مجله خبری مساجد

روحانی میرزا حسین بن محمد تقی بن علی محمد نوری طبرسی (۱۲۵۴-۱۳۲۰ق) دارای اسم و رسم به محدث نوری و حاجی نوری از محدثان شیعه در قرن سیزدهم هجری بود. آوازه محدث نوری بیشتر به سبب ساز نوشتن کتاب مستدرک الوسائل و به‌ویژه کتاب فصل الخطاب فی تحریف کتاب رب‌ الارباب میباشد. وی در کتاب اخیر کوشیده تا با به کارگیری از پاره‌ای احادیث اثبات نماید که قرآن کریم و مهربان گرچه عیناً صحبت الهی میباشد و چیزی بر آن افزوده نشده و تغییر‌و تحول نکرده البته آیاتی از آن قبل از گردآوری‌آوری به دلایلی حذف گردیده(تحریف به نقصان) و آنچه حذف گردیده، نزد اهل خویش محفوظ میباشد. تکثیر این کتاب، سبب ساز دردسرهایی برای محدث نوری شد و اعتراض عالمان شیعه و سنی را برانگیخت و اثرها اکثری در رد این مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد عقیده نوشتند.

معاش‌طومار
محدث نوری در ۱۸ شوال سال ۱۲۵۴ق در روستای یالو از توابع شهرستان فروغ و روشنایی درایران دیده به جهان گشود.[۱] از به عبارتی کودکی به درس، محمدعلی محلاتی(۱۲۳۲-۱۳۰۶ق) منش یافت و بخشی از علم ها فقاهتی را آموخت. ابتدا جوانی به طهران مهاجرت کرد و در درس علمای آن شهر نظیر روحانی عبدالرحیم بروجردی(د ۱۳۰۶ق) کمپانی کرد و با دختر وی رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد وصلت کرد.[۲]

محل دفن میرزا حسین نوری در کنار شاگردش روضه خوان عباس قمی در بقاع امیرالمومنین(ع)
نوری به سال ۱۲۷۳ق در ۱۹ سالگی عازم نجف شد. چهار سال در آن شهر ماند و بعد از آن به کشور‌ایران برگشت. 1‌سال بیشتر نتوانست در کشور‌ایران بماند و در سال ۱۲۷۸ق مجدد به عراق رجوع و به درس عبدالحسین تهرانی دارای شهرت به روضه خوان العراقین درکربلا شیوه یافت و سپس در ادامه مدرس به کاظمین هجرت کرد و آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد دو سال در آن شهر ماند.

در سال ۱۲۸۴ق به قصد زیارت امام رضا(ع) به کشور‌ایران رجوع و عازم مشهد شد. دو سال آن‌گاه در سال ۱۲۸۶ق به عراق رجوع و برگشت و بعداز آن، برای دومی توشه به زیارت منزل معبود رفت و پس از رجوع و برگشت به عراق، پای درس میرزای شیرازی حاضر شد. زیرا میرزای شیرازی در سال ۱۲۹۱ق به سامرا مسافرت کرد، محدث نوری نیز در سال سپس یار و همدم دیگر استادش فتحعلی فرمان روا‌آبادی و خواهرزاده‌اش فضل و ادب‌الله نوری به سامرا رفت. در سال ۱۳۱۴ق. به نجف اشرف رجوع و برگشت و تا انتها قدمت در آن شهر باقی ماند.[۳]

وفات
نوری در شب چهارشنبه ۲۷ جمادی‌الثانی در سال ۱۳۲۰ق در نجف درگذشت و در صحن مقبره امیرالمؤمنین (ع) به خاک ودیعه شد.[۴] مراتب علمی و تقوای اورا عالمان فقاهتی و شاگردانش بسیار ستوده‌اند.[۵]

احیای پیاده‌روی اربعین
در طول روحانی انصاری سنت زیارت امام حسین(ع) با پای پیاده اشاعه داشت و بخش اعظمی از بزرگان و علما با پای پیاده به زیارت کربلا می‌رفتند؛ البته مدتی آن‌گاه این سنت به بیماری آلزایمر ودیعت گردیده بود و محدث نوری این سنت را مجدد زنده کرد.[۶]

اساتید
مولی محمد علی محلاتی
روضه خوان عبدالرحیم بروجردی
روضه خوان عبدالحسین تهرانی
روضه خوان مرتضی انصاری
سید محمدحسن شیرازی
فتح علی فرمانروا آبادی.[۷]
شاگردان
روضه خوان عباس قمی مالک مفاتیح الجنان
محمدباقر قائنی بیرجندی [۸]
آقا تعالی تهرانی صاحب و مالک کتاب الذریعة
علامه روضه خوان علی بن ابراهیم قمی
مولی محمد تقی قمی باوزئیری
محمدتقی بافقی [۹]
روحانی اسماعیل بن روضه خوان محمد باقر اصفهانی.[۱۰]
میرزا جواد ملکی تبریزی[مستلزم منبع]
سید ابوالقاسم دهکردی
تألیفات
نوشته‌ی علمیٔ اساسی: فهرست اثرها میرزا حسین نوری
حاجی نوری دارنده تألیفاتی یک سری در موضوعات متفاوت بوده که برخی از آنان به جهت عنایت و بعضا حاشیه ها پیرامون آن معروف گریده میباشد.

مستدرک الوسائل

کتاب نجم الثاقب
مستدرک الوسائل
نوشته ی علمیٔ مهم: مستدرک الوسائل
مُستَدرَکُ الوَسائل و مُستَنبَطُ المَسائل، که به صورت خلاصه مستدرک خوانده می شود، مشهورترین تألیف محدث نوری میباشد. این کتاب که در ۱۸ جلد منتشر گردیده است در بردارنده احادیثی میباشد که به اعتقاد و باور محدث نوری در وسائل الشیعه نیامده میباشد. محدث نوری این کتاب را با توکل بر ۷۵ کتاب حدیثی نوشته میباشد.

فصل الخطاب
نوشته‌ی علمیٔ اساسی: فصل الخطاب فی تحریف کتاب رب الارباب (کتاب)
محدث نوری درین کتاب کوشیده میباشد با استناد به احادیث اثبات نماید که قران مشتمل بر آیاتی بوده میباشد که در قرآنِ گردآوری‌آوری‌گردیده در طول عثمان، آن نشانه‌ها وجود ندارد و نزد معصوم(ع) محفوظ میباشد و ولی ما نمی‌دانیم که آنچه حذف گردیده، چه بوده میباشد و به اصطلاح، قرآن تحریف به نقصان داراست[۱۱] این کتاب عکس العمل‌های اکثری را در دنیا اسلام پیرو داشت و علمای شیعه و سنی عقیده او را نپذیرفتند.[۱۲]

تک‌نگاری
در سال ۱۳۷۸ش به مناسبت یکصدمین سال درگذشت محدث نوری کتابی با تیتر علامه محدث نوری، منتشر شد.[۱۳] محمدحسین صفاخواه و عبدالحسین طالعی این کتاب را گردآوری‌آوری کرده‌اند و انتشارات ابرون آن را منتشر نموده است.
این کتاب دارنده هفت نصیب میباشد و به معاش‌طومار، قوم، اساتید و شاگردان نوری، اجازات وی، و تألیفاتش پراخته میباشد.[۱۴] در نصیب ششم به عنوان بخشی از سیره علمی و عملی محدث نوری قصه‌هایی از معاش او‌را نقل نموده است. و در قسمت هفتم حیث ۴۴ نفر از محققان و مشاهیر را درباره نوری نقل نموده است.[۱۵]

عالمان و شاعران جبل ادله
نامور‌ترین شاعران و ادیبان جبل دلیل این افراد بوده‌اند:

عَدِیّبن رقّاع (متوفی ح ۱۰۰) شعر سرا پر اسم و رسم ولیدبن عبدالملک اموی (حک: ۸۶ ـ۹۶) و معاصر جریر، شعر سرا والا بعد از ظهر اموی؛[۴۳]
عبدالمحسن بن احمدبن برنده صوری (متوفی ۴۱۹)؛[۴۴]
علی بن محمد بیاضی (متوفی ۷۹۱)؛
تقی الدین ابراهیم بن علی کفعمی (متوفی ۹۰۵).[۴۵]
وضع علما و فقهای جبل برهان تا قرن ششم تا حدودی غیر قابل فهم میباشد و احتمالاً پژوهشگران آن از مهاجران حلب، طرابلس و صیدا بوده‌اند.[۴۶] بزرگانی زیرا ابوبکر خطیبِ بغدادی مؤلف تاریخ بغداد، ابوالقاسم علی بن حسن بن عساکر مؤلف تاریخ مدینه دمشق که ده سال در صور اقامت گزید و حضورش تأثیر بخش اعظمی در تقویت نهضت فرهنگی در جبل برهان داشت، ناصربن ابراهیمی بویهی (متوفی ۵۸۳)، عبداللّه بن حسین تستری و پزشک معالج دارای شهرت داودبن قدمت انطاکی در جبل ادله مدتی اقامت مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد کردند.

حوزه علمیه جبل برهان
نوشته‌ی علمیٔ مهم: حوزه علمیه جبل ادله
با ظهور دانشمند تعالی شیعی، محمدبن مکّی جزینی دارای شهرت به شهید اولیه (تاریخ شهید شدن: ۷۸۶)، جبل استدلال رونق علمی یافت و به ندرت یک کدام از تعالی‌ترین منطقههای علمیه شیعه شد. محمدبن مکی از علم آموختگان حوزه حلّه بود و به همین سبب ساز، مؤلفان تاریخ فقه، حوزه جبل دلیل را استمرار حوزه حلّه می دانند. این حوزه تا اواخر قرن دوازدهم، تبارک‌ترین حوزه علمیه شیعی شناخته میشد و عالمان و فقیهان و محدّثان ناموری از رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد آن برخاستند.

شمار بسیار زیاد عالمان حیطه جبل استدلال و پویایی علمی آنها موجب اعتنا تاریخ نگاران و دانشمندان گردیده است؛ در خاکسپاری دختر شهید اولیه، دارای اسم و رسم به سِتّ المَشایخ و از مجتهدانِ شاگردپرور حوزه جبل ادله، هفتاد مجتهد حاضر بودند.[۴۷] به نوشته فقید،[۴۸] زمانی در ۱۱۹۵، به فرمان احمدپاشا جزّار، والی عثمانی صیدا، اثرها و تألیفات عالمان جبل برهان سوزانده شد، وسعت این اثرها به اندازه‌ای بود که مأموران حکومت تا هفت روز در عکّا به سوزاندن کتاب درگیر آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد بودند.[۴۹]

در سده‌های دهم و یازدهم، بر تاثیر فشار دولت عثمانی از یک سو و دعوت حکومت شیعیِ جدید تأسیس صفوی از سوی دیگر، اکثری از علمای جبل برهان به جمهوری اسلامی ایران مهاجرت کردند. این سفر نقطه عطفی در تاریخ کشور ایران و شیعه به شمار می آید و پژوهش‌های چندی در باره چگونگی و تأثیرات آن انجام شده میباشد. مثلا این تحلیل‌ها کتاب «الهجرة العاملیّة الی کشور ایران فی العصر الصفوی» (بیروت ۱۴۱۰/۱۹۸۹) تألیف جعفر مهاجر، و کتاب «سفر علمای شیعه از جبل دلیل به جمهوری اسلامی ایران در بعدازظهر صفوی» (طهران ۱۳۷۷ ش) تألیف مهدی فرهانی منفرد شایان بیان میباشد. در زمانه حکومت احمدپاشا جزار نیز، سختگیری‌های او بر علمای جبل ادله باعث مسافرت شمار دیگری از آن‌ها شد، تا حدی که بیش تر از هفتاد فقید از جبل ادله گریختند و راهی جمهوری اسلامی ایران و عراق شدند.[۵۰]

شماری از عالمان عاملی نیز به هند رفتند و در آنجا مناصب علمی و سیاسی یافتند، برای مثال خواهرزاده روضه خوان بهائی به اسم محمدبن علی خاتون (متوفی۱۴۰۹ق.) که فی مابین دربار هند و کشور ایران، به رده سفارت رسید.[۵۱]

پانویس
محسن امین، ۱۴۰۳ ب، ص۶۱ـ۶۶؛ حسن امین، ص۳۶؛ ظواهر، ۱۴۲۳، ص۲۳.
حسن امین، ص۳۷.
اطلس لبنان و العالم، ص۷۴.
مراجعه‌نمایید به دانا، ص۲۸ـ۳۰.
مراجعه‌کنید به محسن امین، ۱۴۰۳ ب، ص۷۲؛ فقید، ص۹؛ آل سلیمان، ص۲۵.
رجوع‌کنید به اطلس لبنان و العالم، ص۶۴.
دمشقی، ص۲۷۹؛ محسن امین، ۱۴۰۳ ب، ص۱۵۷ـ۱۶۰.
آل سلیمان، ص۱۳.
قس عالم، ص۷۸، که تعداد روستا‌ها ۳۵۰ پارچه بیان نموده است؛ برای استحضار تفصیلی در باره این شهر‌ها و روستا‌ها مراجعه‌نمایید به محسن امین، ۱۴۰۳ ب، ص۲۳۰ـ۳۷۳؛ آل سلیمان، ص۵۳ ـ ۴۵۵.
وابسته به زمان صلیبیان؛ محسن امین، ۱۴۰۳ ب، ص۱۶۱ـ۱۶۴، ۳۳۷ـ ۳۳۸؛ فقید، ص۱۹ـ ۲۸.
محسن امین، ۱۴۰۳ ب، ص۱۷۳ـ۱۸۶.
ظواهر، ۱۴۰۷، ص۲۲.
دانا، ص۷۴؛ آل صفا، ص۲۴.
شرف الدین، ص۶۲۴.
دانا، ص۳۰ـ۳۱؛ ظواهر، ۱۴۲۳، ص۲۴ـ۲۵؛ همو، ۱۴۰۷، ص۲۲ـ۲۳.
مراجعه‌کنید به بلاذری، ص۳۴۶؛ یعقوبی، ص۳۲۷؛ مقدسی، ص۱۶۱ـ۱۶۲؛ یاقوت حموی، زیر «الجَلیل»؛ ابن اثیر، ج۱۲، ص۱۲۹؛ محسن امین، ۱۴۰۳ ب، ص۴۷ـ۴۹؛ فقید، ص۱۵؛ آل سلیمان، ص۴۸.
انجیل متی، ۴: ۱۲، ۲۸: ۱۰، ۱۶.
محمدکاظم مکی، ص۴۲.
مراجعه کنید به ابن حائک، ص۲۴۳، ۲۴۵؛ مقدسی، همانجا؛ محمدکاظم مکی، ص۴۲، ۴۴؛ قس دانا، ص۷۴، که سفر عامله را سیصد سال قبل از به دنیا آمدن بیان نموده است.
مهاجر، ۱۴۱۳، ص۲۲۸ـ۲۲۹؛ محسن امین، ۱۴۰۳ ب، ص۶۴ـ۶۵؛ آل سلیمان، ص۲۰.

مراتب و اقسام
به‌گفته علامه طباطبایی ملائکه دارنده مراتب و مقامات مختلفی‌اند. رده برخی از آن‌ها از بعضی دیگر فراتر یا این که زیر‌خیس میباشد.[۳۲] بنابر آیه‌ها قرآن، گروهی از آن‌ها کارگزار فرشته وحی (جبرائیل)[۳۳] و گروهی کارگزار فرشته مرگ (عزرائیل) به شمار مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میایند.[۳۴]

ملاصدرا فرشتگان را به ملائکه مقرب، ارواح مُهَیمِه، ملائکه موکل بر اجرام آسمانی، ملائکه عقلی و ملائکه زمینی،[۳۵] و امام خمینی آن‌ها‌را به ملائکه غیرمتصرف در اجسام (ملائکه مهیمه و اهل عالم لاهوت) و ملائکه موکل بر موجودات جسمانی[۳۶] رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد تقسیم کرده‌اند.

خصوصیت‌ها
بعضا از خصوصیت‌های ملائکه عبارتند از:

پاکی
به گفته علامه مجلسی، شیعه ها فرشته‌ها را از هر سیرتکامل گناه کبیره و صغیره معصوم میدانند. همینطور بیشتر اهل‌سنت نیز بر این باورند.[۳۷] با این هم اکنون بعضی از اهل‌سنت طهارت ملائکه را نمی‌پذیرند و برخی از آن ها صرفا اقسام خاصی از آن‌ها مانند ملائکه حمل کننده وحی و ملائکه مقرب را معصوم آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد دانسته‌اند.[۳۸]

بنابر آیه «لَا یسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُم بِأَمْرِ‌هِ یعْمَلُونَ: که در صحبت بر وی پیشی نمی‌گیرند، و به امر وی فعالیت می‌نمایند.»[۳۹] و «لایعصون الله ما امرهم»[۴۰] فرشتگان معصوم‌اند و در قبال معبود نافرمانی نمی کنند.[۴۱] اما بعضی با استناد به ماجرای هاروت و ماروت و سجده نکردن ابلیس بر انسان[۴۲] و نیز نافرمانی فطرس، در طهارت آن‌ها تشکیک کرده‌اند.[۴۳] عالمان شیعه جواب‌هایی به چنین موردها داده‌اند؛ به عنوان مثال اینکه نافرمانی هاروت و ماروت پایین‌تأثیر افسانه‌هایی میباشد که در روایات و قرآن نیامده میباشد.[۴۴] همینطور نقل شده میباشد که ابلیس فرشته نبوده میباشد.[۴۵] همینطور به‌گفته مرتضی مطهری، احتمال قانون شکنی از امرها آفریدگار برای گروه‌ای از ملائکه وجود دارااست، خیر تمامی آن ها.[۴۶] [یادداشت ۱]

به‌گفته ناصر مکارم شیرازی آنچه در احادیث درباره تنبیه برخی از ملائکه بر تاثیر کُندی در ایفا دستورها الهی آمده، سوراخ او‌لین میباشد خیر گناه؛ چنانکه درباره برخی از پیامبران هم به عمل رفته میباشد.[۴۷]

علامه طباطبایی این نظر را دارد که ملائکه هر آنچه را خداوند عزم نماید عزم می‌نمایند و هر آنچه معبود دستور نماید، کار می‌نمایند، و از این رو گناه نمی کنند.[۴۸]

برتری بر آدم
بعضا از عالمان شرعی با استناد به آیه «وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ... وَ فَضَّلْنَاهُمْ عَلَی کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِیلًا؛ به حقیقت فرزندان انسان را گرامی داشتیم... و آن ها را بر اکثری از آفریده‌های خویش برتری دادیم.»[۴۹] ملائکه را از بشر رفیعتر می دانند. بعضی دیگر با استناد به ماجرای سجده کردن ملائکه بر انسان و فراگیری آنان به وسیله حضرت انسان، بشر را بلندتر از ملائکه می دانند، به شرط اینکه استعدادهای خویش را به فعالیت گیرد.[۵۰]

به‌گفته حسن حسن‎‌زاده آملی، ابن‌عربی ملائکه عالین (مهیمین) را رفیعتر از بنی‌انسان میداند، به دلیل آن که سجده بر حضرت انسان بر آن‌ها واجب خلا.[۵۱] و محمد داوود قیصری، بشر‌هایی که به رده خلیفة‌اللهی رسیده‌اند را از ملائکه عالین هم رفیعتر میداند.[۵۲] ملاصدرا با استناد به آیه ۳۱ سوره بقره که به فراگیری بشر به فرشتگان اشاره دارااست، اعتقاد دارد که آیه نام برده بر برتری انسان بر ملائکه بومی زمین و افق دلالت دارااست، خیر ملائکه مهیمین.[۵۳]

برتری پیامبران بر فرشتگان
بیشتر مسلمان‌ها پیامبران را از فرشتگان بلندتر می دانند و استدلال آن هم وجود قوه غضب و شهوت در پیامبران میباشد، برخلاف ملائکه.[۵۴] همینطور برای برتری پیامبران بر آن‌ها به آیاتی از قرآن که به سجده ملائکه بر بشر و آموختن آنان بوسیله بشر اشاره داراست نیز استناد گردیده‌است.[۵۵] همینطور شیعه‌ها ائمه را رفیعتر از فرشتگان میدانند.[۵۶]

فرشته یا این که مَلَک موجوداتی نامرئی و فراطبیعی که مأمور اجرای دستورها خداوند در عالم و آخرت‌اند و اعتقادوباور به وجود آن ها از اعتقادات مسلمانها میباشد. عالمان مسلمان درباره ماهیت ملائکه اختلاف‌لحاظ دارا‌هستند؛ متکلمان آنها‌را موجودات جسمانی می دانند که به طور‌های متفاوت در میایند، ولی فلاسفه آن‌ها را غیرجسمانی مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می دانند.

به یقین عالمان شیعه ملائکه معصوم‌اند، از این رو گناه و نافرمانی از امرها معبود نمی کنند. همینطور ملائکه در اعمال وظایف خویش کوتاهی نمی‎‌نمایند. وظایف آن‌ها عبارت میباشد از: عبادت، تسبیح آفریدگار، تایپ کردن طومار انجام، رساندن وحی به پیامبران، نگهبانی از بشر‌ها، کمک رساندن به مؤمنان، رساندن روزی دنیوی و معنوی، دریافت کردن جان‌ها، هدایت قلب‌ها و رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد اجرای عذاب الهی.

فرشته‌ها گروه‌ها و مراتب مختلفی دارا هستند؛ جبرئیل، میکائیل، اسرافیل و عزرائیل نسبت به ملائکه دیگر منزلت بالاتری دارا هستند.

برتری فرشتگان بر بشر‌ها، طهارت ملائکه و جسمانی یا این که غیرجسمانی بودن آنان از مباحثی میباشد که در کتاب‌های تفسیری و کلامی آورده شده و طریقه‌های متفاوتی دراین مورد ارائه آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد گردیده‌است.

چیستی ملائکه

نگاره فرشته‌ای وابسته به قرن ۱۶ میلادی.
ملائکه، موجوداتی که واسطه در بین خداوند و دانا انسانی می‌باشند و خداوند آن‌ها را موکل بر دانا نموده است.[۱] فرشتگان توده ملک میباشد.[۲]

درباره ماهیت ملائکه اختلاف‌حیث وجود داراست؛ متکلمان، آن ها را اجسام لطیف و نورانی دانسته که می توانند به طور‌ها و گونه های متفاوت در‌آیند.[۳] علامه مجلسی این لحاظ را به تمامی مسلمانها به جز تنی چند از فلاسفه نسبت داده و اضافه کرده که انبیا و اوصیا آنها‌را می‌چشم‌اند.[۴] ولی گروهی از فلاسفه فرشتگان را بالاتر از جسم و جسمانیات دانسته و معتقدند آن ها اوصافی دارا‌هستند که در جسم نمی‌گنجد.[۵] به گفته علامه طباطبایی، آنچه در احادیث درباره مشاهده فرشتگان در صورت‌ها و شکل‌های جسمانی آمده تَمثُّل میباشد.(یعنی چیزی برای کسی در حالتی که خاص پدید بیاید.)[۶] همینطور به گفته وی اینکه دارای شهرت گردیده که فرشته و جن اجسام لطیفی‌اند که به طور‌ها و گونه های گوناگون درمی‌آیند، استدلال معتبری ندارد.[۷] بر مبنا روایتی از امام درستگو(ع) فرشتگان از نوروروشنایی آفریده گردیده‌اند.[۸]

مداقه و رده
اطمینان به وجود ملائکه از اعتقادات مسلمان ها میباشد[۹] و ایمان به آن ها مانند ایمان به نماز و روزه میباشد و از اثاثیه ایمان به نبوت به شمار می‌رود.[۱۰]

کلمه ملک ۸۸ توشه در قرآن به شغل رفته میباشد.[۱۱] امام علی(ع) در خطبه اشباح، به خلقت ملائکه، اقسام، خصوصیت‌ها و وظایف آن‌ها پرداخته میباشد.[۱۲] در بحارالانوار بیش تر از یکصد ماجرا درباره چیستی فرشتگان، وظایف آن ها، طهارت ملائکه و اوصاف ملائکه مقرب مذکور میباشد.[۱۳] دعای سوم صحیفه سجادیه از امام سجاد(ع) به ملائکه مقرب آفریدگار تخصیص داراست؛ در‌این دعا صلوات و سلام آفریدگار، دلیل فزونی عصمت و طهارت آن ها نقل شده میباشد.[۱۴]

بنابر احادیث، فرشتگان پرتعدادترین مخلوقات معبود می‌باشند و در احادیث متعددی از کثرت آن ها صحبت به فی مابین آمده میباشد.[۱۵] در روایات آمده میباشد که آفرینش فرشتگان بعداز خلقت فروغ نبی(ص) و امامان(ع) بوده میباشد.[۱۶]

گروهی از مشرکان ملائکه را می‌پرستیدند و آن‌ها‌را عبد آفریدگار می‌دانستند، ولی با این هم اکنون معتقد بودند که آن ها استقلال در کار دارا‌هستند و رب موجودات تحت‎‌خیس از خویش می‌باشند.[۱۷] برخی از مشرکان نیز آن‌ها‌را دختران آفریدگار می‌پنداشتند.[۱۸]

فرشتگان در دیگر ادیان
از فرشتگان در ادیان دیگر نیز حرف به فی مابین آمده میباشد؛ در آئین زرتشت، ملائکه عبد اهورامزدا می‌باشند و هر امشاسپند (کنیه ملائکه والا آیین زرتشت) مظهر یک کدام از صفت‌های وی میباشد. در آیین یهودی، ملائکه به منزله بندگان معبود می‌باشند که دستورهای اورا در زمین جاری ساختن می‌نمایند و وحی را به آدم‌ها میرسانند. بنابر کتاب مقدس مسیحیان، ملائکه قبل از آدم آفریده گردیده و نگاهبان آدم میباشند. سلام صادر کردن و پرستش بعضا ملائکه مانند میکائیل، در کلیسا‌های مسیحی رایج میباشد.[۱۹]

وظایف
در قرآن وظایفی برای ملائکه مذکور میباشد: واسطه بودن در نزول وحی (رساندن پیام آفریدگار به پیامبران)،[۲۰] دانایی کارها فقید، رساندن نتیجه الهی به مخلوقات،[۲۱] استغفار[۲۲] شفاعت برای مؤمنان[۲۳] و یاری آن‌ها،[۲۴] لعن کافران،[۲۵] تصویب جاری ساختن بندگان[۲۶] و قبض روح آن‌ها.[۲۷] گروهی از ملائکه همواره به عبادت و تسبیح پروردگار اشتغال دارا‌هستند و به کاری دیگر نمی‌پردازند.[۲۸]

ملائکه در فقیه برزخ[۲۹] و آخرت نیز حضور دارا هستند؛ گروهی از آن ها در فردوس مستقرند[۳۰] و گروهی نیز نگاهبان دوزخ و جهنم و دوزخیان‌اند.[۳۱]

وسوسه شدن حوّا در روایات
هرچند در روایات تفسیری، درباره جزئیات وسوسه شیطان و نقش حوّا در رانده شدن خویش و همسرش از فردوس مطالبی آمده[۲۵] که ظاهراً برگرفته از قصه نام برده در مسافرت پیدایش در عهدوپیمان عتیق میباشد.[۲۶] همینطور در حدیثی با قید اسم حوّا آمده: «در حالتی که حوّا عدم وجود، متاع زن به شوهرش کارشکنی نمی کرد»[۲۷] که خواسته از حیله، نقش حوّا در اولیه گناه انسان دانسته گردیده است.[۲۸] همینطور روایتی بر وسوسه شدن حوّا بعداز اخراج از فردوس دلالت دارااست؛ به این ترتیب ماجرا، حوّا حامله میشد البته نوباوه‌اش زنده نمی‌ماند. شیطان (که حارث نامیده می شد) نزد او آمد و او‌را وسوسه کرد که نوپا را عبدالحارث معرفی نماید تا زنده بماند. آنها نیز اینگونه کردند در حالی که‌این وسوسه‌ای شیطانی بود.[۲۹] بدین ترتیب ماجرا، حوّا مجدد موجب فریب بشر شد. (عالمان شیعه و سنّی انتقادات یا این که تأویلاتی در این باره دارا‌هستند)[۳۰] علامه مجلسی صدور این احادیث از امامان شیعه را از روی تقیه دانسته میباشد؛ علامه طباطبائی [۸۷] این ماجرا و نظایر آن را جعلی یا این که از اسرائیلیات دانسته مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد.[۳۱]

حوا در کتاب ها تاریخی
با این‌که در منابع حدیثی شیعه و سنّی، احادیث معدودی درباره حوا آمده میباشد، در کتاب‌های تاریخ، تراجم و قصص انبیا روایاتی فراوان، مختلف و غالباً از سیرتکامل اسرائیلیات چشم می شود.[۳۲] به این ترتیب احادیث، وقتی که خداوند حضرت انسان را در فردوس مستقر کرد، او فقط بود. بعد پروردگار اورا به خوابی عمیق فرو موفقیت و حوّا را از یک کدام از دنده‌های پهلوی چپش کردار کرد. در حین این کار، بشر هیچ دردی احساس نکرد، چون در غیر این شکل میلی به زن نمی‌داشت. آن‌گاه بر حوّا جامه‌های بهشتی پوشاندند، او را آراستند و بالای راز انسان نشاندند. بشر بعداز بیدار شدن او‌را روءیت کرد و او را رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد حوّا نامید.

نمایی دیرین از مرقد حوا در جده (۱۹۱۸م)
در همین منابع آمده میباشد که بشر و حوّا در فردوس در ناز و نعمت بودند، ولی ابلیس، که از دهن مار صحبت می‌خاطرنشان کرد، با یاری طاووس آنان‌را فریب بخشید و میوه ممنوعه (جاودانگی) را آغاز حوّا و آن‌گاه بشر خورد. در روایتی آمده میباشد تا‌زمانی‌که انسان عقل سلیم داشت از میوه ممنوعه نخورد، ازاینرو، حوّا به وی شراب نوشاند و آنگاه او‌را نزد درخت پیروزی و وادار به میل کردن از میوه آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد آن نمود.

بشر و حوّا پیرو سرپیچی از دستور الهی و تناول کردن میوه ممنوعه، محکوم و از فردوس رانده شدند. خلال جزاهای مشترک، به حوّا و آنگاه تمامی زنان بعد از وی جزاهای بسیار دیگری به عنوان مثال عادت ماهانه، حاملگی و درد وضع حمل داده شد. بعد از رانده شدن از پردیس، انسان در هند و حوّا در جده فرود آمد و بعد از توبه، در عرفات با یکدیگر ملاقات کردند. آن‌ها بعضا از مناسک حج را به مکان آوردند و حوّا برای اول توشه حیض شد. انسان پایش را بر زمین کوبید و آب زمزم ریخت و حوّا با آن غسل کرد. حوّا از بیست توشه زایمان چهل نوپا به جهان آورد. وی 1سال بعداز انسان درگذشت و در جوارش به خاک ودیعه شد.[۳۳]

مدفن حوا
درباره مدفن حوا اختلاف می‌باشد. بعضی جدّه را محل فرود داخل شدن و مدفن حوّا دانسته‌اند[۳۴] و سازه به قولی به همین منجر جدّه نامیده شد‌ه‌است. ظاهراً اولیه «مقبرة حوّا» را ایرانیان ساخته‌اند.[۳۵] حکومت سعودی این حرم را تخریب کرد. بعضی احادیث و نقل‌های تاریخی هم دلالت بر این دارا هستند که حوا در غاری بنا شده در کوه ابوقبیس در مکه و کنار حضرت انسان مدفون میباشد.[۳۶]

پانویس

نقش حوّا در گناه بشر
در قرآن هیچ اشاره‌ای به نقش حوّا در اول گناه انسان نشده میباشد. بنابر قول عتیق مار، حوا را و وی نیز انسان را فریب اعطا کرد، در حالی‌که به گفته قرآن، شیطان هر دوی آنان را وسوسه کرد.[۲۳] حتی‌در آیه ۱۲۰ سوره طه صرفا از گفتگوی شیطان با بشر و وسوسه وی کلام بیان شده و شیطان مستقیماً به وی خطاب نموده است. البته درین آیه بدین‌که خطاب شیطان به حوّا بوده، اشاره‌ای نشده میباشد؛ به این ترتیب، در حالی که در سنّت یهودی مسیحی، حوّا شخصیتی فریب خورده و منحرف کننده معرفی شد‌ه‌است، در قرآن، انسان و حوّا، هر دو، به یک‌اندازه مسئول شناخته گردیده و تحت عنوان اولیه زوج بشری به اخراج از فردوس محکوم مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد گردیده‌اند.[۲۴]

وسوسه شدن حوّا در روایات
هرچند در روایات تفسیری، درباره جزئیات وسوسه شیطان و نقش حوّا در رانده شدن خویش و همسرش از پردیس مطالبی آمده[۲۵] که ظاهراً برگرفته از روایت ذکر شده در هجرت پیدایش در عهد و پیمان عتیق میباشد.[۲۶] همینطور در حدیثی با قید اسم حوّا آمده: «در شرایطی که حوّا خلا، کالا زن به شوهرش دسیسه نمی کرد»[۲۷] که منظور از دسیسه، نقش حوّا در اول گناه انسان دانسته گردیده‌است.[۲۸] همینطور روایتی بر وسوسه شدن حوّا بعداز اخراج از فردوس دلالت دارااست؛ بدین ترتیب داستان، حوّا حامله میشد البته طفل‌اش زنده نمی‌ماند. شیطان (که حارث نامیده میشد) نزد او آمد و او‌را وسوسه کرد که طفل را عبدالحارث معرفی نماید تا زنده بماند. آنها نیز اینگونه کردند در حالی که‌این وسوسه‌ای شیطانی بود.[۲۹] به این ترتیب داستان، حوّا مجدد موجب فریب انسان شد. (عالمان شیعه و سنّی نقد ها یا این که تأویلاتی در این مورد دارا‌هستند)[۳۰] علامه مجلسی صدور این احادیث از امامان شیعه را از روی تقیه دانسته میباشد؛ علامه طباطبائی [۸۷] این داستان و نظایر آن را جعلی یا این که از اسرائیلیات رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد دانسته میباشد.[۳۱]

حوا در کتاب ها تاریخی
با این‌که در منابع حدیثی شیعه و سنّی، احادیث معدودی درباره حوا آمده میباشد، در کتاب‌های تاریخ، تراجم و قصص انبیا روایاتی فراوان، متعدد و غالباً از سیرتکامل اسرائیلیات چشم می گردد.[۳۲] براین اساس احادیث، زمانی که پروردگار حضرت بشر را در فردوس بومی کرد، او فقط بود. بعد از آن معبود اورا به خوابی عمیق فرو پیروزی و حوّا را از یکی‌از دنده‌های پهلوی چپش خلق و خوی کرد. در حین این کار، انسان هیچ دردی شم نکرد، چون در غیر این شکل میلی به زن نمی‌داشت. بعد از آن بر حوّا جامه‌های بهشتی پوشاندند، او را آراستند و بالای رمز انسان نشاندند. بشر بعد از بیدار شدن اورا رویت کرد و او را آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد حوّا نامید.

نمایی کهن از مرقد حوا در جده (۱۹۱۸م)
در همین منابع آمده میباشد که انسان و حوّا در پردیس در ناز و نعمت بودند، البته ابلیس، که از دهن مار صحبت می‌اعلام کرد، با یاری طاووس آن ها را فریب بخشید و میوه ممنوعه (جاودانگی) را آغاز حوّا و بعد بشر خورد. در روایتی آمده میباشد تا هنگامی که بشر عقل سلیم داشت از میوه ممنوعه نخورد، ازاینرو، حوّا به وی شراب نوشاند و بعد از آن او‌را نزد درخت موفقیت و وادار به میل کردن از میوه آن نمود.

بشر و حوّا پیرو قانون شکنی از دستور الهی و تناول کردن میوه ممنوعه، محکوم و از پردیس رانده شدند. خلال جزاهای مشترک، به حوّا و آن گاه همگی زنان بعداز وی جزاهای بسیار دیگری برای مثال عادت ماهانه، حاملگی و درد وضع حمل داده شد. بعداز رانده شدن از فردوس، انسان در هند و حوّا در جده فرود آمد و بعداز توبه، در عرفات با یکدیگر ملاقات کردند. آنها برخی از مناسک حج را به مکان آوردند و حوّا برای اولیه توشه حیض شد. بشر پایش را بر زمین کوبید و آب زمزم ریخت و حوّا با آن غسل کرد. حوّا از بیست توشه زایمان چهل نوپا به جهان آورد. وی یک‌سال بعد از بشر درگذشت و در جوارش به خاک امانت شد.[۳۳]

رقیه دختر خردسال امام حسین(ع) که در رخداد کربلا حضور داشت و همدم با کاروان اسرا به شام برده شد و در شام درگذشت. زیارتگاهی در دمشق به او منسوب میباشد. درباره اینکه آیا امام حسین(ع) اینگونه دختری داشته میباشد یا این که خیر و نیز درباره اسم، کیفیت وفات و مزار منسوب به او اختلاف‌لحاظ وجود مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد دارااست.

اسم و نسب
رقیه فرزند امام حسین(ع) امام سوم شیعه‌ها میباشد. اسم مامان وی در منابع نیامده میباشد. در برخی گزارش‌های نسب‌شناسی در بین دختران امام حسین(ع) مذکور شد‌ه‌است. ابن فُندُق بیهقی(م ۵۶۵ق) از نسب‌شناسان پر اسم و رسم قرن ششم قمری، در کتاب لباب الانساب برای امام حسین(ع) چهار دختر با اسم‌های فاطمه، سکینه، زینب و ام کلثوم اسم می برد و میافزاید زینب و ام کلثوم در کودکی از جهان رفتند.[۱] البته در مکان دیگری می‌نویسد: از فرزندان امام حسین(ع)، جز زین العابدین، فاطمه، سکینه و رقیه باقی نماندند.[۲] محمد بن طلحه شافعی (م ۶۵۲ ق) دختران امام را چهار بدن دانسته و صرفا از زینب، سکینه و فاطمه ذکر شده‌میباشد و اسم دختر چهارم را بیان نکرده میباشد.[۳] نجم الدین طبسی از گزارش ابن فندق(درگذشت:۵۶۵ق) و مطالب السئول بدین سود رسیده که اسم دختر چهارم امام حسین(ع) رقیه و لقب وی ام‌کلثوم رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد.[۴]

نقل شده منابع سابق و معتبری که اسم فرزندان امام حسین(ع) را شمرده‌اند، دختری به اسم رقیه برای امام بیان نکرده‌اند و فقط به دو دختر به اسم سکینه و فاطمه اشاره کرده‌اند.[۵] مثلا روحانی اثر گذار صرفا سکینه و فاطمه را تحت عنوان دختران امام حسین(ع) بیان آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد نموده است.[۶]

بعضی از منابع متأخر، رقیه را کنیه[۷] و نامش را زینب[۸] یا این که فاطمه[۹] دانسته‌اند.

نبو
امام حسین (ع)
رسول اکرم ابوطالب
حضرت فاطمه امام علی
امام حسین(ع)
شهربانو لیلا رباب ام‌اسحاق سلافه همسر دیگر
امام سجاد(ع) علی‌اکبر علی‌اصغر سکینه فاطمه جعفر رقیه
زید امام باقر(ع) عبدالله
حضور در کربلا
در منابع به حضور او در کربلا تصریح نشده میباشد. در بعضا ورژن‌های کتاب الملهوف که از امام حسین(ع) جملاتی به باقیماندگان خویش گزارش گردیده از رقیه مذکور گردیده است؛ ولی اشاره نشده که رقیه دختر امام حسین میباشد.[۱۰].[یادداشت ۱] نجم الدین طبسی، با استناد بدین گزاره درصدد ثابت وجود رقیه دختر امام حسین برآمده میباشد؛ اما این احتمال را نیز بیان کرده‌ میباشد که خواسته از رقیه، رقیه دختر امام علی(ع) باشد. از لحاظ او، دست‌کم هر دو آیتم محتمل میباشد.[۱۱] به خصوص اینکه نام رقیه، در کنار دیگر خواهران امام حسین(ع) مانند ام کلثوم و زینب آمده و در بعضا از ورژن‌های کتاب لهوف نیز این عبارت وجود ندارد.[۱۲]

در ینابیع الموده با مقداری تفاوت در همین عبارت اسم رقیه در کنار اسم دختران دیگر امام حسین(ع) آمده میباشد.[۱۳]

حضور در کربلا و اسارت
فاطمه و همسرش حسن مُثَنّی در اتفاق عاشورا حضور داشتند.[۶] حسن در روز عاشورا یار و همدم امام حسین(ع) جنگید و زخمی و اسیر شد. هم‌قوم و قبیله مادرش، اسماء بن خارجه فزاری او را نجات بخشید. وی در کوفه پایین معالجه قرار گرفت و بعداز بهبودی به مدینه رجوع.[۷] فاطمه به یاروهمدم دیگر اعضای قبیله امام حسین(ع)، به اسارت به کوفه و شام برده شد.[۸] برخی از ماجراهای هجوم به چادر‌ها و روزگار اسارت اسیران کربلا از وی نقل گردیده است.[۹] دربین وی و یزید در دربار شام سخنانی رد و بدل شوید.[۱۰] احمد بن علی طبرسی، گفت و گو‌های وی با اهل کوفه را آورده میباشد.[۱۱] مبنی بر برخی نقل‌ها مردی شامی از یزید خواست، فاطمه بنت الحسین را به کنیزی به وی دهد، البته این درخواست با برخورد تند حضرت زینب مواجه شد و یزید آن مرد شامی را مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد ساکت کرد.[۱۲]

منزلت
جابجایی ودایع امامت
بنابر حدیثی از امام باقر(ع)، امام حسین(ع) پبش از شهیدشدن، ودایع امامت و وصایای مکتوب خویش را به فاطمه سپرد و وی ابعاد آن ها را به امام سجاد(ع) تحویل اعطا کرد.[۱۳]

ماجرا حدیث
فاطمه از طبقه چهارم راویان حدیث و در زمره تابعین ثقه شمرده می شود.[۱۴] وی از پدرش امام حسین(ع)، عبدالله بن عباس و اسماء بنت عُمَیس داستان نقل نموده است.[۱۵] اورده شده که او از حضرت فاطمه(س)، به‌شکل مرسل ماجرا نموده است. وی همینطور از پدرش حسین بن علی(ع)، عمه‌اش حضرت زینب(س)، برادرش امام سجاد(ع)، عبدالله بن عباس، عایشه، اسما بنت عمیس و بلال نیز به‌سیرتکامل مرسل، قصه رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد نموده است.[۱۶]

خطبه در کوفه
نوشته‌علمیٔ مهم: خطبه فاطمه صغری در کوفه
فاطمه هنگام اسارت در کوفه سخنرانی کرد. او در‌این سخنرانی، مصیبت‌هایی که از جانب کوفیان به اهل‌بیت امام حسین رسیده بود را یادآور میشود. محتوای خطبه عبارت آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد از:

ثنا و ثناء خدا و اقرار به رسالت فرستاده (ص).
شهید شدن امام حسین (ع).
عدم کمک کوفیان و شهیدشدن امام علی(ع).
رده و فضائل اهل‌بیت (ع).
شماتت کوفیان.
وعده عذاب مادی و اُخروی به کوفیان.[۱۷]
در سوگ حسن مثنی
آورده شده فاطمه بعداز درگذشت حسن مُثَنّی، 1‌سال بر مزار وی به سوگ گرد‌همایی و ایام روزه می‌گرفت و شب‌ها به عبادت می‌پرداخت.[۱۸]

فاطمه بعد از درگذشت حسن مثنی، با عبدالله بن عمرو بن عثمان بن عفان تزویج کرد.[۱۹] بعد از مرگ عبدالله، عبدالرحمان بن ضحاک، والی مدینه، از فاطمه خواستگاری کرد که وی نپذیرفت.[۲۰] عبدالرحمان فاطمه را انذار کرد که آبروی اورا با شلاق زدن فرزندش عبدالله به جرم شرابخواری خواهد پیروزی.[۲۱] فاطمه گلایه به خلیفه وقت موفقیت و خلیفه، عبدالرحمان را برکنار، زندان، شکنجه و جریمه کرد.[۲۱]

فاطمه از حسن مثنی، چهار فرزند به اسم‌های عبدالله، ابراهیم، حسن و زینب داشت[۲۲] و زیرا سادات طباطبایی از نسل ابراهیم فرزند فاطمه و حسن مثنی می‌باشند به آنان سید حسنی و حسینی می گویند. از همسر دومش عبدالله بن عمرو بن عثمان، دارنده سه فرزند به اسم‌های محمد دیباج، قاسم و رقیه شد.[۲۳] بیشتر فرزندان و نوادگان او، در جنگ با خلفای بنی عباس به شهید شدن رسیدند یا این که زندانی شدند.[۲۴]

وفات
به گفته سبط ابن جوزی در تذکره الخواص، فاطمه دختر امام حسین(ع) نزدیک به سال ۱۱۷ق، در مدینه درگذشت.[۲۵] اما شمس الدین ذهبی سال وفات او را ۱۱۰ق نقل نموده است.[۲۶] همینطور بعضی از مورخان سوای اشاره به تاریخ وفات، گفته‌اند وی در هنگام وفات، نود سال داشته‌میباشد.[۲۷] در دیگر منابع آمده او در حین خلافت هشام بن عبدالملک (حکومت: ۱۰۵-۱۲۵ق) درگذشت.[۲۸] قبری در گورستان باب الصغیر به او منسوب میباشد.[۲۹]

مُسنَد فاطمه بنت الحسین(ع)
مُسنَدُ فاطمةَ بنتِ الحسین(ع) تألیف سید علیرضا سيد كُباری قم، انتشارات زائر، ۱۳۷۶ش

ابراهیم زَکزاکی (زاده ۱۳۳۲ش)، شیخ شیعه و رهبر شیعه ها نیجریه. زکزاکی با تأثیر از انقلاب اسلامی کشور ایران و امام خمینی، شیعه شد و با تأسیس حرکت اسلامی نیجریه، سیصد مکتب اسلامی در نیجریه و کشورهای اهل یک محل آن تأسیس کرد. وی همینطور مؤسسات خیریه‌ای برای ارائه سرویس ها مالی درمانی و آموزشی به شیعه ها فعال‌سازی مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد نموده است.

چنان‌که زکزاکی گفته، او به طور همزمان با انقلاب اسلامی در کشور ایران (۱۳۵۷ش)، تبلیغ فقهی در نیجریه را با جذب ده‌ها نفر استارت کرد و تعداد رهروان اهل‌بیت(ع) در نیجریه، در دهه ۱۳۹۰ش، با کارایی‌های او به میلیون‌ها تَن رسیده میباشد.

سه فرزند زکزاکی، در حمله نیروهای نظامی نیجریه به راهپیمایی روز قدس ۱۳۹۳ش، کشته شدند. همینطور زکزاکی، در جریان حمله نیروهای ارتش نیجریه به حسینیه بقیة الله در زاریا در سال ۱۳۹۴ش دستگیر و زندانی شد. درپی دستگیری وی تجمعاتی هم در کشور ایران، ایالات متحده، استرالیا، سوئد و ترکیه، در اعتراض به کارایی دولت نیجریه برگزار شد. همینطور سید علی خامنه‌ای، رهبر کشور‌ایران و حسین وحید خراسانی از مراجع تاسی، و عیسی قاسم رهبر شیعه‌ها بحرین بدین اتفاق ها برخورد رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد نشانه دادند.

زکزاکی و همسرش بعداز شش سال حصر خانگی و زندان در ۶ مرداد سال ۱۴۰۰ش (۲۸ ژوئیه ۲۰۲۱م) از زندان آزاد شدند.

معاش‌طومار و تحصیلات
ابراهیم یعقوب زَکزاکی در سال ۱۳۳۲ش (۱۳۷۲ق) در شمال نیجریه زاده شد.[۱] او تا سال ۱۳۵۴ش، خلال تحصیلات خویش، دروس شرعی را نیز در شمال نیجریه، در شهر کانو یادگرفت.[۲] او تا سال ۱۳۵۷ش، سند اقتصادش را در بازه کارشناسی، از دانش گاه احمد بلو زاریا اخذ کرد و بعد از مدتی، امامت جماعت در مسجد یکی مدرسه ها فقاهتی را عهده دار شد.[۳] زکزاکی آغاز به عضویت در اتحادیه دانشجو ها مسلمان درآمد و بعد از آن به دبیرکلی آن آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد برگزیده شد.[۴]

ابراهیم زکزاکی، در مسافرت به پاریس در سال ۱۳۵۷ش، با امام خمینی دیدار کرد و بعداز برد انقلاب اسلامی جمهوری اسلامی ایران ، برای علم آموزی علم ها فقهی وارد حوزه علمیه قم شد.[۵] او از اثر شگفت‌انگیز امام خمینی و انقلاب اسلامی بر خویش حرف گفته میباشد.[۶] زکزاکی آغاز از اهل‌سنت و مالکیه بود و بعداز دیدار با امام خمینی، شیعه شد.[۷]

شغل‌ها
زَکزاکی، بعداز انقلاب اسلامی جمهوری اسلامی ایران، به جمهوری اسلامی ایران هجرت کرد و بعد از رجوع و برگشت، تکان اسلامی نیجریه را در مرزو بوم خویش فعال سازی کرد.[۸] او حدود ۳۰۰ مکتب اسلامی در نیجریه و کشورهای هم محلی آن تأسیس کرد.[۹] زکزاکی همینطور یکی اعضای همگانی مجمع جهانی اهل‌بیت میباشد.[۱۰] تأسیس مؤسسه الشهدا با مقصود تفحص به فرزندان شهدا و یتیمان، تأسیس مؤسسه خیریه الزهرا با غرض ارائه سرویس ها اجتماعی و عمرانی و تأسیس مرکزی با مقصود ارائه سرویس ها درمانی و آموزشی، از سایر اقدامات ابراهیم زکزاکی بوده میباشد.[۱۱]

به گفته نسیبه زکزاکی فرزند ابراهیم زکزاکی، با همت‌های او، ۱۲ میلیون نفر در نیجریه شیعه گردیده‌اند.[۱۲] چنان‌که زکزاکی گفته، عمل تبلیغی او در اواخر دهه ۱۹۷۰ و اوایل دهه ۱۹۸۰ میلادی (همزمان با برد انقلاب اسلامی در جمهوری اسلامی ایران) با جذب ده‌ها نفر شروع گردیده و بعداز ده سال، به صدها هزار نفر رسیده و در دهه ۱۳۹۰ش به میلیون‌ها نفر به‌دنبال اهل‌بیت(ع) رسیده میباشد.[۱۳]

فهرستی از تهاجم ها تروریستی علیه شیعه‌ها اشاره به حملاتی دارااست که اکثر اوقات به وسیله دسته‌های تکفیری- تروریستی، در سال‌های نهایی قرن بیستم و دو دهه ابتدا قرن بیست و یکم میلادی، علیه شیعه ها در کشورهای متفاوت انجام یافته میباشد. در‌این فی مابین کشور ایران، افغانستان، پاکستان، و عراق شاهد بیشترین تهاجم ها تروریستی علیه شیعه ها مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد بوده میباشد.

همینطور شیعه‌ها در کشورهای دیگر برای مثال ایالات متحده عربی سعودی، سوریه، لبنان و یمن مقصود هجوم ها تروریستی قرار داشته‌اند. داعش بیشترین نقش را در هجوم ها تروریستی در سال‌های اخیر علیه شیعه ها در کشورهای حافظه گردیده داشته میباشد. همینطور سپاه صحابه و شاخه نظامی‌اش لشکر جهنگوی و تحریک طالبان پاکستانی، استدلال بخشی عمده‌ای از هجوم ها تروریستی علیه شیعه ها در پاکستان و حتی مواقعی در افغانستان بوده میباشد. القاعده نیز در عراق اینگونه فعالیتی داشته میباشد. خلال این‌ها، سازمان مجاهدین اخلاق کشور‌ایران موسوم به منافقین، طالبان، داعش شاخه خراسان، دسته فرقان، پژاک، جندالله، جیش العدل، الاحوازی استدلال بخش اعظمی از تهاجم ها تروریستی علیه شیعه‌ها معرفی رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد گردیده‌اند.

جمهوری اسلامی ایران
کشور ایران به‌تیتر راس تشیع یکی‌از قربانیان حمله ها تروریستی به‌بخصوص بعداز روی‌ کارآمدن نظام جمهوری اسلامی معرفی گردیده است.[۱] به‌گفته سلیم صدیقی متخصص مطالعات تروریسم، در عصر بعداز انقلاب اسلامی ۱۷ هزار در کشور‌ایران قرانی تهاجم ها تروریستی بوده‌اند.[۲] اینجا به نو‌ترین و مشهور‌ترین حملاتی اشاره میگردد که منابع خبری گزارش آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد داده‌اند.

۱۴۰۲
حمله به کمپانی‌کنندگان مراسم سالگرد قاسم سلیمانی در کرمان: ۱۳ دی سال ۱۴۰۲ش حمله به کمپانی‌کنندگان مراسم چهارمی سالگرد شهید قاسم سلیمانی در گلزار شهدای کرمان. درین حمله ۸۹ بدن کشته و ۲۷۹ بدن مجروح شدند.[۳]
حمله به بقعه پادشاه‌لامپ در شیراز: دومی حمله تروریستی به بقاع فرمانروا‌لامپ در شیراز در ۲۲ مرداد ۱۴۰۲ش شکل گرفت که دو کشته و هفت نفر آسیب دیده در‌پی داشته میباشد.[۴]
۱۴۰۱
حمله به مقبره سلطان‌لامپ در شیراز: ۴ آبان۱۴۰۱ش، اول حمله تروریستی بر بقاع پادشاه‌لامپ در شیراز شکل گرفت که ۱۳ کشته و بیش تر از ۲۰ زخمی بر مکان گذاشت.[۵] حمله دوم
حمله در بقعه رضوی:‌ ادله تروریستی در ۱۷ فروددین ماه ۱۴۰۱ش با سلاح سرد به سه محصل شیعه در بقاع رضوی حمله کرد که دو نفر کشته و سومین آسیب دیده شوید.[۶]
۱۳۹۷

حمله تروریستی به رژه نیروهای دارای اسلحه ایران-۳۱ شهریور ۱۳۹۷ش
حمله به رژه نظامیان در اهواز: ۳۱ شهریور ۱۳۹۷ش، رژه نیروهای دارای اسلحه کشور ایران در اهواز غرض حمله تروریستی قرار گرفت که در تاثیر آن ۲۵ نفر کشته و ۶۰ نفر دیگر مصدوم شدند.[۷]
۱۳۹۶
حمله به مجلس شورای اسلامی: ۱۷ خرداد ماه ۱۳۹۶ش، دسته تروریستی داعش با همیاری موادسازنده سازمان مجاهدین خلق و خوی کشور‌ایران موسوم به منافقین، به مجلس شورای اسلامی کشور ایران در طهران حمله کرد که در سود ۱۷ نفر کشته و ۵ نفر دیگر آسیب دیده گردیدند.[۸]
۱۳۸۹
انفجار در مسجد جامع زاهدان: ۲۵ تیر ۱۳۸۹ش، دو انفجار انتحاری که جندالله مسئولیت آن را عهده دار شد، در مسجد جامع زاهدان چهره بخشید و در تاثیر آن ۲۰ نفر کشته و حدود ۱۰۰ نفر دیگر زخمی شدند.[۹]
۱۳۸۸
حمله به مسجد شیعه‌ها در زاهدان: ۷ خرداد ماه ۱۳۸۸ش بمبی در مسجد علی بن ابی‌طالب در زاهدان، منفجر شوید و بیش تر از ۲۰ نفر کشته و ده‌ها نفر زخمی بر مکان گذاشت. جندالله مسئولیت این حمله را پذیرفت.[۱۰]
حمله به بقعه امام خمینی: ۳۰ خرداد ماه ۱۳۸۸ش بمب یک استدلال انتحاری که قصد حمله به بقعه امام خمینی را داشت در نصیب کفشداری منفجر شوید و خویش تروریست کشته شد.[۱۱]
حمله انتحاری در گذشته سیستان و بلوچستان: ۲۶ مهر۱۳۸۸ش، در حمله انتحاری بر همایشی که به‌مراد وحدت دربین عشایر شیعی و سنی برگزار گردیده بود، ۳۰ نفر کشته شدند. جندالله مسئولیت این حمله را نیز عهده دار شد.[۱۲]
۱۳۸۷
انفجار در حسینیه شیراز: ۲۴ فروددین ماه ۱۳۸۷ش، در حسینیه شهدای شیراز انفجار تروریستی شکل گرفت که در تاثیر آن ۱۴ نفر کشته و ۲۰۰ نفر زخمی شدند.[۱۳](۱۲ آوریل ۲۰۰۸م)
۱۳۸۴
چهار انفجار در اهواز: ۲۲ خرداد۱۳۸۴ش، در یک روز چهار انفجار تروریستی در اهواز اتفاق که باعث به کشته شدن هشت نفر و زخمی شدن بیش تر از ۷۰ نفر دیگر شوید.[۱۴]
انفجار در بازار اهواز: ۲۳ مهر ۱۳۸۴ش، دو انفجار تروریستی در بازار اهواز حادثه که حد اقل چهار نفر کشته و بیشتراز صد نفر آسیب دیده بر مکان گذاشت.[۱۵]
۱۳۷۳

بقعه امام رضا (ع)- بعد از حمله تروریستی در روز عاشورا ۳۰ خرداد ماه ۱۳۷۳ش
انفجار در بقاع امام رضا: ۳۰ خرداد ماه ۱۳۷۳ش، انفجار تروریستی مقارن با روز ‌‌روز عاشورا در بقعه امام رضا(ع) اتفاق که پیرو آن ۲۶ نفر کشته و ۳۰۰ نفر آسیب دیده گردیند.[۱۶]
حمله به شخصیت‌ها