مجله خبری مساجد

مسجد نصیرالملک شیراز با نمای کلاسیک اهل ایران یکی‌از بناهای فاخر در جمهوری اسلامی ایران می باشد.آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد این مسجد بیشتر با اسم «مسجد صورتی» شناخته میشود، «مسجد رنگ‌ها»، «مسجد رنگین کمان» یا این که «مسجد کلیدوسکوپ» نیز نامیده می‌گردد.رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد مسجد با طلوع خورشید جان میگیرد و رنگ ها در زمان روز روی زمین، دیوارها، طاق‌ها و گلدسته‌های بلند می‌رقصند.مسجد نصیرالملک شیراز فضایی میباشد که فروغ و روشنایی و عبادت در آن به هم می پیوندند. مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد بازدیدکنندگان حس میکنند که انگار یک توپ رنگارنگ با اولی پرتو خورشید عکس العمل می نماید و به هزاران پروانه در نزدیکی تبدیل می گردد.

کلام پایان درباره آرامگاه شمس تبریزی
بقعه شمس تبریزی، مدفن عارفی نامی و بزرگی میباشد که تحت عنوان مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد یک کدام از جاهای جالب استان آذربایجان غربی شناخته میگردد.

مردی که درباره خویش گفته میباشد : اینجانب غریبم و غریب را کاروان سرا شایسته میباشد.

در کنار این مدفن، مناره تبارک پوشیده از شاخ قوچ وحشی قرار گرفته که به ساختمان بلند شمس تبریزی دارای شهرت میباشد و به سده ۶ هجری قمری وابستگی داراست. سالانه تعداد بی شماری از متصوفان در آذرماه برای ایفا مراسم در مجاورت مناره گردآوری می‌شوند. مناره بقعه شمس تبریزی در تاریخ ۱۴ بهمن ۱۳۵۲ هجری خورشیدی با شماره تصویب ۹۶۶ در فهرست اثرها ملی کشور ایران به تصویب رسید و مثال ای مختلف از معماری سنتی کشور‌ایران میباشد.

روی سنگ مزار تک بیتی از مولانا نقش بسته میباشد : شمس رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد تبریزی که نوروروشنایی مطلق میباشد آفتاب میباشد و ز انوار حق میباشد.

مناره ای قشنگ در صحن بقعه شمس تبریزی، از صوفیان و عارفان پرآوازه اهل ایران وجود داراست. مناره شمس تبریزی ساختمان بلند زیبایی میباشد که در پیشین در اواسط گلشن مشجری در کناره شمال غربی شهر خلق و خوی قرار داشت و امروزه فی مابین تشکیل داد و سازهای نو شهری، در محله شمس الدین تبریزی شهر خلق مکان گرفته میباشد.
مناره حرم شمس تبریزی در محله ی امامزاده کردار که حدود 2.5 کیلومتر از راس شهر مسافت دارااست قرار بخشید. بر طبق اسم کوچه هایی که در‌این ناحیه با اسم شمس نا مگذاری شد‌ه‌است، این محله را محله شمس تبریزی نیز می نامند
مناره آرامگاه شمس تبریزی نام برده با 40/3 متر قطر و ۱۵ متر طول در مسافت ۱۰ متری از بقعه قراردارد.
سطح بیرونی این مناره با شاخهایی از قوچ وحشی تزیین شد‌ه‌است که فرمانروا اسماعیل صفوی طی اقامت چهل روزه اش در کوه چله منزل خلق و خوی شکار کرده بود.
مدارک و تصاویر مینیاتوری مانده از حرم شمس تبریزی در شهرستان رفتار نشانه می‌دهد، این سازه در بالا از سه مناره به دور قبر شمس تبریزی درست شده بود.
این جای پیشین 3 مناره داشته میباشد که بدور قبر شمس آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد تبریزی را گرفته بوده میباشد. هر 3 مناره طول 15 متری داشتمد و هم صورت هم بوده اند. معماری اسلامی اهل ایران این مناره ها از نوع سلجوقی میباشد که مثال هایی از آن را در کرمان هم می‌بینیم.

بنای مسجد جامع کاشان فضایی مربع صورت به بعد ها ۶۰ در ۶0 متر را در برگرفته میباشد.
تراس، حدود ۳/۶ متر فراتر از معبر مهم همسایه و جای‌دارد.
ورود به مسجد از سه مسیر، گذر میدان کهنه (ضلع جنوب و جنوب شرقی)، کوچه پشت مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد مسجد (ضلع شمال غربی) و ورودی دیگری که به تازگیً ایجادشده (در کنار معبر مهم و مجاورت مناره) میسر میباشد.
اجزاء مسجد کاشان دربرگیرنده تراس، دو حیاط شمال شرقی و جنوب غربی، گنبدخانه، فضاهای خدماتی، دو فروشگاه و مناره میباشد که گرداگرد ایوان مکان گرفته اند. الگوی معماری اسلامی کنونی سازه، یک مسجد دو ایوانه میباشد.
کاشان دو محراب داراست که قبله یکی‌از کج و دیگری راست میباشد.
مسجدجامع کاشان دارنده شبستان و گنبد و حوضخانه میباشد و چندبار نوسازی گردیده‌است که تاریخ آنان مشخص و معلوم وجود ندارد.
مسجد کاشان دربرگیرنده سردر ورودی، تراس و آبگینه، گنبد آجری با مقصوره و حیاط مرتفع تحت گنبد، صحن گسترده، دو شبستان والا و یک شبستان تحتانی در ضلع شمالی میباشد.
مناره صرفا عنصر دیرین تاریخ دار مسجد میباشد و اساس رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد آن در درون فضای دکانها قرار گرفته میباشد
مسجدجامع کاشان دارنده دو ورودی در سمت چپ و راست مناره میباشد. مناره آجری در زاویه جنوب شرقی مسجد قراردارد.
در نصیب پائین منـاره کتیبـه سـه سطری به خط کوفی با خشت پر رنگ به تاریخ ۴۶۶ هجری قمری دارااست. این منار بعداز منارهای مسجد میدان ساوه به تاریخ ۴۵۳ ه.ق و مسجد زواره به تاریخ ۴۶۱ ه.ق ، سو‌مین منار تاریخ دار کهن کشور ایران و یگانه بنای تاریخ دار زمان سلجوقی در کاشان به‌حساب می‌آید.
مناره تا طول ۲۴ ٫ ۵ متر و در حدود تیزه گنبد ادامه داراست. با تعداد ۷۰ پله می شود به ماذنه آن منش یافت . مسجد اینک بسیار معدود رونق میباشد و درحد یک مسجد محلی فعالیت می کند.
گنبدخانه امتداد تراس اساسی و عمود بر شبستان مهم مسجد جامع جای دارد.
درون گنبد مسجد کاشان هشت ضلعی میباشد که با گوشـه سـازی روی فضای مربع صورت میانی به دایره رسیده میباشد.

تزئینات گنبدخانه دربرگیرنده: محراب با کتیبه های گچبری موضوع اخرایی، نقوش هندسی با آجرهای لعاب دار، کتیبه هـای گچبری مورد آبی‌رنگ که گرداگرد هشت ضلعی گنبدخانه چرخیده، لچکیهای نگارگری گردیده (گل و برگ)، مقرنس های گچبری بـا نقـوش آبی‌رنگ و اخرایی و خیشخانها (نورگیر و تهویه هوا) میباشد.
با اعتنا به کتیبه جانور در محراب مسجد کاشان، این تزئینات مرتبط با بعداز ز‌لزله سال ۱۱۹۲ ه.ق کاشان یعنی سال ۱۲۰۷ ه.ق (زمان زندیه) و حکومت عبدالرزاق خان حکم کننده وقت کاشان می باشد.
محراب زندیه دارنده کتیبه های گچبری مورد آبی‌رنگ و گچبریهای آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد معدود پررنگ با نقوش گل و برگ در نزدیکی کتیبه میانی و کاشی های شش ضلعی آبی رنگ سیاه در ذیل محراب میباشد.
تک تک کتیبه های محراب مسجد جامع کاشان به خط ثلث در مورد آبی‌رنگ انجام گردیده‌است.
شبستان کهن مسجد کاشان (شبستان شمال غرب اولیه) در یک طبقه و از ۲۸ ردیف ساخته شده میباشد و مساحتی حدود ۸۱۳ مترمربع و دو محراب داراست.
محراب سلجوقی در دهانه دوم شبستان جای‌دارد و در سقف شبستان فرورفته میباشد که در عصر ای آن را تغییر و تحول جهت داده و محراب دیگری با زاویه گوناگون، روی آن بناکرده اند و محراب دوم، در دهانه ششم شبستان و در نیم هشتی دارنده مقرنس بندی، همجواری صحن مسجد قرار دارد و محراب با گچ پرشده میباشد.
شبستان شمال غرب دوم (فصل تابستان نشین و فصل‌زمستان نشین) با راهرویی از شبستان دیرین جداگانه گردیده و با ۲۴ ردیف و مساحت ۵۰۰ مترمربع، در دوطبقه بناشده میباشد.
محراب شبستان فصل‌تابستان نشین، در دهانه نخستین شبستان واقع گردیده است ولی این محراب بسیار خرد میباشد و تنهاً به جهت ماهیت شبستان و اقامه نماز می اقتدار آن را تحت عنوان محراب شبستان معرفی کرد.
در شبستان فصل زمستان نشین محرابی با فرورفتگی و مقرنس بندی وجوددارد که در دهانه دوم شبستان فصل‌زمستان نشین میباشد

بنای مسجد جامع کاشان فضایی مربع صورت به بعد ها ۶۰ در ۶0 متر را در برگرفته میباشد.
ایوان، حدود ۳/۶ متر فراتر از معبر مهم همسایه و جای‌دارد.
ورود به مسجد از سه مسیر، گذر میدان کهنه (ضلع جنوب و جنوب شرقی)، کوچه مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد پشت مسجد (ضلع شمال غربی) و ورودی دیگری که به تازگیً ایجادشده (در کنار معبر اساسی و مجاورت مناره) میسر میباشد.
اجزاء مسجد کاشان مشتمل بر ایوان، دو حیاط شمال شرقی و جنوب غربی، گنبدخانه، فضاهای خدماتی، دو فروشگاه و مناره میباشد که گرداگرد ایوان مکان گرفته اند. الگوی معماری اسلامی کنونی سازه، یک مسجد دو ایوانه میباشد.
کاشان دو محراب داراست که قبله یکی‌از کج و دیگری راست میباشد.
مسجدجامع کاشان دارنده شبستان و گنبد و حوضخانه میباشد و چند دفعه بازسازی شد‌ه‌است که تاریخ آن ها مشخص و معلوم وجود ندارد.
مسجد کاشان مشتمل بر سردر ورودی، تراس و آبگینه، گنبد آجری با مقصوره و حیاط مرتفع تحت گنبد، صحن کلان، دو شبستان والا و یک شبستان تحتانی در ضلع شمالی میباشد.
مناره فقط عنصر دیرین تاریخ دار مسجد میباشد و مبنا آن در درون فضای دکانها قرار گرفته میباشد
مسجدجامع کاشان دارنده دو ورودی در سمت چپ و راست منار رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد ه میباشد. مناره آجری در زاویه جنوب شرقی مسجد جای‌دارد.
در نصیب پائین منـاره کتیبـه سـه سطری به خط کوفی با خشت پر رنگ به تاریخ ۴۶۶ هجری قمری دارااست. این منار بعداز منارهای مسجد میدان ساوه به تاریخ ۴۵۳ ه.ق و مسجد زواره به تاریخ ۴۶۱ ه.ق ، سو‌مین منار تاریخ دار کهن کشور‌ایران و یگانه بنای تاریخ دار زمان سلجوقی در کاشان به‌حساب می‌آید.
مناره تا طول ۲۴ ٫ ۵ متر و در حدود تیزه گنبد ادامه داراست. با تعداد ۷۰ پله می شود به ماذنه آن شیوه یافت . مسجد اکنون بسیار نادر رونق میباشد و در‌حد یک مسجد محلی فعالیت می کند.
گنبدخانه امتداد حیاط اساسی و عمود بر شبستان اساسی مسجد جامع قراردارد.
درون گنبد مسجد کاشان هشت ضلعی میباشد که با گوشـه سـازی روی فضای مربع صورت میانی به دایره رسیده میباشد.

تزئینات گنبدخانه دربرگیرنده: محراب با کتیبه های گچبری مورد آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد اخرایی، نقوش هندسی با آجرهای لعاب دار، کتیبه هـای گچبری قضیه آبی رنگ که گرداگرد هشت ضلعی گنبدخانه چرخیده، لچکیهای نگارگری گردیده (گل و برگ)، مقرنس های گچبری بـا نقـوش آبی‌رنگ و اخرایی و خیشخانها (نورگیر و تهویه هوا) میباشد.
با اعتنا به کتیبه جان دار در محراب مسجد کاشان، این تزئینات مرتبط با بعداز ز‌لزله سال ۱۱۹۲ ه.ق کاشان یعنی سال ۱۲۰۷ ه.ق (زمان زندیه) و حکومت عبدالرزاق خان حکم کننده وقت کاشان می‌باشد.
محراب زندیه دارنده کتیبه های گچبری قضیه آبی رنگ و گچبریهای معدود پر رنگ با نقوش گل و برگ در نزدیکی کتیبه میانی و کاشی های شش ضلعی آبی رنگ سیاه در زیر محراب میباشد.
کل کتیبه های محراب مسجد جامع کاشان به خط ثلث در مورد آبی‌رنگ جاری ساختن گردیده‌است.

مهم ترین اجزا بازار کاشان
مهمترین اجزاء بازار کاشان که اثرها تاریخی این مجموعـه نیـز مـحـسوب مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می‌شوند عبارتند از:

کاروانسراها
آب انبارها
در بازار کاشان ۹ آب انبار وجود داراست که بعضی امـروزه دارنده کاربری میباشند و برخی فاقد کاربری می‌باشند البته وجود این تعداد آب انبار در مجموعـه تاریخی در بازار کاشان نشانگر مداقه وجود آب انبارها در تیم حیاتی و قلـب شـهر هست. این آب انبارها عبارتند از :

آب انبار مسجد میرعماد، آب انبار دارکوب معـروف بـه پانخـل، آب رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد انبـار درب زنجيـر آب انبار میانچال، آب انبار بالا بازار مشهور به سرای انبار، آب انبار حاج حسین صباغ، آب انبار مدرسهی سلطانی، آب انبار گذرنو.

مقبره ها
در بازار کاشان ۲ مقبره جان دار هست که عبارتند از :

حرم امامزاده ابوحارث حسن بن موسى بن حعفر ( ع ) مشهور به امامزاده دربسليمان بن بقعهی امامزاده سلیمان بن موسی بن جعفر ( ع ) مشهور به پاد شاه یلمان

مساجد
در دسته تاریخی بازارکاشان چند مسجد وجود دارااست که مهم‌ترین و تاریخی ترین آن ها عبارتند از :

مسجد میدان یا این که میرعمـاد ؛ ۲- مسجد و مکتب ی امـام خمینی ( سلطانی )
آسیاب سنگی
در انتهای بازار مسگرها مجاورت بازار مجاورت بازار گرانقدر آسیابی تبارک وجود آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد داراست. این آسیاب سنگی با عمر حـدود ۱۵۰ سال، یک کدام از زیباترین و نادر نظیرین آسیابهای سنتی کاشان میباشد که تا ۳۵ سال پیش نیز فعال بوده اما به مروز مجال تخریب شد؛ اما امـروزه مجدد آن را احیـا و فعـال نموده اند.

خزینه
در تیم ی تاریخی بازار کاشـان دو حمـام تـاریخی و زیبـا وجـود داراست. گرمابه خان و خزینه گذرنو.

تاریخچه مسجد جامع سمنان
با دقت به گمانه زنی ها و حفاری های سال ۱۳۵۴، این فیض نتایج شد‌ه‌است که مسجد جامع سمنان در قرن نخستین هجـری بـر روی خرابـه ي آتشکده ی ساسانی سازه شده البته در حین مجال تعمیرات و تغییراتی در آن صـورت گرفتـه میباشد.

در حکومت عبدالله بن قدمت، ثروتمندان سمنان مسجد کنونی این شهر را ساختند مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد اما این سازه دارنده چندان شکوهی خلا. بعداز آن بارها اشخاص متعددی بر بنای ابتدایی اضافه کردند.

مانند گنبد باختری و شبستان شمالی را خواجه ابوسعید سمنانی و خواجه نظام‌الدین در روزگار سلطنت سنجر سلجوقی ساختند و شبستان جنوبی را روضه خوان رکن‌الدین علاءالدوله سمنانی در طول وزارت ارغون‌خان سازه نمود و زیرا فساد به وجود آمده بود، در طول فتحعلی پادشاه، ذوالفقارخان به تجدید آن پرداخت. مسجد خاوری را خواجه کیقباد بن ملک شرف‌الدین سمنانی ساخته و تراس متصل به گنبد را خواجه عزالدین محمد بالیچه سمنانی وزیر میرزا شاهرخ سازه کرده میباشد.

معماری مسجد جامع سمنان

مسجد جامع سمنان دارنده چهار در تعالی ورودی از رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد شمال، جنوب، شرق و شمال غربی میباشد.
در شمال غربی به دالان درازی گشوده میگردد که در انتهای آن توکل پهنه میباشد.
درهای شمال، جنوب و شرق مسجد جامع سمنان دارنده هشتی دالان و دهلیز میباشند.
بالای درهای شمالی و شرقی تزئینات مقرنس کاری گچی خوشگل با دو گوشواره دو طبقه در طرفین با پشت بغلهای کاشی کاری گردیده وجود دارااست.
در هشتی های شمالی، جنوبی و شرقی تاق های آجری گنبد دار با تاق نماهای گوناگون با لچکی کاشی کاری گردیده مشاهده میگردند.
تراس غربی مسجد جامع سمنان به طول ۱۹/۰۵ متر، کامل آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد خیس و زیباتر از ایوانهای دیگر تاسیس شده است و کاشی کاری و کتیبه های زیبایی دارااست.
در پشت تراس غربی ، مقصوره قشنگ به طول ۲۱ متر جای دارد.

رمز اساسی جذابیت معماری مسجد روضه خوان لطف الله
رمز مهم جذابیت فعالیت معمار مسجد لطف الله، در تبادین و تناسب دو فضای عمـده میـدان نقش مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد عالم و فضای ذیل گنبد و همینطور فضاهای حدفاصل این دو مخفی میباشد. به نحوی که در قدم ابتدا؛ بیننده مسجد از فضای عظیم میدان که فاقد ویژگی محصـور بودن میباشد به فضای ابتدا، مدخل مسجد، هدایت میشود.

در قدم دوم؛ از تعدادی پله بالا رفته و در فضای دوم مدخل قرار می‌گیرد.

در قدم سوم؛ در شروع ورود به مسجد روضه خوان لطف الله که رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد خویش فضایی معدود پهنا میباشد و ارتفاع آن دو گام و به کلفتی جرز میباشد و در مسجد درنظرگرفته شده، تاخیر می نماید.

در قدم چهارم، با گردشی نود مرتبه گام به راهرویی میگذارد

قدم پنجم؛ با ورود به مسجد از اکنون و هـوای خارج (فضای میدان) آزاد شود. بیننده درین راهرو، بیش خیس خارج را از خاطر برده و در داخل مکان می‌گیرد و هنگامی متناسب با چهل گام در‌این راهرو قبلی تا اینکه به فضای مدخل شبستان می‌رسد. در واپسین قدم مكث آجل و گسست بی نقص از خارج و پیوستن به باطن فضای ذیل آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد گنبد صورت میگیرد.

تزیینات شبستان شرقی مسجد نصیرالملک
شبستان زمستانه در شرق متقارن بـا شبستان اساسی میباشد و معماری جداره مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد بیرونی شبستان، تراس را با درهـایی چـوبی کمتـر نورگیر رابطه داده میباشد.
شبستان شرقی مسجد نصیرالملک ، تزئینات و تنوع رنگی کمتری داراست.
رنگ چیره، رنگ در حالتی‌که خشت بناست. نقش چهارطاقی های بنـا، کاشی هایی با نقوش هندسی در ترکیبی از رنگهای سیاه و آبی رنگ میباشد.
رنگ مورد کاشی کاری ایـن بخـش آبی‌رنگ لاجـوردی و نقـوش گـل هـای گلدانهای آبی رنگ و صورتی می‌باشند.
تزیینات تراس جنوبی مسجد نصیرالملک
حیاط جنوبی مسجد نصیرالملک شیراز سوای کاربری خاص میباشد و صرفا برای قرینه سازی با حیاط شمالی اخلاق و رفتار گردیده‌است
با دقت به اینکه نمـای جنوبی همواره در سایه قرار گرفته در تزئینات آن از کنتراست رنگی و تیرگی روشنی بیشتری استعمال شـده میباشد.
بدنـه جنـوبـی حـيـاط کاملا با کاشی تزئین گردیده‌است.
سنگ ازاره ها به رنگ اکر در تحت جرزها تماما با دکوری از گل رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد و اسلیمی حجاری گردیده‌است.
رنگ برنده در کاشیهای به کاررفته در مقـرنس کـاری طـاق اصـلی زرد رنگ پر‌نور و سپید میباشد که لبه ای از نوار سیاه بر جلوه آن‌ها افزوده میباشد و کاشی هایی با مسئله رنگی لاجوردی و سیاه هم در قطعات خرد خیس با آنان ادغام گردیده است.
در قسمت بالایی طاق مرکزی نقش ترنج اسلیمی آبی‌رنگ پر‌نور بر مسئله سپید به عمل گرفته گردیده‌است.
بدنه داخلی ایـوان مسجد نصیرالملک از پنج ضلع ساخته شده که به طور یک درمیان ادغام مختلف آبی رنگ و زرد رنگ در قضیه سپید مشهود است.
بیرونی ترین سطح های، نقشی از طـرح درختچه افشان با گلهای سرخ (صورتی) ، نرگس (آبی رنگ) ، زنبق (بنفش) و دیگر گلهای طبیعت پردازانه داراست. در طاق نماهای در حدود طاق اصـلی شاهد به کار گیری از زردرنگ در بیشتر نقـوش ایـن بخـش هستیم.
با دورشدن از راءس حیاط به‌تدریج از کاشی هایی با موضوع قرمـز کـه آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد از ابـداعات عصر قاجار میباشد سود گرفته شد‌ه‌است.

شبستان در معماری مسجد
شبستان یا این که نصیب سرپوشیده مسجد که در آن نماز گزارده میشود ، اندام اساسی مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد کلیه مسجدهاست که معمولا دارنده دو قسمت زنانه و مردانه میباشد . این دو نصیب در مسجدها به اشکال مختلفی از یکدیگر تفکیک می‌شوند ؛ گاه به طور شبستان ویژه زنانه در طبقه بالا ( بصورت نیم طبقه یا این که کمر پوش ) پیش گویی میگردد و گاه با پرده یا این که هرگونه دیوایدر در تراز شبستان از فضای مردانه تفکیک می گردد.

این شبستان غالبا با میانسرا ( ایوان ) همدم میگردد البته در عین اکنون مسجدهایی نیز وجود دارا‌هستند که میانسرا ندارند مثل مسجد ایاسوفی ، مسجد کبود و مسجد روحانی لطف الله.

محراب در معماری مسجد
محراب یعنی تورفتگی در دیوار رو به قبله که غالبا با تزیینات فراوان رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد یاروهمدم میباشد. همه گیرترین دلیلی که برای وجودش اقامه گردیده این میباشد که جهت برگزاری صفوف نماز را مشخص و معلوم می نماید. بعضا نویسندگان توجیه دیگری را ارائه کردند که محراب ، خصوصیت شاهانه ای بود که به ساختمان مساجد وارد شد، تا مقام خلیفه یا این که نماینده او‌را در مسجد متمایز نماید.

دیدگاهی که گرابار درباره پیدایش آن ارائه می نماید. این میباشد که محراب معنایی نمادین داراست و پیدایی آن با مقصود یاداوری حضور رسول تحت عنوان اولی امام مسلمین میباشد. زیرا اولیه محراب در مسجد اموی مدینه ساخته شد.

درباره مضمون‌ واژه و کلمه منبر نقل شده : « جای بلندی که واعظ و خطیب آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد از آن بالا می رود و به وعظ و خطابه میپردازد. منبر رفته رفته در دنیا اسلام آنچنان جا به زمین خورد که یک کدام از اسباب ضروری در چیدمان داخلی مسجد در عمده شهرهای تعالی، از این رو در همگی مساجد جمعه ( جامع ) منبر های باشکوهی تحت عنوان مقام قرائت خطبه و پند برای آن‌ها و والیان آنان گذارده شد.

منبرهای اول بسیار معمولی و دارنده تعدادی پله بودند. اساسا منبر از لحاظ ساختاری از دو مثلث مسطح در دو بدنه تشکیل می‌شد که فی مابین این دو ، یک ستون پله قرار می گرفت که خطیب را به بالاترین نصیب که عرشه یا این که نشتگاه میباشد میرساند. ولی رفته رفته، بلندا و جاری شد منبرها نیز دارنده تغییرات گوناگونی شد.

صحن ( تراس )
صحن یا این که ایوان از جهاتی برای هر بیننده ای مهم‌ترین بخش مسجد میباشد. تأثیر معماری مسجد مستقیما به اندازه تراس بستگی دارااست . فضای وسیع خالی هر بیننده ای را متوقف می نماید و اورا متوجه این نکته می سازد که دنیای بی روح و کسل کننده روزانه را پشت راز نهاده میباشد. ایوان مسجد نیز همانند ایوان جلوی کلیساهای مسیحی اول ، خبر از وجود جرم می‌دهد و محدوده ای مقدس را معلوم می نماید.

حتی در‌صورتی‌که این محدوده عموما برای عبادت استعمال نشود. تراس هیچ صورت از پیش رقم خورده ای نداشت. البته صورت چهار گوش آن ، چه عریض باشد چه طويل ، موفق میباشد . در شهرهای تعالی ، ایوان پذیرای آن مجموعه از نمازگزاران روز آدینه که در مقبره جا نمی شدند ، بود و حتی‌د‌ر مرکزها کوچکتر در شرایط های خاصی مانند اعیاد یا این که نمازهای متفرقه از این گوشه و کنار به کار گیری می گردیده است . ایوان هیچگاه فضای مرده محسوب نمی‌شد .

مسجد جامع ساوه در عصر های متفاوت بوسیله هنرمندان اهل ایران تزئین مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد و تجدید بنا گردیده، اثری از بنای اول مسجد در زمانه کنونی باقی نمانده میباشد. مسجد ساوه که به طور کاملً از آجر و گل درست شده از صحن و گنبدی در جنوب، دو تراس، یک مناره، یک سری شبستان، محراب هـای متعـدد و کهن با خطـوط کوفی و دو محراب از عصر صفویه با خط ثلث در زمینی به حجم ۴۲۰۰ متر مربع درست شده میباشد. شبسـتان هـا و دهلیزهای زیبای آجـری آن از آثـار سـده ششـم و عصـر سلجوقیان به‌حساب می‌آید. صورت پلان مسجد غیر متقارن می‌باشد.

تراس ورودی
سردر ورودی مسجد ساوه در چوبی و شیشه های رنگی اش میباشد که در قرن هفتم که‌این مسجد آنقدرها هم تاریخی نبـود، در ورودی و مجموعـه سـرد ، صحیح روبـه روی گنبدخانه قرار داشته و برای پا گذاشتن به صحن مسجد می بایست از یک طاق رفیع و ۲ منـاره در دو طرفش، می گذشتند. ۲ منـاره مسجد جـامع سـاوه، قـدیمی ترین جفت مناره در سردر مساجد خواهند بود.

تراس مسجد ساوه
مسجد جامع ساوه دارنده دو حیاط عظیم میباشد که در ضلع جنوبی رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد و غربی ایوان جای‌دارد. سازندگان این بخشها، نمای بیرونی آن‌ها را با خشت و به طور کامل هنرمندانـه تزئین کرده اند. پیرامون تراس ها نیز شبستانها و حجره هایی درست شده که از آن ها تحت عنوان محل پرستش و استراحت استعمال میشد.

دهلیزهـا و راهروهـای بـزرگ، این شبستان ها را به یکدیگر متصل می نماید که هر راهرو با عرضی موازی با ۳ متر و ۵۰۰ سانتی متر و ارتفاع تقریبی ۲۰ متر تاسیس شده است. آجرهای چهارگوش نیـز کف راهروها را فرش کرده و آن را خوشگل و تماشایی ساخته میباشد. در سمت راست تراس بنا شده در ضلع غربی مسجد، روش پلـه اکوچک و باریک جای‌دارد که درواقع خط مش ورودی به پشت بام مسجد میباشد شبستان و راهروها نیز پوشیده از سقفی از گنبدی صورت میباشد که با به کار گیری از کاهگل ، سطح بیرونی آن‌ها پوشیده گردیده است.

محراب
این مسجد دربرگیرنده ۶ محراب بوده میباشد. باطن محراب و ربرروی ستون اولیه نوشته ها آیه ۲۵۴ سوره مبارکه بقره (آیه الکرسی) به خط ثلث گچبری شـده کـه قسمتی از آن از در بین رفتـه میباشد.

در ستون آتی آیه ۲۳۸ سوره بقره به خط ثلث گچبری شد‌ه‌است. بالای کتیبه نام برده ودر هشت لوزی صورت واژه و کلمه (علی) هشت توشه به خط کوفی تکرار شد‌ه‌است در اصل گچ تحت عنوان عنصری صورت پذیر کاربرد وسیعی در بناهای تاریخی خصوصا تزیین مساجد داشته میباشد آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد به همین ادله مسجد جامع ساوه نیز از این ماده در سطح کلان ای در بخـش هـای گوناگون مشتمل بر گنبد منزل مهم وشبستان های جناح جنوبی و محراب استعمال شده و اثر ها بدیعی به وجود آمده میباشد.

مناره
در کناره شمال شرقی و خارج از مسجد ساوه ، منارهای رفیع و آجری مرتبط با عصر سلجوقی واقع گردیده‌است. بخش تحت این مناره بی آلایش و قسمتهای بالایی آن با نقوش آجری مزین گردیده و بر پایه ی شواهد و مستندات، به گذر زمان مجال قسمتی از آن تخریب یا این که ریزش نموده است و ارتفـاع فعلی آن ۱۴ متر و با قطر ۳،۵ متر است.

شیوه پله ای مارپیچ که به نقوش متنوع و پررنگ مزین گردیده، قابلیت و امکان دسترسی به نوک مناره را آماده می‌آورد. در بخش تحت منار جملـه «لا رسول سپس محمد» سه توشه به خط کوفی بنائی با خشت درج شده میباشد. درزیر لبه دو کتیبه ای وجود داشته که به خط ثلث در تاریخ ۵۰۴ هجری بوده میباشد.

صحن
تراس مستطیل مربع صورت و حوضی هشت ضلعی بلندمرتبه نیز در میانه صحن مسجد جامع ساوه جای‌دارد که دلنشین و دوست داشـتنی جلـوه مـی کنـد و چهـار باغچـه با درختانی بلند در آن عرض‌اندام می نمایند.