترین حوزه علمیه شیعی شناخته میشد و عالمان و فقیهان و محدّثان ناموری از رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد آن برخاستند.

شمار بسیار زیاد عالمان حیطه جبل استدلال و پویایی علمی آنها موجب اعتنا تاریخ نگاران و دانشمندان گردیده است؛ در خاکسپاری دختر شهید اولیه، دارای اسم و رسم به سِتّ المَشایخ و از مجتهدانِ شاگردپرور حوزه جبل ادله، هفتاد مجتهد حاضر بودند.[۴۷] به نوشته فقید،[۴۸] زمانی در ۱۱۹۵، به فرمان احمدپاشا جزّار، والی عثمانی صیدا، اثرها و تألیفات عالمان جبل برهان سوزانده شد، وسعت این اثرها به اندازه‌ای بود که مأموران حکومت تا هفت روز در عکّا به سوزاندن کتاب درگیر آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد بودند.[۴۹]

در سده‌های دهم و یازدهم، بر تاثیر فشار دولت عثمانی از یک سو و دعوت حکومت شیعیِ جدید تأسیس صفوی از سوی دیگر، اکثری از علمای جبل برهان به جمهوری اسلامی ایران مهاجرت کردند. این سفر نقطه عطفی در تاریخ کشور ایران و شیعه به شمار می آید و پژوهش‌های چندی در باره چگونگی و تأثیرات آن انجام شده میباشد. مثلا این تحلیل‌ها کتاب «الهجرة العاملیّة الی کشور ایران فی العصر الصفوی» (بیروت ۱۴۱۰/۱۹۸۹) تألیف جعفر مهاجر، و کتاب «سفر علمای شیعه از جبل دلیل به جمهوری اسلامی ایران در بعدازظهر صفوی» (طهران ۱۳۷۷ ش) تألیف مهدی فرهانی منفرد شایان بیان میباشد. در زمانه حکومت احمدپاشا جزار نیز، سختگیری‌های او بر علمای جبل ادله باعث مسافرت شمار دیگری از آن‌ها شد، تا حدی که بیش تر از هفتاد فقید از جبل ادله گریختند و راهی جمهوری اسلامی ایران و عراق شدند.[۵۰]

شماری از عالمان عاملی نیز به هند رفتند و در آنجا مناصب علمی و سیاسی یافتند، برای مثال خواهرزاده روضه خوان بهائی به اسم محمدبن علی خاتون (متوفی۱۴۰۹ق.) که فی مابین دربار هند و کشور ایران، به رده سفارت رسید.[۵۱]

پانویس
محسن امین، ۱۴۰۳ ب، ص۶۱ـ۶۶؛ حسن امین، ص۳۶؛ ظواهر، ۱۴۲۳، ص۲۳.
حسن امین، ص۳۷.
اطلس لبنان و العالم، ص۷۴.
مراجعه‌نمایید به دانا، ص۲۸ـ۳۰.
مراجعه‌کنید به محسن امین، ۱۴۰۳ ب، ص۷۲؛ فقید، ص۹؛ آل سلیمان، ص۲۵.
رجوع‌کنید به اطلس لبنان و العالم، ص۶۴.
دمشقی، ص۲۷۹؛ محسن امین، ۱۴۰۳ ب، ص۱۵۷ـ۱۶۰.
آل سلیمان، ص۱۳.
قس عالم، ص۷۸، که تعداد روستا‌ها ۳۵۰ پارچه بیان نموده است؛ برای استحضار تفصیلی در باره این شهر‌ها و روستا‌ها مراجعه‌نمایید به محسن امین، ۱۴۰۳ ب، ص۲۳۰ـ۳۷۳؛ آل سلیمان، ص۵۳ ـ ۴۵۵.
وابسته به زمان صلیبیان؛ محسن امین، ۱۴۰۳ ب، ص۱۶۱ـ۱۶۴، ۳۳۷ـ ۳۳۸؛ فقید، ص۱۹ـ ۲۸.
محسن امین، ۱۴۰۳ ب، ص۱۷۳ـ۱۸۶.
ظواهر، ۱۴۰۷، ص۲۲.
دانا، ص۷۴؛ آل صفا، ص۲۴.
شرف الدین، ص۶۲۴.
دانا، ص۳۰ـ۳۱؛ ظواهر، ۱۴۲۳، ص۲۴ـ۲۵؛ همو، ۱۴۰۷، ص۲۲ـ۲۳.
مراجعه‌کنید به بلاذری، ص۳۴۶؛ یعقوبی، ص۳۲۷؛ مقدسی، ص۱۶۱ـ۱۶۲؛ یاقوت حموی، زیر «الجَلیل»؛ ابن اثیر، ج۱۲، ص۱۲۹؛ محسن امین، ۱۴۰۳ ب، ص۴۷ـ۴۹؛ فقید، ص۱۵؛ آل سلیمان، ص۴۸.
انجیل متی، ۴: ۱۲، ۲۸: ۱۰، ۱۶.
محمدکاظم مکی، ص۴۲.
مراجعه کنید به ابن حائک، ص۲۴۳، ۲۴۵؛ مقدسی، همانجا؛ محمدکاظم مکی، ص۴۲، ۴۴؛ قس دانا، ص۷۴، که سفر عامله را سیصد سال قبل از به دنیا آمدن بیان نموده است.
مهاجر، ۱۴۱۳، ص۲۲۸ـ۲۲۹؛ محسن امین، ۱۴۰۳ ب، ص۶۴ـ۶۵؛ آل سلیمان، ص۲۰.

مراتب و اقسام
به‌گفته علامه طباطبایی ملائکه دارنده مراتب و مقامات مختلفی‌اند. رده برخی از آن‌ها از بعضی دیگر فراتر یا این که زیر‌خیس میباشد.[۳۲] بنابر آیه‌ها قرآن، گروهی از آن‌ها کارگزار فرشته وحی (جبرائیل)[۳۳] و گروهی کارگزار فرشته مرگ (عزرائیل) به شمار مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میایند.[۳۴]

ملاصدرا فرشتگان را به ملائکه مقرب، ارواح مُهَیمِه، ملائکه موکل بر اجرام آسمانی، ملائکه عقلی و ملائکه زمینی،[۳۵] و امام خمینی آن‌ها‌را به ملائکه غیرمتصرف در اجسام (ملائکه مهیمه و اهل عالم لاهوت) و ملائکه موکل بر موجودات جسمانی[۳۶] رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد تقسیم کرده‌اند.

خصوصیت‌ها
بعضا از خصوصیت‌های ملائکه عبارتند از:

پاکی
به گفته علامه مجلسی، شیعه ها فرشته‌ها را از هر سیرتکامل گناه کبیره و صغیره معصوم میدانند. همینطور بیشتر اهل‌سنت نیز بر این باورند.[۳۷] با این هم اکنون بعضی از اهل‌سنت طهارت ملائکه را نمی‌پذیرند و برخی از آن ها صرفا اقسام خاصی از آن‌ها مانند ملائکه حمل کننده وحی و ملائکه مقرب را معصوم آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد دانسته‌اند.[۳۸]

بنابر آیه «لَا یسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُم بِأَمْرِ‌هِ یعْمَلُونَ: که در صحبت بر وی پیشی نمی‌گیرند، و به امر وی فعالیت می‌نمایند.»[۳۹] و «لایعصون الله ما امرهم»[۴۰] فرشتگان معصوم‌اند و در قبال معبود نافرمانی نمی کنند.[۴۱] اما بعضی با استناد به ماجرای هاروت و ماروت و سجده نکردن ابلیس بر انسان[۴۲] و نیز نافرمانی فطرس، در طهارت آن‌ها تشکیک کرده‌اند.[۴۳] عالمان شیعه جواب‌هایی به چنین موردها داده‌اند؛ به عنوان مثال اینکه نافرمانی هاروت و ماروت پایین‌تأثیر افسانه‌هایی میباشد که در روایات و قرآن نیامده میباشد.[۴۴] همینطور نقل شده میباشد که ابلیس فرشته نبوده میباشد.[۴۵] همینطور به‌گفته مرتضی مطهری، احتمال قانون شکنی از امرها آفریدگار برای گروه‌ای از ملائکه وجود دارااست، خیر تمامی آن ها.[۴۶] [یادداشت ۱]

به‌گفته ناصر مکارم شیرازی آنچه در احادیث درباره تنبیه برخی از ملائکه بر تاثیر کُندی در ایفا دستورها الهی آمده، سوراخ او‌لین میباشد خیر گناه؛ چنانکه درباره برخی از پیامبران هم به عمل رفته میباشد.[۴۷]

علامه طباطبایی این نظر را دارد که ملائکه هر آنچه را خداوند عزم نماید عزم می‌نمایند و هر آنچه معبود دستور نماید، کار می‌نمایند، و از این رو گناه نمی کنند.[۴۸]

برتری بر آدم
بعضا از عالمان شرعی با استناد به آیه «وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ... وَ فَضَّلْنَاهُمْ عَلَی کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِیلًا؛ به حقیقت فرزندان انسان را گرامی داشتیم... و آن ها را بر اکثری از آفریده‌های خویش برتری دادیم.»[۴۹] ملائکه را از بشر رفیعتر می دانند. بعضی دیگر با استناد به ماجرای سجده کردن ملائکه بر انسان و فراگیری آنان به وسیله حضرت انسان، بشر را بلندتر از ملائکه می دانند، به شرط اینکه استعدادهای خویش را به فعالیت گیرد.[۵۰]

به‌گفته حسن حسن‎‌زاده آملی، ابن‌عربی ملائکه عالین (مهیمین) را رفیعتر از بنی‌انسان میداند، به دلیل آن که سجده بر حضرت انسان بر آن‌ها واجب خلا.[۵۱] و محمد داوود قیصری، بشر‌هایی که به رده خلیفة‌اللهی رسیده‌اند را از ملائکه عالین هم رفیعتر میداند.[۵۲] ملاصدرا با استناد به آیه ۳۱ سوره بقره که به فراگیری بشر به فرشتگان اشاره دارااست، اعتقاد دارد که آیه نام برده بر برتری انسان بر ملائکه بومی زمین و افق دلالت دارااست، خیر ملائکه مهیمین.[۵۳]

برتری پیامبران بر فرشتگان
بیشتر مسلمان‌ها پیامبران را از فرشتگان بلندتر می دانند و استدلال آن هم وجود قوه غضب و شهوت در پیامبران میباشد، برخلاف ملائکه.[۵۴] همینطور برای برتری پیامبران بر آن‌ها به آیاتی از قرآن که به سجده ملائکه بر بشر و آموختن آنان بوسیله بشر اشاره داراست نیز استناد گردیده‌است.[۵۵] همینطور شیعه‌ها ائمه را رفیعتر از فرشتگان میدانند.[۵۶]

فرشته یا این که مَلَک موجوداتی نامرئی و فراطبیعی که مأمور اجرای دستورها خداوند در عالم و آخرت‌اند و اعتقادوباور به وجود آن ها از اعتقادات مسلمانها میباشد. عالمان مسلمان درباره ماهیت ملائکه اختلاف‌لحاظ دارا‌هستند؛ متکلمان آنها‌را موجودات جسمانی می دانند که به طور‌های متفاوت در میایند، ولی فلاسفه آن‌ها را غیرجسمانی مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می دانند.

به یقین عالمان شیعه ملائکه معصوم‌اند، از این رو گناه و نافرمانی از امرها معبود نمی کنند. همینطور ملائکه در اعمال وظایف خویش کوتاهی نمی‎‌نمایند. وظایف آن‌ها عبارت میباشد از: عبادت، تسبیح آفریدگار، تایپ کردن طومار انجام، رساندن وحی به پیامبران، نگهبانی از بشر‌ها، کمک رساندن به مؤمنان، رساندن روزی دنیوی و معنوی، دریافت کردن جان‌ها، هدایت قلب‌ها و رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد اجرای عذاب الهی.

فرشته‌ها گروه‌ها و مراتب مختلفی دارا هستند؛ جبرئیل، میکائیل، اسرافیل و عزرائیل نسبت به ملائکه دیگر منزلت بالاتری دارا هستند.

برتری فرشتگان بر بشر‌ها، طهارت ملائکه و جسمانی یا این که غیرجسمانی بودن آنان از مباحثی میباشد که در کتاب‌های تفسیری و کلامی آورده شده و طریقه‌های متفاوتی دراین مورد ارائه آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد گردیده‌است.

چیستی ملائکه

نگاره فرشته‌ای وابسته به قرن ۱۶ میلادی.
ملائکه، موجوداتی که واسطه در بین خداوند و دانا انسانی می‌باشند و خداوند آن‌ها را موکل بر دانا نموده است.[۱] فرشتگان توده ملک میباشد.[۲]

درباره ماهیت ملائکه اختلاف‌حیث وجود داراست؛ متکلمان، آن ها را اجسام لطیف و نورانی دانسته که می توانند به طور‌ها و گونه های متفاوت در‌آیند.[۳] علامه مجلسی این لحاظ را به تمامی مسلمانها به جز تنی چند از فلاسفه نسبت داده و اضافه کرده که انبیا و اوصیا آنها‌را می‌چشم‌اند.[۴] ولی گروهی از فلاسفه فرشتگان را بالاتر از جسم و جسمانیات دانسته و معتقدند آن ها اوصافی دارا‌هستند که در جسم نمی‌گنجد.[۵] به گفته علامه طباطبایی، آنچه در احادیث درباره مشاهده فرشتگان در صورت‌ها و شکل‌های جسمانی آمده تَمثُّل میباشد.(یعنی چیزی برای کسی در حالتی که خاص پدید بیاید.)[۶] همینطور به گفته وی اینکه دارای شهرت گردیده که فرشته و جن اجسام لطیفی‌اند که به طور‌ها و گونه های گوناگون درمی‌آیند، استدلال معتبری ندارد.[۷] بر مبنا روایتی از امام درستگو(ع) فرشتگان از نوروروشنایی آفریده گردیده‌اند.[۸]

مداقه و رده
اطمینان به وجود ملائکه از اعتقادات مسلمان ها میباشد[۹] و ایمان به آن ها مانند ایمان به نماز و روزه میباشد و از اثاثیه ایمان به نبوت به شمار می‌رود.[۱۰]

کلمه ملک ۸۸ توشه در قرآن به شغل رفته میباشد.[۱۱] امام علی(ع) در خطبه اشباح، به خلقت ملائکه، اقسام، خصوصیت‌ها و وظایف آن‌ها پرداخته میباشد.[۱۲] در بحارالانوار بیش تر از یکصد ماجرا درباره چیستی فرشتگان، وظایف آن ها، طهارت ملائکه و اوصاف ملائکه مقرب مذکور میباشد.[۱۳] دعای سوم صحیفه سجادیه از امام سجاد(ع) به ملائکه مقرب آفریدگار تخصیص داراست؛ در‌این دعا صلوات و سلام آفریدگار، دلیل فزونی عصمت و طهارت آن ها نقل شده میباشد.[۱۴]

بنابر احادیث، فرشتگان پرتعدادترین مخلوقات معبود می‌باشند و در احادیث متعددی از کثرت آن ها صحبت به فی مابین آمده میباشد.[۱۵] در روایات آمده میباشد که آفرینش فرشتگان بعداز خلقت فروغ نبی(ص) و امامان(ع) بوده میباشد.[۱۶]

گروهی از مشرکان ملائکه را می‌پرستیدند و آن‌ها‌را عبد آفریدگار می‌دانستند، ولی با این هم اکنون معتقد بودند که آن ها استقلال در کار دارا‌هستند و رب موجودات تحت‎‌خیس از خویش می‌باشند.[۱۷] برخی از مشرکان نیز آن‌ها‌را دختران آفریدگار می‌پنداشتند.[۱۸]

فرشتگان در دیگر ادیان
از فرشتگان در ادیان دیگر نیز حرف به فی مابین آمده میباشد؛ در آئین زرتشت، ملائکه عبد اهورامزدا می‌باشند و هر امشاسپند (کنیه ملائکه والا آیین زرتشت) مظهر یک کدام از صفت‌های وی میباشد. در آیین یهودی، ملائکه به منزله بندگان معبود می‌باشند که دستورهای اورا در زمین جاری ساختن می‌نمایند و وحی را به آدم‌ها میرسانند. بنابر کتاب مقدس مسیحیان، ملائکه قبل از آدم آفریده گردیده و نگاهبان آدم میباشند. سلام صادر کردن و پرستش بعضا ملائکه مانند میکائیل، در کلیسا‌های مسیحی رایج میباشد.[۱۹]

وظایف
در قرآن وظایفی برای ملائکه مذکور میباشد: واسطه بودن در نزول وحی (رساندن پیام آفریدگار به پیامبران)،[۲۰] دانایی کارها فقید، رساندن نتیجه الهی به مخلوقات،[۲۱] استغفار[۲۲] شفاعت برای مؤمنان[۲۳] و یاری آن‌ها،[۲۴] لعن کافران،[۲۵] تصویب جاری ساختن بندگان[۲۶] و قبض روح آن‌ها.[۲۷] گروهی از ملائکه همواره به عبادت و تسبیح پروردگار اشتغال دارا‌هستند و به کاری دیگر نمی‌پردازند.[۲۸]

ملائکه در فقیه برزخ[۲۹] و آخرت نیز حضور دارا هستند؛ گروهی از آن ها در فردوس مستقرند[۳۰] و گروهی نیز نگاهبان دوزخ و جهنم و دوزخیان‌اند.[۳۱]

وسوسه شدن حوّا در روایات
هرچند در روایات تفسیری، درباره جزئیات وسوسه شیطان و نقش حوّا در رانده شدن خویش و همسرش از فردوس مطالبی آمده[۲۵] که ظاهراً برگرفته از قصه نام برده در مسافرت پیدایش در عهدوپیمان عتیق میباشد.[۲۶] همینطور در حدیثی با قید اسم حوّا آمده: «در حالتی که حوّا عدم وجود، متاع زن به شوهرش کارشکنی نمی کرد»[۲۷] که خواسته از حیله، نقش حوّا در اولیه گناه انسان دانسته گردیده است.[۲۸] همینطور روایتی بر وسوسه شدن حوّا بعداز اخراج از فردوس دلالت دارااست؛ به این ترتیب ماجرا، حوّا حامله میشد البته نوباوه‌اش زنده نمی‌ماند. شیطان (که حارث نامیده می شد) نزد او آمد و او‌را وسوسه کرد که نوپا را عبدالحارث معرفی نماید تا زنده بماند. آنها نیز اینگونه کردند در حالی که‌این وسوسه‌ای شیطانی بود.[۲۹] بدین ترتیب ماجرا، حوّا مجدد موجب فریب بشر شد. (عالمان شیعه و سنّی انتقادات یا این که تأویلاتی در این باره دارا‌هستند)[۳۰] علامه مجلسی صدور این احادیث از امامان شیعه را از روی تقیه دانسته میباشد؛ علامه طباطبائی [۸۷] این ماجرا و نظایر آن را جعلی یا این که از اسرائیلیات دانسته مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد.[۳۱]

حوا در کتاب ها تاریخی
با این‌که در منابع حدیثی شیعه و سنّی، احادیث معدودی درباره حوا آمده میباشد، در کتاب‌های تاریخ، تراجم و قصص انبیا روایاتی فراوان، مختلف و غالباً از سیرتکامل اسرائیلیات چشم می شود.[۳۲] به این ترتیب احادیث، وقتی که خداوند حضرت انسان را در فردوس مستقر کرد، او فقط بود. بعد پروردگار اورا به خوابی عمیق فرو موفقیت و حوّا را از یک کدام از دنده‌های پهلوی چپش کردار کرد. در حین این کار، بشر هیچ دردی احساس نکرد، چون در غیر این شکل میلی به زن نمی‌داشت. آن‌گاه بر حوّا جامه‌های بهشتی پوشاندند، او را آراستند و بالای راز انسان نشاندند. بشر بعداز بیدار شدن او‌را روءیت کرد و او را رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد حوّا نامید.

نمایی دیرین از مرقد حوا در جده (۱۹۱۸م)
در همین منابع آمده میباشد که بشر و حوّا در فردوس در ناز و نعمت بودند، ولی ابلیس، که از دهن مار صحبت می‌خاطرنشان کرد، با یاری طاووس آنان‌را فریب بخشید و میوه ممنوعه (جاودانگی) را آغاز حوّا و آن‌گاه بشر خورد. در روایتی آمده میباشد تا‌زمانی‌که انسان عقل سلیم داشت از میوه ممنوعه نخورد، ازاینرو، حوّا به وی شراب نوشاند و آنگاه او‌را نزد درخت پیروزی و وادار به میل کردن از میوه آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد آن نمود.

بشر و حوّا پیرو سرپیچی از دستور الهی و تناول کردن میوه ممنوعه، محکوم و از فردوس رانده شدند. خلال جزاهای مشترک، به حوّا و آنگاه تمامی زنان بعد از وی جزاهای بسیار دیگری به عنوان مثال عادت ماهانه، حاملگی و درد وضع حمل داده شد. بعد از رانده شدن از پردیس، انسان در هند و حوّا در جده فرود آمد و بعد از توبه، در عرفات با یکدیگر ملاقات کردند. آن‌ها بعضا از مناسک حج را به مکان آوردند و حوّا برای اول توشه حیض شد. انسان پایش را بر زمین کوبید و آب زمزم ریخت و حوّا با آن غسل کرد. حوّا از بیست توشه زایمان چهل نوپا به جهان آورد. وی 1سال بعداز انسان درگذشت و در جوارش به خاک ودیعه شد.[۳۳]

مدفن حوا
درباره مدفن حوا اختلاف می‌باشد. بعضی جدّه را محل فرود داخل شدن و مدفن حوّا دانسته‌اند[۳۴] و سازه به قولی به همین منجر جدّه نامیده شد‌ه‌است. ظاهراً اولیه «مقبرة حوّا» را ایرانیان ساخته‌اند.[۳۵] حکومت سعودی این حرم را تخریب کرد. بعضی احادیث و نقل‌های تاریخی هم دلالت بر این دارا هستند که حوا در غاری بنا شده در کوه ابوقبیس در مکه و کنار حضرت انسان مدفون میباشد.[۳۶]

پانویس

نقش حوّا در گناه بشر
در قرآن هیچ اشاره‌ای به نقش حوّا در اول گناه انسان نشده میباشد. بنابر قول عتیق مار، حوا را و وی نیز انسان را فریب اعطا کرد، در حالی‌که به گفته قرآن، شیطان هر دوی آنان را وسوسه کرد.[۲۳] حتی‌در آیه ۱۲۰ سوره طه صرفا از گفتگوی شیطان با بشر و وسوسه وی کلام بیان شده و شیطان مستقیماً به وی خطاب نموده است. البته درین آیه بدین‌که خطاب شیطان به حوّا بوده، اشاره‌ای نشده میباشد؛ به این ترتیب، در حالی که در سنّت یهودی مسیحی، حوّا شخصیتی فریب خورده و منحرف کننده معرفی شد‌ه‌است، در قرآن، انسان و حوّا، هر دو، به یک‌اندازه مسئول شناخته گردیده و تحت عنوان اولیه زوج بشری به اخراج از فردوس محکوم مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد گردیده‌اند.[۲۴]

وسوسه شدن حوّا در روایات
هرچند در روایات تفسیری، درباره جزئیات وسوسه شیطان و نقش حوّا در رانده شدن خویش و همسرش از پردیس مطالبی آمده[۲۵] که ظاهراً برگرفته از روایت ذکر شده در هجرت پیدایش در عهد و پیمان عتیق میباشد.[۲۶] همینطور در حدیثی با قید اسم حوّا آمده: «در شرایطی که حوّا خلا، کالا زن به شوهرش دسیسه نمی کرد»[۲۷] که منظور از دسیسه، نقش حوّا در اول گناه انسان دانسته گردیده‌است.[۲۸] همینطور روایتی بر وسوسه شدن حوّا بعداز اخراج از فردوس دلالت دارااست؛ بدین ترتیب داستان، حوّا حامله میشد البته طفل‌اش زنده نمی‌ماند. شیطان (که حارث نامیده میشد) نزد او آمد و او‌را وسوسه کرد که طفل را عبدالحارث معرفی نماید تا زنده بماند. آنها نیز اینگونه کردند در حالی که‌این وسوسه‌ای شیطانی بود.[۲۹] به این ترتیب داستان، حوّا مجدد موجب فریب انسان شد. (عالمان شیعه و سنّی نقد ها یا این که تأویلاتی در این مورد دارا‌هستند)[۳۰] علامه مجلسی صدور این احادیث از امامان شیعه را از روی تقیه دانسته میباشد؛ علامه طباطبائی [۸۷] این داستان و نظایر آن را جعلی یا این که از اسرائیلیات رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد دانسته میباشد.[۳۱]

حوا در کتاب ها تاریخی
با این‌که در منابع حدیثی شیعه و سنّی، احادیث معدودی درباره حوا آمده میباشد، در کتاب‌های تاریخ، تراجم و قصص انبیا روایاتی فراوان، متعدد و غالباً از سیرتکامل اسرائیلیات چشم می گردد.[۳۲] براین اساس احادیث، زمانی که پروردگار حضرت بشر را در فردوس بومی کرد، او فقط بود. بعد از آن معبود اورا به خوابی عمیق فرو پیروزی و حوّا را از یکی‌از دنده‌های پهلوی چپش خلق و خوی کرد. در حین این کار، انسان هیچ دردی شم نکرد، چون در غیر این شکل میلی به زن نمی‌داشت. بعد از آن بر حوّا جامه‌های بهشتی پوشاندند، او را آراستند و بالای رمز انسان نشاندند. بشر بعد از بیدار شدن اورا رویت کرد و او را آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد حوّا نامید.

نمایی کهن از مرقد حوا در جده (۱۹۱۸م)
در همین منابع آمده میباشد که انسان و حوّا در پردیس در ناز و نعمت بودند، البته ابلیس، که از دهن مار صحبت می‌اعلام کرد، با یاری طاووس آن ها را فریب بخشید و میوه ممنوعه (جاودانگی) را آغاز حوّا و بعد بشر خورد. در روایتی آمده میباشد تا هنگامی که بشر عقل سلیم داشت از میوه ممنوعه نخورد، ازاینرو، حوّا به وی شراب نوشاند و بعد از آن او‌را نزد درخت موفقیت و وادار به میل کردن از میوه آن نمود.

بشر و حوّا پیرو قانون شکنی از دستور الهی و تناول کردن میوه ممنوعه، محکوم و از پردیس رانده شدند. خلال جزاهای مشترک، به حوّا و آن گاه همگی زنان بعداز وی جزاهای بسیار دیگری برای مثال عادت ماهانه، حاملگی و درد وضع حمل داده شد. بعداز رانده شدن از فردوس، انسان در هند و حوّا در جده فرود آمد و بعداز توبه، در عرفات با یکدیگر ملاقات کردند. آنها برخی از مناسک حج را به مکان آوردند و حوّا برای اولیه توشه حیض شد. بشر پایش را بر زمین کوبید و آب زمزم ریخت و حوّا با آن غسل کرد. حوّا از بیست توشه زایمان چهل نوپا به جهان آورد. وی یک‌سال بعد از بشر درگذشت و در جوارش به خاک امانت شد.[۳۳]

رقیه دختر خردسال امام حسین(ع) که در رخداد کربلا حضور داشت و همدم با کاروان اسرا به شام برده شد و در شام درگذشت. زیارتگاهی در دمشق به او منسوب میباشد. درباره اینکه آیا امام حسین(ع) اینگونه دختری داشته میباشد یا این که خیر و نیز درباره اسم، کیفیت وفات و مزار منسوب به او اختلاف‌لحاظ وجود مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد دارااست.

اسم و نسب
رقیه فرزند امام حسین(ع) امام سوم شیعه‌ها میباشد. اسم مامان وی در منابع نیامده میباشد. در برخی گزارش‌های نسب‌شناسی در بین دختران امام حسین(ع) مذکور شد‌ه‌است. ابن فُندُق بیهقی(م ۵۶۵ق) از نسب‌شناسان پر اسم و رسم قرن ششم قمری، در کتاب لباب الانساب برای امام حسین(ع) چهار دختر با اسم‌های فاطمه، سکینه، زینب و ام کلثوم اسم می برد و میافزاید زینب و ام کلثوم در کودکی از جهان رفتند.[۱] البته در مکان دیگری می‌نویسد: از فرزندان امام حسین(ع)، جز زین العابدین، فاطمه، سکینه و رقیه باقی نماندند.[۲] محمد بن طلحه شافعی (م ۶۵۲ ق) دختران امام را چهار بدن دانسته و صرفا از زینب، سکینه و فاطمه ذکر شده‌میباشد و اسم دختر چهارم را بیان نکرده میباشد.[۳] نجم الدین طبسی از گزارش ابن فندق(درگذشت:۵۶۵ق) و مطالب السئول بدین سود رسیده که اسم دختر چهارم امام حسین(ع) رقیه و لقب وی ام‌کلثوم رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد.[۴]

نقل شده منابع سابق و معتبری که اسم فرزندان امام حسین(ع) را شمرده‌اند، دختری به اسم رقیه برای امام بیان نکرده‌اند و فقط به دو دختر به اسم سکینه و فاطمه اشاره کرده‌اند.[۵] مثلا روحانی اثر گذار صرفا سکینه و فاطمه را تحت عنوان دختران امام حسین(ع) بیان آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد نموده است.[۶]

بعضی از منابع متأخر، رقیه را کنیه[۷] و نامش را زینب[۸] یا این که فاطمه[۹] دانسته‌اند.

نبو
امام حسین (ع)
رسول اکرم ابوطالب
حضرت فاطمه امام علی
امام حسین(ع)
شهربانو لیلا رباب ام‌اسحاق سلافه همسر دیگر
امام سجاد(ع) علی‌اکبر علی‌اصغر سکینه فاطمه جعفر رقیه
زید امام باقر(ع) عبدالله
حضور در کربلا
در منابع به حضور او در کربلا تصریح نشده میباشد. در بعضا ورژن‌های کتاب الملهوف که از امام حسین(ع) جملاتی به باقیماندگان خویش گزارش گردیده از رقیه مذکور گردیده است؛ ولی اشاره نشده که رقیه دختر امام حسین میباشد.[۱۰].[یادداشت ۱] نجم الدین طبسی، با استناد بدین گزاره درصدد ثابت وجود رقیه دختر امام حسین برآمده میباشد؛ اما این احتمال را نیز بیان کرده‌ میباشد که خواسته از رقیه، رقیه دختر امام علی(ع) باشد. از لحاظ او، دست‌کم هر دو آیتم محتمل میباشد.[۱۱] به خصوص اینکه نام رقیه، در کنار دیگر خواهران امام حسین(ع) مانند ام کلثوم و زینب آمده و در بعضا از ورژن‌های کتاب لهوف نیز این عبارت وجود ندارد.[۱۲]

در ینابیع الموده با مقداری تفاوت در همین عبارت اسم رقیه در کنار اسم دختران دیگر امام حسین(ع) آمده میباشد.[۱۳]

حضور در کربلا و اسارت
فاطمه و همسرش حسن مُثَنّی در اتفاق عاشورا حضور داشتند.[۶] حسن در روز عاشورا یار و همدم امام حسین(ع) جنگید و زخمی و اسیر شد. هم‌قوم و قبیله مادرش، اسماء بن خارجه فزاری او را نجات بخشید. وی در کوفه پایین معالجه قرار گرفت و بعداز بهبودی به مدینه رجوع.[۷] فاطمه به یاروهمدم دیگر اعضای قبیله امام حسین(ع)، به اسارت به کوفه و شام برده شد.[۸] برخی از ماجراهای هجوم به چادر‌ها و روزگار اسارت اسیران کربلا از وی نقل گردیده است.[۹] دربین وی و یزید در دربار شام سخنانی رد و بدل شوید.[۱۰] احمد بن علی طبرسی، گفت و گو‌های وی با اهل کوفه را آورده میباشد.[۱۱] مبنی بر برخی نقل‌ها مردی شامی از یزید خواست، فاطمه بنت الحسین را به کنیزی به وی دهد، البته این درخواست با برخورد تند حضرت زینب مواجه شد و یزید آن مرد شامی را مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد ساکت کرد.[۱۲]

منزلت
جابجایی ودایع امامت
بنابر حدیثی از امام باقر(ع)، امام حسین(ع) پبش از شهیدشدن، ودایع امامت و وصایای مکتوب خویش را به فاطمه سپرد و وی ابعاد آن ها را به امام سجاد(ع) تحویل اعطا کرد.[۱۳]

ماجرا حدیث
فاطمه از طبقه چهارم راویان حدیث و در زمره تابعین ثقه شمرده می شود.[۱۴] وی از پدرش امام حسین(ع)، عبدالله بن عباس و اسماء بنت عُمَیس داستان نقل نموده است.[۱۵] اورده شده که او از حضرت فاطمه(س)، به‌شکل مرسل ماجرا نموده است. وی همینطور از پدرش حسین بن علی(ع)، عمه‌اش حضرت زینب(س)، برادرش امام سجاد(ع)، عبدالله بن عباس، عایشه، اسما بنت عمیس و بلال نیز به‌سیرتکامل مرسل، قصه رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد نموده است.[۱۶]

خطبه در کوفه
نوشته‌علمیٔ مهم: خطبه فاطمه صغری در کوفه
فاطمه هنگام اسارت در کوفه سخنرانی کرد. او در‌این سخنرانی، مصیبت‌هایی که از جانب کوفیان به اهل‌بیت امام حسین رسیده بود را یادآور میشود. محتوای خطبه عبارت آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد از:

ثنا و ثناء خدا و اقرار به رسالت فرستاده (ص).
شهید شدن امام حسین (ع).
عدم کمک کوفیان و شهیدشدن امام علی(ع).
رده و فضائل اهل‌بیت (ع).
شماتت کوفیان.
وعده عذاب مادی و اُخروی به کوفیان.[۱۷]
در سوگ حسن مثنی
آورده شده فاطمه بعداز درگذشت حسن مُثَنّی، 1‌سال بر مزار وی به سوگ گرد‌همایی و ایام روزه می‌گرفت و شب‌ها به عبادت می‌پرداخت.[۱۸]

فاطمه بعد از درگذشت حسن مثنی، با عبدالله بن عمرو بن عثمان بن عفان تزویج کرد.[۱۹] بعد از مرگ عبدالله، عبدالرحمان بن ضحاک، والی مدینه، از فاطمه خواستگاری کرد که وی نپذیرفت.[۲۰] عبدالرحمان فاطمه را انذار کرد که آبروی اورا با شلاق زدن فرزندش عبدالله به جرم شرابخواری خواهد پیروزی.[۲۱] فاطمه گلایه به خلیفه وقت موفقیت و خلیفه، عبدالرحمان را برکنار، زندان، شکنجه و جریمه کرد.[۲۱]

فاطمه از حسن مثنی، چهار فرزند به اسم‌های عبدالله، ابراهیم، حسن و زینب داشت[۲۲] و زیرا سادات طباطبایی از نسل ابراهیم فرزند فاطمه و حسن مثنی می‌باشند به آنان سید حسنی و حسینی می گویند. از همسر دومش عبدالله بن عمرو بن عثمان، دارنده سه فرزند به اسم‌های محمد دیباج، قاسم و رقیه شد.[۲۳] بیشتر فرزندان و نوادگان او، در جنگ با خلفای بنی عباس به شهید شدن رسیدند یا این که زندانی شدند.[۲۴]

وفات
به گفته سبط ابن جوزی در تذکره الخواص، فاطمه دختر امام حسین(ع) نزدیک به سال ۱۱۷ق، در مدینه درگذشت.[۲۵] اما شمس الدین ذهبی سال وفات او را ۱۱۰ق نقل نموده است.[۲۶] همینطور بعضی از مورخان سوای اشاره به تاریخ وفات، گفته‌اند وی در هنگام وفات، نود سال داشته‌میباشد.[۲۷] در دیگر منابع آمده او در حین خلافت هشام بن عبدالملک (حکومت: ۱۰۵-۱۲۵ق) درگذشت.[۲۸] قبری در گورستان باب الصغیر به او منسوب میباشد.[۲۹]

مُسنَد فاطمه بنت الحسین(ع)
مُسنَدُ فاطمةَ بنتِ الحسین(ع) تألیف سید علیرضا سيد كُباری قم، انتشارات زائر، ۱۳۷۶ش