تاریخچه
تصاویر عصرهای بسط و دگرگونی مسجد جامع اصفهان
پس از فتح اصفهان بوسیله مسلمان ها در سال ۲۱[۱۷] یا این که ۲۳ هجری قمری[۱۸] و مسلمان شدن عموم اصفهان، مساجدی دراین شهر ساخته شد.[۱۹] بهگفته ابونعیم اصفهانی، اولی مسجد بلندمرتبه در بخش یهودیهٔ اصفهان به وسیله ابوخناس از موالی قدمت بن خطاب و در حین خلافت امام علی(ع) ساخته شد.[۲۰] بر طبق گزارش وی، در سال ۱۵۵ هجری قمری، ایوب بن زیاد در حین خلافت منصور عباسی، مسجد جامع یهودیه یا این که به عبارتی مسجد جامع اصفهان را کنار قصر خویش در محلی به اسم یهودیه ایجاد کرد و منبری در آن بنیان و کنار آن بازاری تشکیل داد و بهمرور این مسجد توسعه متعددی پیدا مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد کرد.[۲۱]
با پیشرفت اصفهان در طول خلافت معتصم عباسی در سال ۲۲۶ هجری قمری، مبنا مسجـد جـامع اصفهان بـهسوی قبله اصلاح و بـا وسعتی چندیـن موازی بازسازی شد و در طی مقتدر عباسی نیز حجم یافت.[۲۲] طبق جستجوهای انجام یافته، اثرها مسجد نخستین در ذیل شبستان جنوبی مسجد فعلی کشف گردیده که مسجدی مستطیل صورت بهپهنا ۵۲ تا ۵۵ متر بوده میباشد.[۲۳] در حین آلبویه، با وجود ساخته شدن مسجد جامع صغیر با اسم جورجیر بوسیله مالک بن عباد[۲۴] برای شغلهای شیعهها و معتزلیان، گشوده الحاقاتی در مسجد جامع عتیق در جهت بهبود معماری آن جاری ساختن رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد شد.[۲۵]
نقشه مسجد جامع اصفهان
الگوی مساجد چهار ایوانی
بیشترین و مهمترین تغییرات در مسجد جامع اصفهان مرتبط با زمانه سلجوقیان میباشد. دراین زمان با ساختن گنبد نظامالملک در جنوب و گنبد تاجالملک در شمال و ساخت و ساز چهار تراس بر محورهای مهم صحن مسجد و ساخت و ساز رواقهای سرپوشیده و همینطور تزئینات نو، معماری قبل آن از موقعیت مسجد شبستانی بیرون شد.[۲۶] با اقدامات عصر سلجوقی درین مسجد، این سازه منحصر به فرد شد و به اولین سر مشق برای تشکیل داد دیگر مساجد چهار ایوانی در دنیا اسلام تبدیل آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد یافت.[۲۷]
الحاقات و نوسازیها
الحاقات زیادی در زمانهای مختلف تاریخی به مسجد جامع اصفهان اضافه شد که به عنوان مثال آنان میقدرت به مکتب مظفری، محراب اولجایتو، مسجد مصلی، شبستان زمستانی، شبستان عباسی و دو طبقه شدن نمای رو به صحن اشاره نمود. همینطور در کل ارتفاع تاریخ این مسجد تا فرصت حاضر، اقدامات مرمتی و تزئیناتی نیز انجام یافته میباشد.[۲۸]
مسجد جامع اصفهان در زمان تاریخ خویش بارها گزینه هجمه قرار گرفته و مبتلا حریقسوزیهایی گردیده[۲۹] و همینطور در حین پیکار کشور ایران و عراق آیتم حمله هوایی قرار گرفت و قسمتهایی از آن تخریب شد.[۳۰]
قسمتها
مسجد جامع اصفهان در چهار ضلع خویش مشتمل بر نصیبهایی همانند گنبد نظامالملک، گنبدتاجالملک، تراس چهار ایوانی و شبستانهای گرداگرد آن، مکتب مظفری، محراب الجایتو و... میباشد.
نمای گنبد نظام الملک و تراس جنوبی مسجد جامع اصفهان
گنبد نظامالملک و ملحقات آن در ضلع جنوبی
در ضلع جنوبی مسجد، گنبد نظامالملک، تراس جنوبی مشهور به تراس مالک بهیاروهمدم دو مناره، دو شبستانِ چهلستون وابسته به جانشینان ملکشاه، ساختمانهای زمان آلمظفر در سمت مشرق و چهلستون عباسی مرتبط با روزگار صفویه در سمت مغرب وجود دارااست.[۳۱] این بناها در محل ساختمانهای نخستین مسجد سازه گردیده و بخش اعظمی از تزئینات آجری و گچبری تراس آن در طول آققویونلوها و صفویه انجام شده میباشد.[۳۲]
حیاط مدرس و محراب الجایتو
محراب الجایتو از نمادهای شیعی مسجد جامع اصفهان
بهگفته رفیعی مهرآبادی در کتاب اثرها ملی اصفهان، مهم ترین ساختمان ضلع غربی مسجد جامع اصفهان، حیاط غربی (دارای شهرت به تراس معلم) میباشد که عمر آن هم به عصر سلجوقی بازمیشود؛ اما بعضی از تزئینات آن در حین فرمانروا شاه حسین صفوی انجام یافته میباشد.[۳۳] درین نصیب همینطور دو شبستان وجود دارااست؛ شبستان خرد که در دروه ایلخانی سازه شد، معروف به شبستان الجایتو با محراب پر اسم و رسم و زیبای آن از مجال شاه محمد خدابنده باقیمانده میباشد.[۳۴] این محراب را یادگار تشرف سطان محمد خدابنده به مذهب تشیع دانستهاند. در دو طرف کتیبه این محراب بخشی از آیه ۵۹ سوره نساء آمده و درضمن آن حدیث جابر مطابق معرفی ۱۲ امام شیعه بهتیتر اولوالامر حک گردیده است.[۳۵]
شبستان تعالی این بخش نیز به اسم بیتالشتاء (شبستان فصل زمستان) در حین پاد شاه محمد بایسنقر ساخته شد و دارنده مرمرهای درخشانی میباشد که حکم لامپ را برای شبستان دارااست.[۳۶]
تراس دانش آموز و مکتب مظفری
نمایی حیاط شرقی مسجد جامع اصفهان
در اواسط ضلع شرقی، تراس پر اسم و رسم به حیاط طلبه جای دارد.[۳۷] در جوار این حیاط ساختمان پر اسم و رسم به مکتب مظفری میباشد که در سالهای ۷۵۹ تا ۷۷۶ق بوسیله فرمان روا محمود آلمظفر سازه گردیدهاست.[۳۸] دراین نصیب همینطور شبستانی پهناور مرتبط با زمان آلمظفر با هجده ردیف وجود داراست.[۳۹]
گنبد تاج الملک و تراس درویش
نمایی حیاط شمالی مسجد جامع اصفهان
در اواسط ضلع شمالی مسجد، تراس دارای شهرت به تراس درویش مرتبط با زمان دوم قول سلجوقی جایدارد و تزئینات آجری آن نیز از مجال سلطان سلیمان صفوی میباشد. در حوالی این تراس نیز شبستانهای چهل ستونی قراردارد که آن را به گنبد تاجالملک (گنبد خاکی) متصل مینماید.[۴۰] در انتهای تراس درویش، فرمان روانشینی وجود داشته که با راهروی تشریفاتی از گنبد به صحن مسجد مرتبط میگردیده است. این نصیب از مسجد واپسین تغییرات مهم از فرصت سلجوقی خوانده گردیدهاست.[۴۱]
تاریخچه
تصاویر عصرهای بسط و دگرگونی مسجد جامع اصفهان
پس از فتح اصفهان بوسیله مسلمان ها در سال ۲۱[۱۷] یا این که ۲۳ هجری قمری[۱۸] و مسلمان شدن عموم اصفهان، مساجدی دراین شهر ساخته شد.[۱۹] بهگفته ابونعیم اصفهانی، اولی مسجد بلندمرتبه در بخش یهودیهٔ اصفهان به وسیله ابوخناس از موالی قدمت بن خطاب و در حین خلافت امام علی(ع) ساخته شد.[۲۰] بر طبق گزارش وی، در سال ۱۵۵ هجری قمری، ایوب بن زیاد در حین خلافت منصور عباسی، مسجد جامع یهودیه یا این که به عبارتی مسجد جامع اصفهان را کنار قصر خویش در محلی به اسم یهودیه ایجاد کرد و منبری در آن بنیان و کنار آن بازاری تشکیل داد و بهمرور این مسجد توسعه متعددی پیدا مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد کرد.[۲۱]
با پیشرفت اصفهان در طول خلافت معتصم عباسی در سال ۲۲۶ هجری قمری، مبنا مسجـد جـامع اصفهان بـهسوی قبله اصلاح و بـا وسعتی چندیـن موازی بازسازی شد و در طی مقتدر عباسی نیز حجم یافت.[۲۲] طبق جستجوهای انجام یافته، اثرها مسجد نخستین در ذیل شبستان جنوبی مسجد فعلی کشف گردیده که مسجدی مستطیل صورت بهپهنا ۵۲ تا ۵۵ متر بوده میباشد.[۲۳] در حین آلبویه، با وجود ساخته شدن مسجد جامع صغیر با اسم جورجیر بوسیله مالک بن عباد[۲۴] برای شغلهای شیعهها و معتزلیان، گشوده الحاقاتی در مسجد جامع عتیق در جهت بهبود معماری آن جاری ساختن رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد شد.[۲۵]
نقشه مسجد جامع اصفهان
الگوی مساجد چهار ایوانی
بیشترین و مهمترین تغییرات در مسجد جامع اصفهان مرتبط با زمانه سلجوقیان میباشد. دراین زمان با ساختن گنبد نظامالملک در جنوب و گنبد تاجالملک در شمال و ساخت و ساز چهار تراس بر محورهای مهم صحن مسجد و ساخت و ساز رواقهای سرپوشیده و همینطور تزئینات نو، معماری قبل آن از موقعیت مسجد شبستانی بیرون شد.[۲۶] با اقدامات عصر سلجوقی درین مسجد، این سازه منحصر به فرد شد و به اولین سر مشق برای تشکیل داد دیگر مساجد چهار ایوانی در دنیا اسلام تبدیل آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد یافت.[۲۷]
الحاقات و نوسازیها
الحاقات زیادی در زمانهای مختلف تاریخی به مسجد جامع اصفهان اضافه شد که به عنوان مثال آنان میقدرت به مکتب مظفری، محراب اولجایتو، مسجد مصلی، شبستان زمستانی، شبستان عباسی و دو طبقه شدن نمای رو به صحن اشاره نمود. همینطور در کل ارتفاع تاریخ این مسجد تا فرصت حاضر، اقدامات مرمتی و تزئیناتی نیز انجام یافته میباشد.[۲۸]
مسجد جامع اصفهان در زمان تاریخ خویش بارها گزینه هجمه قرار گرفته و مبتلا حریقسوزیهایی گردیده[۲۹] و همینطور در حین پیکار کشور ایران و عراق آیتم حمله هوایی قرار گرفت و قسمتهایی از آن تخریب شد.[۳۰]
قسمتها
مسجد جامع اصفهان در چهار ضلع خویش مشتمل بر نصیبهایی همانند گنبد نظامالملک، گنبدتاجالملک، تراس چهار ایوانی و شبستانهای گرداگرد آن، مکتب مظفری، محراب الجایتو و... میباشد.
نمای گنبد نظام الملک و تراس جنوبی مسجد جامع اصفهان
گنبد نظامالملک و ملحقات آن در ضلع جنوبی
در ضلع جنوبی مسجد، گنبد نظامالملک، تراس جنوبی مشهور به تراس مالک بهیاروهمدم دو مناره، دو شبستانِ چهلستون وابسته به جانشینان ملکشاه، ساختمانهای زمان آلمظفر در سمت مشرق و چهلستون عباسی مرتبط با روزگار صفویه در سمت مغرب وجود دارااست.[۳۱] این بناها در محل ساختمانهای نخستین مسجد سازه گردیده و بخش اعظمی از تزئینات آجری و گچبری تراس آن در طول آققویونلوها و صفویه انجام شده میباشد.[۳۲]
حیاط مدرس و محراب الجایتو
محراب الجایتو از نمادهای شیعی مسجد جامع اصفهان
بهگفته رفیعی مهرآبادی در کتاب اثرها ملی اصفهان، مهم ترین ساختمان ضلع غربی مسجد جامع اصفهان، حیاط غربی (دارای شهرت به تراس معلم) میباشد که عمر آن هم به عصر سلجوقی بازمیشود؛ اما بعضی از تزئینات آن در حین فرمانروا شاه حسین صفوی انجام یافته میباشد.[۳۳] درین نصیب همینطور دو شبستان وجود دارااست؛ شبستان خرد که در دروه ایلخانی سازه شد، معروف به شبستان الجایتو با محراب پر اسم و رسم و زیبای آن از مجال شاه محمد خدابنده باقیمانده میباشد.[۳۴] این محراب را یادگار تشرف سطان محمد خدابنده به مذهب تشیع دانستهاند. در دو طرف کتیبه این محراب بخشی از آیه ۵۹ سوره نساء آمده و درضمن آن حدیث جابر مطابق معرفی ۱۲ امام شیعه بهتیتر اولوالامر حک گردیده است.[۳۵]
شبستان تعالی این بخش نیز به اسم بیتالشتاء (شبستان فصل زمستان) در حین پاد شاه محمد بایسنقر ساخته شد و دارنده مرمرهای درخشانی میباشد که حکم لامپ را برای شبستان دارااست.[۳۶]
تراس دانش آموز و مکتب مظفری
نمایی حیاط شرقی مسجد جامع اصفهان
در اواسط ضلع شرقی، تراس پر اسم و رسم به حیاط طلبه جای دارد.[۳۷] در جوار این حیاط ساختمان پر اسم و رسم به مکتب مظفری میباشد که در سالهای ۷۵۹ تا ۷۷۶ق بوسیله فرمان روا محمود آلمظفر سازه گردیدهاست.[۳۸] دراین نصیب همینطور شبستانی پهناور مرتبط با زمان آلمظفر با هجده ردیف وجود داراست.[۳۹]
گنبد تاج الملک و تراس درویش
نمایی حیاط شمالی مسجد جامع اصفهان
در اواسط ضلع شمالی مسجد، تراس دارای شهرت به تراس درویش مرتبط با زمان دوم قول سلجوقی جایدارد و تزئینات آجری آن نیز از مجال سلطان سلیمان صفوی میباشد. در حوالی این تراس نیز شبستانهای چهل ستونی قراردارد که آن را به گنبد تاجالملک (گنبد خاکی) متصل مینماید.[۴۰] در انتهای تراس درویش، فرمان روانشینی وجود داشته که با راهروی تشریفاتی از گنبد به صحن مسجد مرتبط میگردیده است. این نصیب از مسجد واپسین تغییرات مهم از فرصت سلجوقی خوانده گردیدهاست.[۴۱]
جایگاه تاریخی و معنوی نام امام حسن مجتبی (ع) در مسجد فکوری مشهد