بحرانها با آیت الله بروجردی
فدائیان اسلام تا قبل از استوارشدن رده آیتالله بروجردی آیتم حفاظت بعضا مراجع قم برای مثال آیت الله محمد تقی خوانساری بودند. البته بنابر احادیث شفاهی جان دار از سال ۱۳۲۹ش به آنگاه نواب و طرفدارانش مشکلاتی با دستگاه آیت الله بروجردی پیدا کردند.[۴۴] ریشه این اختلافات را در نوع نگاه و طریقه فدائیان که طاقت فرسا سیاسی بودند با آیت الله بروجردی که اینگونه نگاهی به سیاست و مداخله در آن نداشت (تا جایی که هیچ مداخلهای در جریان ملی شدن صنعت نفت نکرد) دانستهاند.[۴۵] این اختلافها با ورود و نفوذ فدائیان در حوزه علمیه قم شدت گرفت و تا منازعات فیزیکی برخی منسوبین به بیت آیت الله بروجردی برای مثال شخصی به اسم روضه خوان علی لُر با شماری از فدائیان پیش مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد رفت.[۴۶]
مبنی بر بعضی نقلها آیت الله بروجردی در یکی جلسات درس خویش و در یکی برخوردهای بی واسطه با فدائیان اسلام میگوید: «دعوت به اسلام و نزاع برای اسلام که بهاین شکل وجود ندارد. با ترساندن و غصب اموال عموم که نمی شود پیکار کرد.» این سخنان بهدنبال طومارهایی بود که در گلایه از فدائیان به او رسیده بود.[۴۷] بعضی اشخاص بروز این اختلافها و موضعگیریها را نتایج اقدامات بعضا اشخاص مشکوک می دانند که هم بین دوستداران فدائیان در قم و هم بین دوستداران آیت الله بروجردی حضور داشتند.[۴۸] در کنار این جریانات، خاطرات مختلفی درباره یاریهای مالی آیت الله بروجردی به فدائیان و به خصوص نواب صفوی وجود دارااست.[۴۹] آیت الله بروجردی در صدر به جانبداری از فدائیان میپرداخت و حتی از روش سیدحسین بُدَلا (۱۲۸۶-۱۳۸۲ش) که جزو شورای استفتای وی و عموزاده عبدالحسین واحدی بود، به فدائیان امداد مالی میکرد.[۵۰] البته از فصل بهار ۱۳۲۹ش اختلافها با فدائیان بالا زد و در غایت سبب ساز به سفر تنی چند از طلاب طرفدار فدائیان از قم به طهران رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد شد.[۵۱]
نواب در یکی بازپرسیها با اذعان به اعلمیت آیت الله بروجردی، درباره عدم مبادرت سیاسی به وسیله او می گوید: «اینجانب سرباز اسلام هستم و آقای بروجردی سروان می باشند. و تاوقتیکه سرباز میباشد، سروان به میدان نمیرود. وی، مقامشان بهترخیس میباشد و از طرفی، ما هستیم. در حالتی که ما نبودیم، وی مبادرت میفرمودند. با وجود ما، موردنیاز وجود ندارد که وی مبادر ت آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد بکند.»[۵۲]
بقاع نواب صفوی در گورستان وادیالسلام قم
شهید شدن و دفن
نواب صفوی، عبدالحسین واحدی، سید محمد واحدی، خلیل طهماسبی و ذوالقدر در ۲۷ دی سال ۱۳۳۴ش به دست رژیم شاهنشاهی تیرباران شدند و در آرامستان وادیالسلام قم به خاک ودیعت شدند.[۵۳] خبر اعدام آنها زمانی پخش شد که کسی انتظار آن را نداشت و آیتالله کاشانی در زندان بود و نتوانست کاری ایفا دهد.[۵۴] آیت الله بروجردی در مورد اعدام نواب صفوی و فدائیان اسلام دخالتی نکرد که ولی این را ناشی از یقین او به عدم اعدام آنها به وسیله رژیم میدانند.[۵۵] ربانی شیرازی دخالت نکردن بروجردی در مورد اعدام نواب را کذب محض و بهتان دانسته و میگوید: حیث وی این بود که «رژیم در صورتیکه بخواهد کاری نماید و اینجا بیایند ما جلویشان را می گیریم و با وجود ما کاری نمیتوانند بکنند». حتی وی شب پیشین اعدام پس از استحضار از مجال اجرای حکم، با غم به پیشکار خویش میگوید که الان جنبش کن و خودت را به دربار برسان و برو پیش فرمانروا و بگو که حیث آیتالله این میباشد که نواب اعدام نشود و جلوی این شغل را بگیرید. حاج احمد پیشکار میگوید درصورتی که اذن دهید الان شب میباشد فردا نخستین وقت تکان کنم که وی گفته بود باشد صرفا سریع مبادرت فرمایید. حاج احمد فردا سریعا پیش سلطان میرود و پیغام آیتالله را می رساند و فرمان روا میگوید اذن دهید بپرسم موضوع چه شدهاست که هنگامی پرسیده بود آنان هم به وی گفته بودند که همین الان او را اعدام کردند.[۵۶] فرستاده جعفریان نیز اعدام ناگهانی نواب صفوی را توجیه مناسبی برای بی سروصدا آیتالله بروجردی دانسته میباشد.[۵۷]
بحرانها با آیت الله بروجردی
فدائیان اسلام تا قبل از استوارشدن رده آیتالله بروجردی آیتم حفاظت بعضا مراجع قم برای مثال آیت الله محمد تقی خوانساری بودند. البته بنابر احادیث شفاهی جان دار از سال ۱۳۲۹ش به آنگاه نواب و طرفدارانش مشکلاتی با دستگاه آیت الله بروجردی پیدا کردند.[۴۴] ریشه این اختلافات را در نوع نگاه و طریقه فدائیان که طاقت فرسا سیاسی بودند با آیت الله بروجردی که اینگونه نگاهی به سیاست و مداخله در آن نداشت (تا جایی که هیچ مداخلهای در جریان ملی شدن صنعت نفت نکرد) دانستهاند.[۴۵] این اختلافها با ورود و نفوذ فدائیان در حوزه علمیه قم شدت گرفت و تا منازعات فیزیکی برخی منسوبین به بیت آیت الله بروجردی برای مثال شخصی به اسم روضه خوان علی لُر با شماری از فدائیان پیش مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد رفت.[۴۶]
مبنی بر بعضی نقلها آیت الله بروجردی در یکی جلسات درس خویش و در یکی برخوردهای بی واسطه با فدائیان اسلام میگوید: «دعوت به اسلام و نزاع برای اسلام که بهاین شکل وجود ندارد. با ترساندن و غصب اموال عموم که نمی شود پیکار کرد.» این سخنان بهدنبال طومارهایی بود که در گلایه از فدائیان به او رسیده بود.[۴۷] بعضی اشخاص بروز این اختلافها و موضعگیریها را نتایج اقدامات بعضا اشخاص مشکوک می دانند که هم بین دوستداران فدائیان در قم و هم بین دوستداران آیت الله بروجردی حضور داشتند.[۴۸] در کنار این جریانات، خاطرات مختلفی درباره یاریهای مالی آیت الله بروجردی به فدائیان و به خصوص نواب صفوی وجود دارااست.[۴۹] آیت الله بروجردی در صدر به جانبداری از فدائیان میپرداخت و حتی از روش سیدحسین بُدَلا (۱۲۸۶-۱۳۸۲ش) که جزو شورای استفتای وی و عموزاده عبدالحسین واحدی بود، به فدائیان امداد مالی میکرد.[۵۰] البته از فصل بهار ۱۳۲۹ش اختلافها با فدائیان بالا زد و در غایت سبب ساز به سفر تنی چند از طلاب طرفدار فدائیان از قم به طهران رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد شد.[۵۱]
نواب در یکی بازپرسیها با اذعان به اعلمیت آیت الله بروجردی، درباره عدم مبادرت سیاسی به وسیله او می گوید: «اینجانب سرباز اسلام هستم و آقای بروجردی سروان می باشند. و تاوقتیکه سرباز میباشد، سروان به میدان نمیرود. وی، مقامشان بهترخیس میباشد و از طرفی، ما هستیم. در حالتی که ما نبودیم، وی مبادرت میفرمودند. با وجود ما، موردنیاز وجود ندارد که وی مبادر ت آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد بکند.»[۵۲]
بقاع نواب صفوی در گورستان وادیالسلام قم
شهید شدن و دفن
نواب صفوی، عبدالحسین واحدی، سید محمد واحدی، خلیل طهماسبی و ذوالقدر در ۲۷ دی سال ۱۳۳۴ش به دست رژیم شاهنشاهی تیرباران شدند و در آرامستان وادیالسلام قم به خاک ودیعت شدند.[۵۳] خبر اعدام آنها زمانی پخش شد که کسی انتظار آن را نداشت و آیتالله کاشانی در زندان بود و نتوانست کاری ایفا دهد.[۵۴] آیت الله بروجردی در مورد اعدام نواب صفوی و فدائیان اسلام دخالتی نکرد که ولی این را ناشی از یقین او به عدم اعدام آنها به وسیله رژیم میدانند.[۵۵] ربانی شیرازی دخالت نکردن بروجردی در مورد اعدام نواب را کذب محض و بهتان دانسته و میگوید: حیث وی این بود که «رژیم در صورتیکه بخواهد کاری نماید و اینجا بیایند ما جلویشان را می گیریم و با وجود ما کاری نمیتوانند بکنند». حتی وی شب پیشین اعدام پس از استحضار از مجال اجرای حکم، با غم به پیشکار خویش میگوید که الان جنبش کن و خودت را به دربار برسان و برو پیش فرمانروا و بگو که حیث آیتالله این میباشد که نواب اعدام نشود و جلوی این شغل را بگیرید. حاج احمد پیشکار میگوید درصورتی که اذن دهید الان شب میباشد فردا نخستین وقت تکان کنم که وی گفته بود باشد صرفا سریع مبادرت فرمایید. حاج احمد فردا سریعا پیش سلطان میرود و پیغام آیتالله را می رساند و فرمان روا میگوید اذن دهید بپرسم موضوع چه شدهاست که هنگامی پرسیده بود آنان هم به وی گفته بودند که همین الان او را اعدام کردند.[۵۶] فرستاده جعفریان نیز اعدام ناگهانی نواب صفوی را توجیه مناسبی برای بی سروصدا آیتالله بروجردی دانسته میباشد.[۵۷]
جایگاه تاریخی و معنوی نام امام حسن مجتبی (ع) در مسجد فکوری مشهد