مجله خبری مساجد

ابراهیم زَکزاکی (زاده ۱۳۳۲ش)، شیخ شیعه و رهبر شیعه ها نیجریه. زکزاکی با تأثیر از انقلاب اسلامی کشور ایران و امام خمینی، شیعه شد و با تأسیس حرکت اسلامی نیجریه، سیصد مکتب اسلامی در نیجریه و کشورهای اهل یک محل آن تأسیس کرد. وی همینطور مؤسسات خیریه‌ای برای ارائه سرویس ها مالی درمانی و آموزشی به شیعه ها فعال‌سازی مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد نموده است.

چنان‌که زکزاکی گفته، او به طور همزمان با انقلاب اسلامی در کشور ایران (۱۳۵۷ش)، تبلیغ فقهی در نیجریه را با جذب ده‌ها نفر استارت کرد و تعداد رهروان اهل‌بیت(ع) در نیجریه، در دهه ۱۳۹۰ش، با کارایی‌های او به میلیون‌ها تَن رسیده میباشد.

سه فرزند زکزاکی، در حمله نیروهای نظامی نیجریه به راهپیمایی روز قدس ۱۳۹۳ش، کشته شدند. همینطور زکزاکی، در جریان حمله نیروهای ارتش نیجریه به حسینیه بقیة الله در زاریا در سال ۱۳۹۴ش دستگیر و زندانی شد. درپی دستگیری وی تجمعاتی هم در کشور ایران، ایالات متحده، استرالیا، سوئد و ترکیه، در اعتراض به کارایی دولت نیجریه برگزار شد. همینطور سید علی خامنه‌ای، رهبر کشور‌ایران و حسین وحید خراسانی از مراجع تاسی، و عیسی قاسم رهبر شیعه‌ها بحرین بدین اتفاق ها برخورد رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد نشانه دادند.

زکزاکی و همسرش بعداز شش سال حصر خانگی و زندان در ۶ مرداد سال ۱۴۰۰ش (۲۸ ژوئیه ۲۰۲۱م) از زندان آزاد شدند.

معاش‌طومار و تحصیلات
ابراهیم یعقوب زَکزاکی در سال ۱۳۳۲ش (۱۳۷۲ق) در شمال نیجریه زاده شد.[۱] او تا سال ۱۳۵۴ش، خلال تحصیلات خویش، دروس شرعی را نیز در شمال نیجریه، در شهر کانو یادگرفت.[۲] او تا سال ۱۳۵۷ش، سند اقتصادش را در بازه کارشناسی، از دانش گاه احمد بلو زاریا اخذ کرد و بعد از مدتی، امامت جماعت در مسجد یکی مدرسه ها فقاهتی را عهده دار شد.[۳] زکزاکی آغاز به عضویت در اتحادیه دانشجو ها مسلمان درآمد و بعد از آن به دبیرکلی آن آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد برگزیده شد.[۴]

ابراهیم زکزاکی، در مسافرت به پاریس در سال ۱۳۵۷ش، با امام خمینی دیدار کرد و بعداز برد انقلاب اسلامی جمهوری اسلامی ایران ، برای علم آموزی علم ها فقهی وارد حوزه علمیه قم شد.[۵] او از اثر شگفت‌انگیز امام خمینی و انقلاب اسلامی بر خویش حرف گفته میباشد.[۶] زکزاکی آغاز از اهل‌سنت و مالکیه بود و بعداز دیدار با امام خمینی، شیعه شد.[۷]

شغل‌ها
زَکزاکی، بعداز انقلاب اسلامی جمهوری اسلامی ایران، به جمهوری اسلامی ایران هجرت کرد و بعد از رجوع و برگشت، تکان اسلامی نیجریه را در مرزو بوم خویش فعال سازی کرد.[۸] او حدود ۳۰۰ مکتب اسلامی در نیجریه و کشورهای هم محلی آن تأسیس کرد.[۹] زکزاکی همینطور یکی اعضای همگانی مجمع جهانی اهل‌بیت میباشد.[۱۰] تأسیس مؤسسه الشهدا با مقصود تفحص به فرزندان شهدا و یتیمان، تأسیس مؤسسه خیریه الزهرا با غرض ارائه سرویس ها اجتماعی و عمرانی و تأسیس مرکزی با مقصود ارائه سرویس ها درمانی و آموزشی، از سایر اقدامات ابراهیم زکزاکی بوده میباشد.[۱۱]

به گفته نسیبه زکزاکی فرزند ابراهیم زکزاکی، با همت‌های او، ۱۲ میلیون نفر در نیجریه شیعه گردیده‌اند.[۱۲] چنان‌که زکزاکی گفته، عمل تبلیغی او در اواخر دهه ۱۹۷۰ و اوایل دهه ۱۹۸۰ میلادی (همزمان با برد انقلاب اسلامی در جمهوری اسلامی ایران) با جذب ده‌ها نفر شروع گردیده و بعداز ده سال، به صدها هزار نفر رسیده و در دهه ۱۳۹۰ش به میلیون‌ها نفر به‌دنبال اهل‌بیت(ع) رسیده میباشد.[۱۳]

فهرستی از تهاجم ها تروریستی علیه شیعه‌ها اشاره به حملاتی دارااست که اکثر اوقات به وسیله دسته‌های تکفیری- تروریستی، در سال‌های نهایی قرن بیستم و دو دهه ابتدا قرن بیست و یکم میلادی، علیه شیعه ها در کشورهای متفاوت انجام یافته میباشد. در‌این فی مابین کشور ایران، افغانستان، پاکستان، و عراق شاهد بیشترین تهاجم ها تروریستی علیه شیعه ها مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد بوده میباشد.

همینطور شیعه‌ها در کشورهای دیگر برای مثال ایالات متحده عربی سعودی، سوریه، لبنان و یمن مقصود هجوم ها تروریستی قرار داشته‌اند. داعش بیشترین نقش را در هجوم ها تروریستی در سال‌های اخیر علیه شیعه ها در کشورهای حافظه گردیده داشته میباشد. همینطور سپاه صحابه و شاخه نظامی‌اش لشکر جهنگوی و تحریک طالبان پاکستانی، استدلال بخشی عمده‌ای از هجوم ها تروریستی علیه شیعه ها در پاکستان و حتی مواقعی در افغانستان بوده میباشد. القاعده نیز در عراق اینگونه فعالیتی داشته میباشد. خلال این‌ها، سازمان مجاهدین اخلاق کشور‌ایران موسوم به منافقین، طالبان، داعش شاخه خراسان، دسته فرقان، پژاک، جندالله، جیش العدل، الاحوازی استدلال بخش اعظمی از تهاجم ها تروریستی علیه شیعه‌ها معرفی رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد گردیده‌اند.

جمهوری اسلامی ایران
کشور ایران به‌تیتر راس تشیع یکی‌از قربانیان حمله ها تروریستی به‌بخصوص بعداز روی‌ کارآمدن نظام جمهوری اسلامی معرفی گردیده است.[۱] به‌گفته سلیم صدیقی متخصص مطالعات تروریسم، در عصر بعداز انقلاب اسلامی ۱۷ هزار در کشور‌ایران قرانی تهاجم ها تروریستی بوده‌اند.[۲] اینجا به نو‌ترین و مشهور‌ترین حملاتی اشاره میگردد که منابع خبری گزارش آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد داده‌اند.

۱۴۰۲
حمله به کمپانی‌کنندگان مراسم سالگرد قاسم سلیمانی در کرمان: ۱۳ دی سال ۱۴۰۲ش حمله به کمپانی‌کنندگان مراسم چهارمی سالگرد شهید قاسم سلیمانی در گلزار شهدای کرمان. درین حمله ۸۹ بدن کشته و ۲۷۹ بدن مجروح شدند.[۳]
حمله به بقعه پادشاه‌لامپ در شیراز: دومی حمله تروریستی به بقاع فرمانروا‌لامپ در شیراز در ۲۲ مرداد ۱۴۰۲ش شکل گرفت که دو کشته و هفت نفر آسیب دیده در‌پی داشته میباشد.[۴]
۱۴۰۱
حمله به مقبره سلطان‌لامپ در شیراز: ۴ آبان۱۴۰۱ش، اول حمله تروریستی بر بقاع پادشاه‌لامپ در شیراز شکل گرفت که ۱۳ کشته و بیش تر از ۲۰ زخمی بر مکان گذاشت.[۵] حمله دوم
حمله در بقعه رضوی:‌ ادله تروریستی در ۱۷ فروددین ماه ۱۴۰۱ش با سلاح سرد به سه محصل شیعه در بقاع رضوی حمله کرد که دو نفر کشته و سومین آسیب دیده شوید.[۶]
۱۳۹۷

حمله تروریستی به رژه نیروهای دارای اسلحه ایران-۳۱ شهریور ۱۳۹۷ش
حمله به رژه نظامیان در اهواز: ۳۱ شهریور ۱۳۹۷ش، رژه نیروهای دارای اسلحه کشور ایران در اهواز غرض حمله تروریستی قرار گرفت که در تاثیر آن ۲۵ نفر کشته و ۶۰ نفر دیگر مصدوم شدند.[۷]
۱۳۹۶
حمله به مجلس شورای اسلامی: ۱۷ خرداد ماه ۱۳۹۶ش، دسته تروریستی داعش با همیاری موادسازنده سازمان مجاهدین خلق و خوی کشور‌ایران موسوم به منافقین، به مجلس شورای اسلامی کشور ایران در طهران حمله کرد که در سود ۱۷ نفر کشته و ۵ نفر دیگر آسیب دیده گردیدند.[۸]
۱۳۸۹
انفجار در مسجد جامع زاهدان: ۲۵ تیر ۱۳۸۹ش، دو انفجار انتحاری که جندالله مسئولیت آن را عهده دار شد، در مسجد جامع زاهدان چهره بخشید و در تاثیر آن ۲۰ نفر کشته و حدود ۱۰۰ نفر دیگر زخمی شدند.[۹]
۱۳۸۸
حمله به مسجد شیعه‌ها در زاهدان: ۷ خرداد ماه ۱۳۸۸ش بمبی در مسجد علی بن ابی‌طالب در زاهدان، منفجر شوید و بیش تر از ۲۰ نفر کشته و ده‌ها نفر زخمی بر مکان گذاشت. جندالله مسئولیت این حمله را پذیرفت.[۱۰]
حمله به بقعه امام خمینی: ۳۰ خرداد ماه ۱۳۸۸ش بمب یک استدلال انتحاری که قصد حمله به بقعه امام خمینی را داشت در نصیب کفشداری منفجر شوید و خویش تروریست کشته شد.[۱۱]
حمله انتحاری در گذشته سیستان و بلوچستان: ۲۶ مهر۱۳۸۸ش، در حمله انتحاری بر همایشی که به‌مراد وحدت دربین عشایر شیعی و سنی برگزار گردیده بود، ۳۰ نفر کشته شدند. جندالله مسئولیت این حمله را نیز عهده دار شد.[۱۲]
۱۳۸۷
انفجار در حسینیه شیراز: ۲۴ فروددین ماه ۱۳۸۷ش، در حسینیه شهدای شیراز انفجار تروریستی شکل گرفت که در تاثیر آن ۱۴ نفر کشته و ۲۰۰ نفر زخمی شدند.[۱۳](۱۲ آوریل ۲۰۰۸م)
۱۳۸۴
چهار انفجار در اهواز: ۲۲ خرداد۱۳۸۴ش، در یک روز چهار انفجار تروریستی در اهواز اتفاق که باعث به کشته شدن هشت نفر و زخمی شدن بیش تر از ۷۰ نفر دیگر شوید.[۱۴]
انفجار در بازار اهواز: ۲۳ مهر ۱۳۸۴ش، دو انفجار تروریستی در بازار اهواز حادثه که حد اقل چهار نفر کشته و بیشتراز صد نفر آسیب دیده بر مکان گذاشت.[۱۵]
۱۳۷۳

بقعه امام رضا (ع)- بعد از حمله تروریستی در روز عاشورا ۳۰ خرداد ماه ۱۳۷۳ش
انفجار در بقاع امام رضا: ۳۰ خرداد ماه ۱۳۷۳ش، انفجار تروریستی مقارن با روز ‌‌روز عاشورا در بقعه امام رضا(ع) اتفاق که پیرو آن ۲۶ نفر کشته و ۳۰۰ نفر آسیب دیده گردیند.[۱۶]
حمله به شخصیت‌ها

آسیه همسر فرعون در نجات حضرت موسی(ع) از رود نیل نقش داشت و به وی ایمان آورد؛ اگرچه ایمان خویش را مخفی کرد. بعداز آنکه فرعون از ایمان وی باخبر شد، بر تاثیر شکنجه، کشته شد. در قرآن و احادیث از وی به خیر خاطر گردیده و در بعضا احادیث شیعی، همنشین حضرت خدیجه(س) در فردوس معرفی مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد گردیده‌است.

نسب و خویشان
آسیه دختر مزاحم بن عبید و همسر فرعون بود.[۱] برخی منابع قولی را نقل کرده‌اند که وی از بنی‌اسرائیل بوده میباشد.[۲] و حتی بعضا او‌را عمه حضرت موسی دانسته‌اند.[۳]

قرآن
اسم آسیه در قرآن نیامده میباشد؛ البته مفسران خواسته از ﴿امْرَأَةَ فِرْعَوْنَ﴾ [تحریم:11] را که دو توشه در قرآن آمده، آسیه دانسته‌اند؛ بنابر آیه ۹ سوره قصص وقتی که موسی را از آب گرفتند آسیه حاضر بود و فرعون را به زنده نگاه داشتن موسی ترغیب کرد.[۴] همینطور در آیه ۱۱ سوره تحریم از آسیه، در قبال زنانی مانند همسر نوح و همسر لوط که با وجود معاشرت با پیامبران، به پروردگار بی دینی می‌ورزیدند، به خیر و تحت عنوان مَثَل خاطر گردیده است.[۵] در‌این آیه آمده میباشد که آسیه از آفریدگار خواست منزل‌ای در فردوس برای وی قرار دهد و اورا از فرعون و بستگان ظالمین نجات دهد.﴿إِذْ قَالَتْ رَبِّ ابْنِ لِي عِنْدَكَ بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ وَنَجِّنِي مِنْ فِرْعَوْنَ وَعَمَلِهِ وَنَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ﴾ رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد [تحریم:11]

ایمان
بر طبق برخی آیه‌ها قرآن، آسیه با آن‌که در دربار فرعون می‌زیست البته به خدا ایمان داشت؛ آسیه زمانی که اعجاز عصای موسی را روئت کرد به وی ایمان آورد. وی ایمان خویش را از فرعون مخفی نگاه می‌داشت و زمانی که فرعون از ایمان وی با خبر شد، از وی خواست تا از پرستش معبود دست بردارد، البته آسیه نپذیرفت و فرعون اورا شکنجه کرد.[۶] فرعون، دستورداد دست و پای اورا به میخ‌هایی (اوتاد) بسته، بدنش را در آفتاب قرار داده و سنگ بزرگی بر راز وی فرود آورند که در تاثیر همین شکنجه‌ها،‌ آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد کشته شد.[۷]

در بعضا احادیث دیگر از او در کنار علی بن ابی طالب(ع)، مؤمن آل یاسین تحت عنوان عده ای که قبل از اسلام هیچ وقت بی دینی نورزیدند، حافظه گردیده‌است.[۸]

احادیث
در بعضی احادیث از آسیه در کنار مریم، خدیجه(س) و فاطمه(س) تحت عنوان برگزیدگان و سیده زنان فقید خاطر گردیده است.[۹] اما در احادیث دیگر تنها حضرت زهرا سیده زنان فقید معرفی شد‌ه‌است. علامه طباطبایی بر این اعتقاد میباشد که سیده زنان بودن هر چهار بدن منافاتی ندارد با این‌که که در میان آن‌ها یکی‌از دیگر افراد رفیعتر باشد.[۱۰] مرتضی مطهری، كامل‌ترين زنان عالم را بر پایه ی احادیث اهل بیت علیهم السلام چهار نفر‏ شمرده که دو نفرشان آسیه و مریم در اُمم پيشين بوده‏ اند و دو نفر دیگر خدیجه(س) و فاطمه(س) در اسلام. وی تأکید کرده که برگزیدگان زن کمال یافته، فاطمه(س) میباشد.[۱۱]

بر شالوده روایتی از امام راست گو(ع) که در بعضا منابع حدیثی شیعه آمده میباشد، هنگام ولادت حضرت زهرا(س) زنان قریش حضرت خدیجه(س) را فقط گذاشتند، آفریدگار زنانی را به سوی خدیجه ارسال کرد که حضرت مریم و آسیه از آن پاراگراف بودند، در‌این رویات از آسیه تحت عنوان همنشین حضرت خدیجه(س) در پردیس حافظه شد‌ه‌است.[۱۲] همینطور بر محور روایتی دیگر وقتی که حضرت خدیجه از عالم رفت، حضرت فاطمه عذروبهانه مادرش را گرفت، پیامبر معبود رده خدیجه را در فردوس علامت فاطمه(س) اعطا کرد که در کنار حضرت مریم و آسیه قرار داشت.[۱۳] بر پایه ی همین احادیث، علی جلالوند در کتاب "آسیه الگوی مقاومت"، گستردن هم اکنون و کیفیت ایمان و مقاومت آسیه در قبال فرعون را توضیح داده میباشد. [۱۴]

دوری از تقیه
ناصر مکارم شیرازی با طرح این سوال که چرا آسیه تقیه نکرد؟ در جواب بر دو ادله تأکید می ورزد:

تقیه، در واقع تغییر‌و تحول صورت جنگ میباشد و در صورتى واجب میباشد که فارغ از منفعت اصلیّى، اظهار نظریه جان آدم را به خطر بیندازد ولى گاهى علاقه بشر به پروردگار چنان بر افروخته می ‏خواهد شد که اخلاق و رفتار و اخلاق و رفتار و حرکات و سکنات وی به روشنى نشانگر آن میباشد، هر چندین در گفتار آن را مخفی نماید. علاقه به معبود چنان در قلب تمیز آسیه بر افروخته شده و سوداى وصال به حق به سیرتکامل‏ اى در جان و دل وی پر نمک افکنده بود که هیچ چیز نمی ‏توانست آن را نهفته نماید.
اظهار ایمان آسیه و شهیدشدن وی و آنگاه نقل و پخش این خبر، تأثیرگذارتر بود اما در شرایطی‌که تقیه میکرد ایمان قلبی وی تأثیر چندانی بر عموم نمی گذاشت. شهید شدن آسیه خویش مدرک محکمى بر حقانیت موسی (ع) و فسخ بودن ادّعاى فرعون و سبب دلگرمى و پر‌نور شدن لامپ آرزو در قلب و جان مؤمنان شد. [۱۵]

سرکوب‌ شیعه ها دهه ۱۹۸۰م
برای داده ها بیشتر، اینها را هم مشاهده کنید: سید محمدباقر صدر، کشتار دجیل، معاودین، و کردهای فیلی عراق
صدام در رای زنی با خبر نامه تایمز ۱۹۸۳م:
«هر رهبری ترجیح میدهد که عموم از یک بینش تامل نمایند، از یک مذهب و از یک فرقه و یک شهر مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد باشند» [۶۸]

سلب ملیت از کردهای فیلی، اخراج گروهی آن ها، اعدام حدود ۲۰ هزار جوان کرد فیلی، [۶۹]اعدام روضه خوان بلندپایه سیدمحمدباقر صدر (۱۹۸۰م)، ترور سید حسن شیرازی در بیروت (۱۹۸۰م)، قتل عام ۱۴۸ نفر در شهرک دجیل (۱۹۸۲م)، [۷۰] دستگیر نود نفر از اعضای فامیل حکیم و اعدام شش بدن از آن ها، (۱۹۸۳م) ترور سید مهدی حکیم فرزند سیدمحسن حکیم، در سودان (۱۹۸۸م) و تبعید صدها شیخ و خانواده شان در طی دهه ۱۹۸۰م، بخشی از سرکوب‌های شیعه‌ها درین دهه شمرده گردیده‌است.[۷۱] ناظران تحولات عراق اذعان کرده‌اند که فقط در سال‌های ۱۹۷۹ تا ۱۹۸۰م یکصد نفر فریم حزب الدعوه اعدام شدند.[۷۲] الزبیدی و همکارانش گزارش بخشید‌ه‌اند که مقر‌های شیعه‌ها در مرداب‌های جنوب شرق عراق (موسوم به هورها) بارها در دهه ۱۹۸۰م گزینه حمله ارتش عراق قرار گرفت و بالگردها و سلاح‌های کشتار جمعی علیه آن ها به فعالیت رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد دریافت شد.[۷۳]

سرکوب‌ شیعه ها دهه ۱۹۹۰م
برای داده ها بیشتر، اینها را هم مشاهده کنید: انتفاضه شعبانیه عراق

رژیم بعث در جریان سرکوب انتفاضه شعبانیه به اماکن مذهبی شیعه‌ها نیز جراحت دورازشوخی وارد کرد
همینطور در دهه ۱۹۹۰م و بعداز باخت عراق در مبارزه کویت، قیام‌های شیعه ها همچون کردها به شدت سرکوب شوید.[۷۴] فقط در میان مارس و اکتبر ۱۹۹۱م و در راستای سرکوب قیام سراسری پر اسم و رسم به انتفاضه شعبانیه عراق در در اوایل دهه۱۹۹۰م[۷۵] حدود دویست هزار شیعه در جنوب عراق کشته آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد شدند.[۷۶]

حضور سیاسی شیعه ها در رژیم بعث
در زمان صدام حسین به‌خصوص سال‌های ۱۹۷۹-۱۹۸۲م حضور وزرای شیعه در کابینه عراق تا حدی ارتقاء یافت و چهار نفر از شیعه ها در فرماندهی ناحیه‌ای (القیاده القُطریه) حزب بعث عضویت داشتند. اشخاص مقام بالا‌ای مثل نعیم حداد سخنگوی مجمع ملی، سعدون حُمّادی در آغاز وزیر (مارس ۱۹۹۱-سپتامبر ۱۹۹۱م) و رحی فاروق از صدام حفاظت می‌کردند.[۷۷] با این وجود وزرای شیعه در اقلیت بودند و تعدادشان بیشتر از کردها عدم وجود. سعدون حمادی نیز به جهت اذهان اصلاح طلبانه‌اش خیلی زود عزل شد. از طرف دیگر پست‌های غیر کلیدی از قبیل وزارت مسکن، بهداشت و کسب و کار به آنان واگذار گردیده بود در حالی که قسمت‌های امنیتی و نظامی بوسیله اعراب سنی رهبری میشد.[۷۸]

جریان‌های شیعی مخالف بعث در عراق
در عصر حکومت بعث تیم‌های گوناگون شیعی که به‌حیث سازمانی در مواقعی با هم مرتبط بودند، برای مخالفت با بعث به وجود آمدند. این مجموعه‌ها اکثر وقت ها با کشور‌ایران نیز در تماس بودند و هنوز هم ارتباط مجاورت دارا هستند.[۷۹]

حزب الدعوة الاسلامیة
نوشته ی علمیٔ مهم: حزب الدعوة الاسلامیة
حزب الدعوه هسته محوری مقاومت و پیشروترین تیم انقلابی شیعه علیه حزب بعث به‌اکانت می‌آمد.[۸۰] سیاست‌های غیرمذهبی دولت بعثی از قبیل فروش گوشت خوک، دخالت در کارها مدرسه های مذهبی، دوری از انتشارات مذهبی، دوری از تعمیر مساجد و تعقیب و آزار روحانیون شیعه، برهان مهم شیعه ها عراق برای حفاظت از حزب الدعوه بود.[۸۱] اکثر وقت ها اعضای حزب الدعوه از طبقه میانگین و تحت جامعه و از شهرهای بغداد، نجف، کربلا و جنوب عراق بودند.[۸۲] دولت عراق حزب الدعوه را همانند ردیف پنجم می‌دانست که هدفش مخلوط کشور ایران و عراق بود.[۸۳] به نقل از محققان، دولت بعث، مراسم‌های سوگواری و تظاهرات ضد دولتی هوادارن حزب الدعوه را در سال‌های ۱۹۷۴م، ۱۹۷۷م، ۱۹۷۹م در کربلا، نجف و بغداد به شدت سرکوب و مبادرت به محاکمه و اعدام پهناور شیعه ها کرد.[۸۴] پیرو اعدام سید محمدباقر صدر و خواهرش بنت الهدی صدر در آوریل ۱۹۸۰م|فروددین ماه ۱۳۵۹ش، حزب الدعوه مسئولیت حمله به سفارت‌منزل‌های عراق در حافظه موقت، بیروت، راس فرهنگی عراق در بیروت و جاده فرودگاه بیروت را به‌ذمه گرفت.[۸۵] گزراش شد‌ه‌است که در جریان این حمله ها تنی چند از مأموران اطلاعاتی و اعضای ارشد حزب بعث به عنوان مثال موسی شُعیب، علی رمضان و شفیق فَرحان به قتل رسیدند.[۸۶] مبنی بر بعضی آمارها حزب الدعوه ۲۸۰ عملیات میان سال‌های ۱۹۷۹-۱۹۸۶م علیه دولت بعث جاری ساختن داده میباشد.[۸۷]

عمل‌های سیاسی بعد از انقلاب اسلامی
با تشکیل شورای انقلاب در دی ۱۳۵۷ش، منتظری به عضویت این شورا درآمد[۳۸] وی در انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسی کشور، به‌تیتر یک کدام از نمایندگان طهران گزینش شد[۳۹] و به سر گروهی مجلس خبرگان برگزیده شد.[۴۰] بعداز درگذشت سید محمود طالقانی، امام خمینی در ۲۱ شهریور ۱۳۵۸ش، منتطری را به امامت آدینه طهران نیز منصوب کرد[۴۱] و تا دی ۱۳۵۸ش (مجال بازگشتش به قم) این منصب مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد را بر ذمه داشت.[۴۲]

منتظری با موافقت امام خمینی شورای مدیر حوزه علمیه قم را تأسیس کرد.[۴۳] همینطور مجمع نمایندگان طلاب حوزه با پیام امام و با پیگیری‌های وی تشکیل شد.[۴۴] احداث راءس جهانی علم ها اسلامی ویژه طلاب غیرایرانی،[۴۵] احداث مدرسه ها علمیه نبی اکرم(ص)، امام باقر(ع)، امام درست گو(ع) و بعثت[۴۶]، تأسیس مکتب بهتر تخصصی فقه،[۴۷] تأسیس مدرسه ها علمیه در بیرون مملکت[۴۸] و نوسازی و توسعه و گسترش مکتب دارالشفاء قم از اقدامات منتظری در حیطههای رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد علمیه بود.[۴۹]

به توصیه وی از ۱۲ تا ۱۷ ربیع‌الاول به هفته وحدت[۵۰] و روز نصفه شعبان تحت عنوان روز جهانی مستضعفین[مستلزم منبع] آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد نامگذاری شد.

قائم‌منزلت رهبری
منتظری، در ۲۵ تیر سال ۱۳۶۴ش از سوی مجلس خبرگان رهبری به‌تیتر قائم‌رده رهبری گزینش شد.[مستلزم منبع] برخی معتقدند این تعیین فارغ از مشاوره با امام خمینی شکل گرفت.[۵۱] [یادداشت ۱] منتظری درین زمان برای انجمن اسلامی دانشجو یان بیرون مرز و بوم نماینده گزینش کرد، هیأت‌هایی به کشورهای متعدد جهت معرفی هدف ها انقلاب اسلامی کشور ایران اعزام کرد. ائمه آدینه برخی از شهرها، قضات‌ قوه‌ قضائیه‌، نمایندگانی برای کالج‌ها گزینش و به‌مناسبت اعیاد گروهی از زندانیان‌ را رحمت میکرد.[۵۳] دانش کده امام راستگو(ع) با ملازمت وی صورت گرفت،[۵۴] طلاب و مبلغان را جهت درس دادن معارف اسلامی به دانشکده‌ها اعزام کرد، ستاد مرکزی جهت تقسیم زمین ها ذیل لحاظ وی صورت گرفت، دادگاه بهتر انقلاب در قم با رسیدگی وی تشکیل شد.[مستلزم منبع]

برکنار از قائم‌مقامی

طومار دوم امام خمینی در جواب طومار منتظری
امام خمینی در فروددین ماه ۱۳۶۸ش در طومار‌ای به منتظری، اورا فاقد صلاحیت و مشروعیت آتی رهبری نظام جمهوری اسلامی دانست و ادله آن را تفویض نظام به دست لیبرال‌ها و از روش آن‌ها به منافقین (سازمان مجاهدین کردار کشور ایران) تیتر کرد. امام در‌این طومار قسم و سوگند حافظه کرد که از به عبارتی آغاز با قائم‌مقامی منتظری مخالف بوده میباشد ولی رأی نمایندگان خبرگان را پذیرفته میباشد.[۵۵] منتظری در جواب بدین طومار، طومار‌ای به امام نوشت و از عدم استعداد خویش برای قائم‌مقامی صحبت اذعان کرد که گزینه موافقت امام خمینی قرار گرفت.[۵۶] منتظری یکسال بعداز تعیین به قائم‌رده رهبری، به دستگیری سید مهدی هاشمی اخوی داماد خویش و همینطور به اعدام بعضی از زندانیان سیاسی که اکثراً از منافقین بودند اعتراض کرده بود و در حفاظت از آن‌ها کلام گفته بود. امام خمینی در طومار خویش به منتظری به پناه از منافقین و سید مهدی هاشمی اشاره نموده است. همینطور در طومار امام به نمایندگان مجلس شورای اسلامی آمده میباشد: «بيش‏ از دو سال‏ میباشد در اعلاميه‏‌ها و پيغام‌ها مجموع کوشش خویش را کرده است تا قضيه بدين جا ختم نگردد، ولى متأسفانه برنده نشد».[۵۷] برای مثال در طومار‌ای به تاریخ ۱۲ مهر ۱۳۶۵ش، نسبت به تامین از سید مهدی هاشمی هشدار داده بود.[۵۸]

ری‌شهری نیز درباره دستگیری سید مهدی هاشمی و عدم همیاری منتظری گفته میباشد:

«ما برای این که با حامی توانمند جلو برویم، مورد را با امام در بین گذاشتیم و از وی سؤال کردیم که آیا اذن می‌دهید اقدامات ما یحتاج را اجرا دهیم یا این که نه. امام فرمودند: جلو بروید و مشاهده کنید روایت چیست. ما تصور می‌کردیم آقای منتظری درین زمینه با ما یاروهمدم شوند و در جهت تحقیق به اقدامات غیررسمی این اشخاص با ما همیاری داشته باشند...، البته زمانی این مسئله را با وی مطرح کردیم، دیدم آقای منتظری خیلی معمولی واکنش می‌نمایند و به نوعی عمل‌های این اشخاص را توجیه می‌نماید. وی گفتند مدارک را به اینجانب بدهید. مدارک را به وی دادیم و آن‌گاه‌ها متوجه شدیم آقای منتظری مدارک را به سید مهدی هاشمی تحویل داده تا از جریان پرونده‌ها مطلع باشد.»[۵۹]

درپی برکنار منتظری، اسم و عکس‌های وی از کتاب ها درسی، اداره ها دولتی و معابر همگانی گردآوری شد.[مستلزم منبع] در ۲۳ آبان سال ۱۳۷۶ش منتظری در سخنرانی ۱۳ رجب، بر محصور بودن اقتدار رهبری تأکید کرد و به تلاش برخی از ارگانهای نظام اعتراض نمود که با تجمعات و اعتراضات بعضا از حوزویان مواجه شد.[۶۰]

سفیر حق و صفیر وحی
کتاب «سفیر حق و صفیر وحی» مصاحبه و جواب منتظری به عقیده عبدالکریم سروش میباشد. سروش درباره چگونگی وحی معتقد بود که مضمون و معنای وحی از سوی وحی بر جان فرستاده(ص) نشسته میباشد البته عبارات و پوسته‌ها بر طبق گزینش فرستاده(ص) میباشد. منتظری با انتقاد عقیده سروش، ادله می‌نماید که به اجماع اهل اسلام مفهوم و لفظ ها قرآن از سوی مبدءِ غیبی وحی مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد بوده میباشد.[۲۵]

رساله حقوق و دستمزد
رساله دستمزد کتابی میباشد برگرفته از رساله حقوق و دستمزد امام سجاد(ع)، درین کتاب مباحث دستمزد آدم طرح و نظارت شد‌ه‌است این کتاب در ۱۳۴ کاغذ در سال ۱۳۸۳ش منتشر رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد گردیده‌است.[۲۶]

درس دادن نهج البلاغه
منتظری از استارت انقلاب اسلامی درس‌هایی از نهج البلاغه را برای عوام مردم درس دادن می کرد. در سال‌های ابتدا انقلاب، این درس‌ها از رادیو و تلویزیون جمهوری اسلامی ایران پخش و نصیب‌هایی از آن به وسیله نهادها به طور کتاب منتشر شد. مؤسسه خبرنامه داده ها بخشی از این درس‌ها را با تیتر گستردن خطبه قاصعه نشر بخشید. متن پیاده گردیده این‌درس‌ها در ۱۲ جلد چاپ آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد گردیده است.[۲۷]

وی درس دادن بیرون فقه در حوزه علمیه قم را از شهریور ۱۳۵۹ش استارت کرد.[مستلزم منبع]

امام خمینی در مواقعی احتیاط‌های دینی را به وی ارجاع داده میباشد مثلا آنان می‌قدرت جریمۀ مالی تحت عنوان تعزیر، حد و مرز موسیقی و غنا، و احتیاطات مو جود در فقه فتوایی خویش را اسم پیروزی.[مستلزم منبع]از اوایل پائیز ۱۳۶۱ش امامان آدینه‌ و جماعات بعضا از شهرهای کشور‌ایران خواهان نشر آرای دینی و رساله‌ عملیه‌ وی جهت ارجاع احتیاطات واجب امام خمینی به وی شدند. رساله توضیح‌المسائل آقای منتظری در اوایل سال ۱۳۶۳ش منتشر شد.[مستلزم منبع] شیوه فقه وی تطبیقی یا این که مقارن بود[مستلزم منبع] وی در هنگام تحقیق مسائل شرعی، احادیث و فتاوای اهل‌سنت را نیز مراعات میکرد.[مستلزم منبع] در طریق دینی وی اعتنا به حالت صدور احادیث و حالت اجتماعی و فرضی راویان روایات اصلی میباشد.[مستلزم منبع]

شغل‌های سیاسی پیش از انقلاب

امام خمینی و منتظری (طهران _ مکتب علوی _ اواخر سال ۱۳۵۷ش)
منتظری از مبارزان علیه حکومت پهلوی بود. او از سال ۱۳۴۰ش و بعداز درگذشت آیت‌الله بروجردی، معتقد به اعلمیت امام خمینی برای مرجعیت بود و در مبارزات علیه پهلوی از یاران اساسی امام خمینی محسوب میشد و از سال ۱۳۴۲ش تا ۱۳۵۷ش چنددفعه زندانی و تبعید شد. بخشی از کار‌های وی عباتند از:

منتظری از مؤسسان تشکلی بود که با حضور مدرسان حوزه علمیه، کار‌های مذهبی-سیاسی ایفا می‌دادند و از حامیان اساسی نهضت امام خمینی بودند. این تشکل بعد ها به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم معروف شد.[۲۸]
پس از دستگیر امام خمینی در قیام ۱۵ خرداد ماه، تلگرامی بر اساس مدد از امام خمینی با تیتر مرجعیت، تهیه و تنظیم و به امضای علما رساند[۲۹] و همین مسأله سبب ساز دستگیری تعدادی روزه منتظری شد.[مستلزم منبع]

منتظری پس از درگذشت سید محمود طالقانی، امام آدینه طهران شد
نوروز سال ۱۳۴۵ش، بعداز دستگیری محمد منتظری به جهت پخش اعلامیه، ساواک پدرش را نیز دستگیر کرده و هفت ماه زندانی شد.[۳۰]
در سال ۱۳۴۶ش جهت زیارت عتبات عالیات و ملاقات با امام خمینی راهی عراق شد، البته هنگام برگشت از عراق بازداشت و روانه زندان شوید، که بعداز حدود پنج ماه به مسجدسلیمان تبعید شد.[۳۱]
در سال ۱۳۴۷ش و به دنبال سخنرانی در خطبه‌های نمازجمعه نجف‌آباد بازداشت و به سه سال زندان و در دادگاه تجدیدنظر به یکسال و نیم زندان محکوم شد و به زندان قصر جابجایی داده شد.[مستلزم منبع]
در سال ۱۳۴۹ش، منتظری بازداشت و به نجف‌آباد تبعید شد.[۳۲] در سال ۱۳۵۲ش وی به سه سال تبعید در طبس محکوم شد.[۳۳] در میانه سال ۱۳۵۳ش حکومت پهلوی به تبعید دوباره او تصمیم گرفت و اورا از طبس به خلخال[۳۴] و پس از مدتی به سقز منتقل کرد.[۳۵]
در تیر ۱۳۵۴ش از تبعیدگاه سقز به زندانی در طهران منتقل کردند و به ده سال زندان محکوم شد.[۳۶] البته بعد از گذراندن حدود سه سال و نیم از روزگار محکومیت به یاور سید محمود طالقانی در ۸ آبان ۱۳۵۷ش از زندان آزاد شد.[۳۷]

ابوسفیان که به وسیله نبی برای کاری خارج از مدینه رسول گردیده بود بعد از ورود به مدینه و تدبیر از وفات رسول و بیعت سقیفه درباره عکس العمل علی(ع) و عباس بن عبدالمطب سؤال کرد. با استحضار از منزل‌نشینی این دو نفر اعلام‌کرد: «به آفریدگار قسم، در صورتی برای وی زنده بمانم، پایشان را بر فراز بلندی رسانم.» او اضافه کرد: «اینجانب گرد و غباری میبینم که جز بارش خون، چیزی آن را فرو ننشاند.»[۳۸] به نقل از منابع، ابوسفیان با ورود به مدینه اشعاری در امان از جانشینی علی(ع) و نیز در ملامت ابوبکر و قدمت مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد خوانده میباشد.[۳۹]
معاویة بن ابی‌سفیان در طومار‌ای به محمد بن ابی‌دیده نشده (در سال‌ها بعد از رخداد سقیفه)، گفته میباشد: «... بابا تو و فاروقش قدمت، اولی افرادی بودند که حق علی(ع) را غصب کردند و با او مخالفت نمودند. این دو، دست واقعه به یکدیگر دادند؛ آن گاه علی(ع) را به بیعت خویش خواندند. زیرا علی(ع) جلوگیری کرد و استنکاف ورزید، تصمیم‌هایی ناروا گرفتند و درنگ‌هایی خطرناک درباره وی نمودند تا در فیض علی با آن‌ها رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد بیعت کرد.[۴۰]
همینطور در هنگام بیعت تصاحب کردن برای ابوبکر در مسجد، بنی‌امیه بر گرد عثمان انباشته شده بودند و بنی‌زهره از طوایف قریش هم بر تعیین عبدالرحمن بن عوف و یا این که سعد هم‌لحاظ بودند که با کارایی‌های قدمت حاضر به بیعت با ابوبکر آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد شدند.[۴۱]

برخورد علی(ع)
بخشی از خطبه شقشقیه
هان! به آفریدگار پیمان ابوبکر پسر ابوقحافه خرقه خلافت را پوشید در حالی که می‌دانست مقام اینجانب در خلافت زیرا اساس سنگ آسیا به آسیاست، سیل علم از وجودم همانند سیل روان میشود، و مرغ تامل به قلّه منزلتم نمیرسد. ولی از خلافت دیده پوشیدم، و روی از آن برتافتم، و عمیقاً تامل کردم که با دست بریده و سوای یاروهمدم بجنگم، یا این که آن عرصه گاه ظلمات کور را تحمل نمایم، فضایی که پیران در آن فرسوده، و معدود سالان پیر، و مؤمن تا دیدار حق مبتلا سختی می‌گردد!

نهج البلاغه ترجمه حسین انصاریان

در روز سقیفه، علی(ع) با ابوبکر بیعت نکرد و بعد از آن درباره‌ی تایید بیعت و نیز مجال بیعت وی، بین مورخان اختلاف‌لحاظ وجود دارااست. به گفته روحانی اثر گذار (درگذشته ۴۱۳ق) فقید شیعه، پژوهشگران از شیعه برآنند که علی بن ابی‌طالب هیچوقت با ابوبکر بیعت نکرد.[۴۲]

علی(ع) در به عبارتی روزهای اول که عاملان سقیفه سعی بر زور او به بیعت با ابوبکر داشتند در سخنانی خطاب به آنها اعلام کرد:

«اینجانب از شما به خلافت سزاوارترم، اینجانب با شما بیعت نخواهم کرد و شما سزاوارترید که با اینجانب بیعت فرمائید، شما خلافت را از انصار گرفتید، و به قرابت و قربت با پیامبر پروردگار بر آن‌ها احتجاج کردید و به آن ها گفتید: زیرا ما به نبی مجاورت‌تریم و از اقربای وی هستیم به خلافت سزاوارتر از شما هستیم، و آن‌ها نیز روی همین مبنا، پیشوایی و امامت را به شما دادند. اینجانب نیز با به عبارتی امتیاز و ویژگی که شما بر انصار احتجاج کرده‎‌اید با شما احتجاج میکنم (یعنی به عبارتی قرابت و قربت با فرستاده آفریدگار) پس درصورتی که از خداوند می ترسید با ما از در انصاف درآیید و به عبارتی را که انصار برای شما پذیرفتند شما نیز برای ما بپذیرید، و گرنه دانسته به ستم و ظلم دست زده‌‎اید.»[۴۳]
به نقل از برخی منابع، علی(ع) مناظره‎‌ای ملایم البته مصرح با ابوبکر داشت و طی آن ابوبکر را به تخلفش در رخداد سقیفه در در نظرنگرفتن حق اهل‌بیت فرستاده(ص) محکوم کرد، ابوبکر با تایید ادله‌های امیرالمومنین منقلب شد و تا مرز بیعت با علی(ع) به‌تیتر جانشین نبی نیز پیش رفت ولی بعد از مشورت کردن بعضی یارانش از این عمل پشیمان گردیده‌است.[۴۴]

مجموعه‌های حاضر
بیشتر گزارش‌های جان دار در منابع اهل‌سنت پیرامون سقیفه بنی‌ساعده از حضور و شرکت کردن سیاسی مردم مهاجران و انصار در‌این رخداد داراست،[۲۰] اکنون آنکه اکثری از منابع از دو مرحله بیعت با ابوبکر حافظه کرده‌اند که عبارتند از بیعت روز سقیفه و بیعت سایر حاضران در شهر مدینه که روز بعداز حادثه سقیفه پیش آمده و از آن با تیتر بیعت عام خاطر مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می شود؛[۲۱]

به گفته ویلفرد مادلونگ، از در میان مهاجرین صرفا ابوبکر، قدمت و ابوعبیده در گرد‌همایی سقیفه حضور داشتند که قابلیت و امکان ملازمت یکسری همراه فردی، اعضای خانواده و موالی این سه نفر نیز به دور از ذهن وجود ندارد. همین‌سیرتکامل بعضا دانشمندان حضور سلامت عبد و بنده آزادشده ابوحذیفه، را بیان می‌نمایند که از اول عده ای بود که در سقیفه با ابوبکر بیعت کرد؛ هرچند هیچ‌یک از منابع دارای اعتبار اولیه، درباره حضور او سخنی به فی مابین نیاورده‌‎اند. منابع درباره حضور دیگر مهاجران حتی اصحاب درجه میانگین یا این که تحت غیر از این اشخاص، سخنی به فی مابین نیاورده‎‌اند.[۲۲] بعضی دانشمندان با استناداتی تصریح کرده‎‌اند که تعداد مهاجران حاضر در سقیفه بسیار معدو رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد بوده میباشد.[۲۳]

پر اسم و رسم‎‌ترین انصار حاضر در سقیفه به نقل از منابع عبارتند از: سعد بن عباده، پسرش قیس، بشیر بن سعد پسرعمو و حریف سعد، اسید بن حضیر، اثبات بن قیس، براء بن عازب، حباب آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد بن منذر.[۲۴]

ابن‌قتیبه با عبارت «در شرایطی که سعد یارانی برای نزاع با آن‌ها می‎‌یافت بی شک باآنان نبرد میکرد.»[۲۵]، کنایه‌ای درباره عدم اجماع انصار ناشی از معدود بودن تعداد اشخاص در اجتماع سقیفه دارااست.[۲۶]

علت‌ انصار از تجمع در سقیفه
بعضی چک‌گران تجمع انصار در سقیفه را زاییده هراس از بعدی و سرنوشتشان بعد از رحلت پیامبر خداوند(ص) می دانند؛ به‌ویژه که بعداز فتح مکه از صورت‌گیری جناح متحد قریش به‌سیرتکامل‌ای که موازنه را در آتی به ضرر و زیان آن ها رقم زند، نگران بودند. علاقه مندان این عقیده احتمال اگاهی یافتن انصار از نقشه‎‌ای پیاده سازی گردیده بوسیله گروهی از مهاجران برای جانشینی نبی را نیز بی‌تأثیر نمی‎‌دانند.[۲۷]

برخی دیگر از نویسندگان اجتماع سقیفه را فیض این مسائل میدانند:

انصار به‌واسطه فداکاری‌ها و اهدای جان، کالا و فرزندان خویش در روش اسلام، این آئین را مانند فرزند خویش دانسته و برای نگهداری آن کسی را سزاوار‌‎خیس و دلسوزتر از خویش نمی‎‌دانستند.
خوف انصار از انتقام قریش، بدین انگیزه که عمده سران این فامیل در نبرد‌های نبی با خنجر انصار مقتول بودند. خلال این فرستاده به آنها ظلم، جور و استبداد حاکمان را بعداز خویش وعده داده بود و انصار را در‌این وضعیت به شکیبایی و تحمل دعوت کرده بود.
حس انصار بر طبق اینکه قریش پایین توشه حرف فرستاده درباره علی(ع) نخواهند رفت.[۲۸]
به لحاظ بعضا دیگر، ابوبکر در مسجد خبر مرگ رسول(ص) را به طور رسمیً اظهار‌کرد و اجتماعی از عوام مردم مدینه اطرافش را گرفته و با وی بیعت کردند. این جریان موجب شبهه‌ای در ذهن تیم انصار حاضر در مدینه مبتنی بر روا بودن انتخاب خلیفه‌ای از انصار، تشکیل داد و به دنبال این پندار اجتماع سقیفه واقع شد.[۲۹]

موضع‌گیری صحابه و بزرگان قریش
علی(ع)، اهل‌بیت فرستاده به یار و همدم بعضا از مهاجران و انصار با بیعت با ابوبکر مخالفت کردند که بنابر نقل‌های تاریخی بعضا از آن‎ها عبارتند از: عباس بن عبدالمطلب، ادب بن عباس، زبیر بن عوام، خالد بن سعید، مقداد بن عمرو، سلمان فارسی، ابوذر غفاری، عمار یاسر، براء بن عازب، ابی بن کعب.[۳۰]

بعضا از این اصحاب و یا این که بزرگان قریش، در مواقع متفاوت به صلاحیت نداشتن ابوبکر برای جانشینی رسول نیز اشاره کرده‎‌اند. برخی از این بیانات عبارتند از:

ادب بن عباس در سخنانی، قریش را به اغفال و پرده‌پوشی تبهکار و اهل‌بیت رسول و به‌ویژه علی(ع) را برای جانشینی سزاوارتر بیان کرد.[۳۱]
سلمان فارسی در گفتگوهایش با مسلمان ها بیعت سقیفه را غلط و آن‌‎را حق اهل‌بیت فرستاده شمرده میباشد.[۳۲]
ابوذر غفاری روز حادثه در مدینه عدم وجود و بعداز ورود به شهر از خلافت ابوبکر آگاه شد. بنابر منابع، او به‌طور منحصربه‌فرد به عبارتی بَدو اگاهی از رخداد[۳۳] و نیز در قسم عثمان بن عفان، از حقانیت اهل‌بیت برای جانشینی فرستاده کلام گفته میباشد.[۳۴]
مقداد بن عمرو خوی مسلمان‌ها در پیروی از تصمیمات سقیفه را شگفت‌آور خوانده و به حقانیت امام علی(ع) تصریح نموده است.[۳۵]
قدمت بن خطاب در سال انتها معاش‌اش، در خطبه‎‌‌ای همگانی اعلام کرد: «بیعت با ابوبکر لغزش و اشتباهی بود، که جاری ساختن گرفت و سپری شد، بله، اینگونه بود، اما آفریدگار عموم را از شرّ آن لغزش محافظت فرمود، هرکس این چنین در تعیین خلیفه کار نمود اورا بکشید.»[۳۶]

قضیه توقیع‌ها
توقیع‌هایی که از سوی امام مهدی صادر شد‌ه‌است در موضوعات متعدد اعتقادی، دینی، برکنار و نصب وکیلان، اخذ وجوهات، تکذیب مدعیان دروغین نیابت و جواب به درخواست‌های فردی شیعه ها بوده میباشد:[۱۹] در دانشنامه امام مهدی توقیعات در چهار عهدوپیمان کلی مسائل اعتقادی، احکام شرعی، کرامت‌ها و دعا ها و نیز موضوعات متفرق مجموعه‌بندی مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد گردیده‌اند:[۲۰]

بخشی از توقیع امام مهدی(عج)
خطاب به اسحاق بن یعقوب:
«وَ أَمَّا الْحَوَادِثُ‌ الْوَاقِعَةُ فَارْجِعُوا فِيهَا إِلَى رُوَاةِ حَدِيثِنَا فَإِنَّهُمْ حُجَّتِي عَلَيْكُمْ وَ أَنَا حُجَّةُ اللَّهِ عَلَيْهِم؛
در حوادثی که برایتان پیش میاید، به راویان حدیث ما مراجعه‌نمایید؛ چون آن ها حجت اینجانب بر شما و اینجانب حجت آفریدگار بر رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد آن‌ها هستم.»
صدوق، کمال‌الدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۴۸۴.

اعتقادی
شماری از توقیع‌های صادرشده از سوی امام مهدی(عج)، در جواب به سوال‌های عقیدتی مانند صفات آفریدگار، نبوت و امامت بوده میباشد. حضرت مهدی(عج) در جواب به سوال‌های مرتبط با امامت، با اشاره بر این که زمین هیچ‌گاه خالی از حجّت نبوده میباشد و این سنّت الهی تا قیامت ادامه داراست، به وظیفه امام در انتخاب امامِ بعداز خویش پرداخته و خاطرنشان ساخته که امام حسن عسکری(ع)، وی را به امامت معرفی کرده است. وی از اصل امامت و نیز از امامت خود در قبال جعفر کذاب، نگهبانی نموده، شیعه‌ها را از گزینش وقت ظهور، معرّفی، جانمایی و جست‌وجوی خویش، نهی آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد نموده است.[۲۱]

تکذیب مدّعیان

بخشی از توقیع‌های صادرشده از سوی امام مهدی در تکذیب یا این که لعن مدعیان دروغین نیابت بوده میباشد. به عنوان مثال آن ها توقیعی میباشد که در آن، ابومحمد حسن شریعی اول مدعا رابطه با امام در بعدازظهر غایب بودن صغرا لعن گردیده است.[۲۲]

فقاهتی
بخشی از محتوای توقیع‌ها، جواب به سؤالات فقاهتی میباشد. درین توقیع‌ها، به سوال‌های شیعه‌ها درباره عصمت، نماز، روزه، حج، شهید شدن، قضا، وقف، معاملات، خمس، صدقه، نکاح، مُسکرات، زیارت قبور ائمه(ع) و... جواب داده گردیده است.[۲۳]

کرامت‌ها و ادعیه
بخشی از توقیع‌ها حاوی اموری میباشد که کرامت‌های امام مهدی(عج) را نماد می دهد. برای مثال دعاهای امام درپی درخواست‌های شیعه‌ها و نیز خبردادن امام از بعضا دستمزد مالی مخفی و دیگر کارها نهانی.[۲۴] از این نصیب از توقیعات برای ثابت حقانیت و امامت امام مهدی(عج) نیز استعمال می شود.[۲۵]

اعتبار توقیعات امام فرصت(عج)
فقیهان شیعه در موردها زیادی برای استنباط احکام فقاهتی بدین توقیعات استناد کرده‌اند.[۲۶] برای مثال، فقیهان شیعه با استناد به توقیع امام مهدی در جواب به سوال محمد بن عبدالله حِمیَری از حکم نماز تلاوت در کنار قبر امامان، فتوا داده‌اند به حرام بودن یا این که مکروه بودن نمازگزاردن در مکانی جلوتر از قبر، به سیرتکامل‌ای که نمازگزار پشت به قبر باشد.[۲۷]

همینطور از توقیع امام مهدی(عج) که در آن آمده میباشد در پیشامدها به راویان روایات ما مراجعه‌کنید،[۲۸] برای ثابت عقیده ولایت دانا به کار گیری می‌‎گردد. امام خمینی با استناد به همین توقیع این نظر را دارد که همگی کارها جامعه را بایستی به فقیهان سپرد.[۲۹]

طومار امام در تأیید حسین بن روح
«ما وی (حسین بن روح) را میشناسیم، خدا آحاد خیر و خوبی‌ها و خوشنودی‌های خود را به او بشناساند و او‌را با التفات خویش خوشحال گرداند. از طومار وی باخبر شدیم و به او اعتقاد داریم. وی نزد ما دارنده مقامی میباشد که موجب شعف او گردد. معبود احسان خویش را نسبت به او زیاد گرداند.»
طوسی، الغیبه، ۱۴۱۱ق، ص۳۷۲.

منبع‌شناسی
چنان‌که در کتاب دانشنامه امام مهدی آمده میباشد مهمترین منابع توقیعات امام مهدی(عج)، کمال‌الدین تاثیر روحانی صدوق و الغیبة تاثیر روضه خوان طوسی میباشند[۳۰] که هرمورد بخشی غیروابسته به توقیع‌های وی تخصیص داده‌اند.[۳۱]

اما توقیع‌ها در منابع حدیثی دیگر همانند الکافی، الاحتجاج، معادن الحکمة، بحارالانوار و مکاتیب الائمة نیز به طور دور از هم گزارش گردیده‌اند.[۳۲] همینطور در کتاب‌های درج شده درباره وکیلان و نواب اربعه مانند خبر‌ها وکلاء الاربعة احمد بن محمد عیاش (درگذشت ۴۰۱ق) نیز مطالبی درباره آن ها وجود داراست.[۳۳]

با این حالا، اثراتی به طور جداگانه نیز درباره توقیعات امام مهدی مندرج میباشد که در آنان بیشتر به جمع توقیع‌ها پرداخته گردیده‌است:

قرب الاسناد الی صاحب و مالک الامر، نوشته عبدالله بن جعفر حمیری تبارک قمیان در نصفه دوم قرن سوم قمری
توقیعات مقدسه، تاثیر جعفر وجدانی
تیم سخنان و توقیع‌ها و دعاها حضرت بقیةالله، تاثیر خادمی شیرازی [۳۴]
موسوعة توقیعات الامام المهدی، از محمدتقی اکبرنژاد، قم، مسجد جمکران، ۱۴۲۷ق
توقیعات حیطه مقدسه علامه مجلسی

توقیعات امام مهدی(ع) طومار‌ها و نوشته‌های امام دوازدهم شیعه‌ها که در عصر غایب بودن صغرا در جواب به سوال‌های شیعه ها صادر گردیده است. در منابع حدیثی حدود ۱۰۰ توقیع از امام مهدی(عج) در موضوعات دینی، اعتقادی و... نقل گردیده است. توقیعات به خط امام مهدی(عج) یا این که املای وی برای نُوّاب اربعه نوشته میشد. فقیهان شیعه در مواقعی، برای استنباط احکام فقهی به‌این توقیعات مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد استناد کرده‌اند.

در کتاب‌های الغیبه روحانی طوسی و کمال‌الدین روضه خوان صدوق توقیعات در نصیب غیروابسته‌ای توده شد‌ه‌است. همینطور کتاب‌هایی به طور جداگانه با قضیه توقیعات امام مجال درج رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد شده میباشد.

مضمون‌‌شناسی
توقیع امام مهدی(عج) در لعن شلمغانی به حسین بن روح نوبختی:
«به عموم اعلام کن که ما از شلمغانی جلوگیری میکنیم؛ چنان‌که قبل از وی نیز از عده ای نظیر وی همانند شریعی، نمیری، هلالی و بلالی دوری داشته‌ایم.»
روحانی طوسی، کتاب آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد الغیبة، ۱۴۱۱ق، ص۴۱۱.

نوشته ی علمیٔ مهم: توقیع
به طومار‌ها و نوشته‌های امامان شیعه توقیع گفته میشود.[۱] در زمان غایب بودن صغری، طومار‌های شیعه ها به امام مهدی(عج) و جواب‌های وی بوسیله نُوّاب اربعه بده بستان می شد.[۲]

توقیعات امام مهدی(ع) گاه به خط خویش وی بوده میباشد و گاه وی املا کرده و نواب اربعه می‌نوشته‌اند. سازه بر گزارش های تاریخی، در توقیع‌های امام مهدی(عج)، در مواقعی تاثیر مُهر امام مجال(عج) نیز در نوشته جان دار بوده میباشد.[۳] در مواقعی هم وی در زیر طومار، بر کتابت آن به خط خویش تصریح نموده است.[۴] از عبدالله بن جعفر حمیری نقل گردیده است:

زمانی که ابوعمرو (اولی نائب امام مهدی) درگذشت، طومار‌هایی در جانشینی ابوجعفر (دو‌مین نائب امام مهدی) به ما رسید که با به عبارتی خطی بود که پیش از اینً با آن مکاتبه می‌کردیم.[۵]
همینطور توقیعی از امام مهدی(عج) به خط احمد بن ابراهیم نوبختی و املای حسین بن روح نوبختی (نائب سوم امام مهدی) جان دار میباشد.[۶]

کاربردهای دیگر
کلمه توقیع درباره روایات غیرمکتوب امام دوازدهم نیز به‌فعالیت رفته میباشد؛[۷] چنان‌که روضه خوان صدوق برخی از سخنان امام مهدی(عج) را در نصیب توقیع‌ها آورده میباشد.[۸]

همینطور برخی از سخنان نواب اربعه همانند اَخبار غیبی آن‌ها و اظهارنظر درباره مسائل فقاهتی در محدوده توقیع‌ها نام برده میباشد.[۹] گفته‌اند استدلال این شغل احتمالاً این کلام از حسین بن روح نوبختی درباره خود میباشد[۱۰] که «در زمینه ی آئین از خویش کلام نمی‌گوید، بلکه تمامی را از «اصل» (امام مهدی(عج)) شنیده میباشد.»[۱۱]

تعداد توقیعات
واپسین توقیع امام مهدی(عج) به نایب چهارم:
«تو تا شش روز دیگر وفات خواهی کرد پس خویش را فراهم ساز و به کسی برای جانشینی بعد از خودت وصیت مکن چراکه غایب بودن دوم (بدون نقص) استارت شده است و من را ظهوری نخواهد بود، مگر به اجازه پروردگار. ظهور، بعداز سپری شد وقتی دراز و مشقت بار شدن دلها و لبریز شدن زمین از جور و ستم خواهد بود. بزودی افرادی از شیعیانم می آیند و ادعای دیدنِ منرا می‌نمایند. مطلع باشید که کسی که قبل از خروج سفیانی و صیحه، ادعای دیدن منرا نماید، دروغگو و تهمت زننده میباشد.»

صدوق، کمال‌الدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۵۱۶.

در منابع حدیثی حدود صد توقیع از امام مهدی مو جود میباشد.[۱۲] بیشتر آنها مرتبط با عصر غایب بودن صغری میباشد و در کتاب‌های کمال‌الدین روضه خوان صدوق و الغیبه روضه خوان طوسی نقل گردیده‌است. در کتاب کمال‌الدین راجع‌به مرتبط با توقیع‌ها، ۴۹ توقیع و یک دعا نقل گردیده است. همینطور در کتاب الغیبة، ۴۳ توقیع و ماجرا گفته شده که دوازده تایشان از کمال‌الدین روضه خوان صدوق قصه گردیده‌است.[۱۳]

همینطور در کتاب الاحتجاج (مندرج در قرن ششم قمری) دو توقیع از امام مهدی(عج) خطاب به روحانی اثرگذار (درگذشت ۴۱۳ق) نقل گردیده‌است که مرتبط با زمان غایب بودن کبری میباشد.[۱۴] آیت‌الله خویی در اعتبار این توقیع‌ها شک و تردید نموده است. به گفته او، واسطه این توقیع به روحانی موثر و نیز واسطه روحانی موءثر به طبرسی شناخته وجود ندارد.[۱۵]

نکته دیگر این میباشد که در نوشته‌های روضه خوان موءثر و کتاب الغیبه روضه خوان طوسی (محصل روضه خوان اثرگذار) که درباره غایب بودن درج شده به آن ها اشاره نشده میباشد. همینطور در کتاب الاحتجاج که بیشتراز یک قرن بعداز درگذشت روحانی موثر درج شده به مدرک این دو توقیع اشاره نشده میباشد.[۱۶] ولی با استناد به پاراگراف نهایی توقیع (آن را از کلیه نهفته بدار)،[۱۷] احتمال داده‌اند که روضه خوان اثرگذار آن را پنهان نگه داشته و از این رو به دست روحانی طوسی نرسیده میباشد.[۱