رده علمی روحانی طوسی
روحانی طوسی میگوید: «محمد بن علی بن حسین، حافظ روایات، با خبر به فقه و رجال، و حدیث شناس بود که در محافظت و کثرت دانش، مانند وی بین قمیها چشم مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد نشد.»[۱۴]
نجاشی در وصفش می گوید:
روحانی ما و عالم ما... که وارد بغداد شد و با اینکه معدود سن و سال بود شیوخ طائفه از وی حدیث میشنیدند.[۱۵]
روحانی صدوق را به دلیل فراوانی اثر ها، به ویژه، در مورد سخن[یادداشت ۲] و تکامل درنگهای وی نسبت به شخصیتهای متقدم، نماینده اساسی مدرسه کلامی قم دانستهاند.[۱۶] اورده شده اولیه کسی که ابنبابویه را صدوق نامیده ابنادریس حلی در سرائر میباشد.[۱۷][یادداشت ۳] بعضا دانشمندان درباره وجه تسمیه روضه خوان صدوق بر این باورند که زیرا او در نقل حدیث از ائمه علیهم السلام خصوصا امام باقر و امام درستگو علیهماالسلام از شیوه صواب بیرون نشده و در فهم و شعور آنان به غلط نرفته میباشد؛ صدوق رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد نامیده گردیدهاست.[۱۸]
مشایخ و اساتید وی
او در شهرهای متعدد نزد مشایخ و حفاظ بخش اعظمی از ائمه حدیث و غیر آن ها، به آموزش دانش پرداخته که شمارشان به ۲۶۰ نفر می رسد.[۱۹] برخی از مشایخ او آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد از این قرارند:
احمد بن علی بن ابراهیم بن هاشم قمی[۲۰]
احمد بن محمد بن عیسی[۲۱]
پدرش علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی[۲۲]
محمد بن حسن بن احمد بن ولید قمی[۲۳]
محمد بن موسی بن متوکل[۲۴]
شاگردان و راویان از وی
با دقت به اینکه روضه خوان صدوق از جوانی در شغل تکثیر خبرها بوده، راویان از او می بایست بسیار بوده باشند اما به حیث از در بین رفتن بعضی از کتاب ها مثل تاریخ ری تاثیر روضه خوان منتجب الدین، رجال الشیعه تاثیر ابنبطریق و شیوخ الشیعة تاثیر علی بن حکم، اسامی راویان از او به نحو بی نقص در اختیار وجود ندارد. آنچه امروزه از آن آگاهیم ۲۷ نفرند:[۲۵]
احمد بن علی بن محمد بن عباس بن نوح
احمد بن محمد بن تربک الرهاوی
ابومحمد احمد بن محمد معمری
جعفر بن احمد بن علی ابومحمد قمی مستقر ری که در مشایخ او نیز نامش آمده میباشد.
جعفر بن احمد مریسی
جعفر بن حسن بن حسکه قمی
حسن بن احمد بن محمد بن هیثم عجلی رازی
حسن بن حسین علی بن بابویه
حسن بن عنبس بن مسعود بن سلامت
حسن بن محمد بن حسن شیبانی قمی، تالیف کننده تاریخ قم.
حسین بن عبیدالله بن ابراهیم غضائری
حسین بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی، اخوی او.
عبدالصمد بن محمد تمیمی
علی بن احمد بن عباس نجاشی، فرزند نجاشی رجالی تعالی.
سید ابوالبرکات علی بن حسین جوزی حلی حسینی
سید مرتضی دانش الهدی
علی بن حسین بن موسی
علی بن محمد خزاز
ابوالقاسم علی بن محمد مقری
محمد بن احمد بن عباس بن فاخر دوریستی
محمد بن احمد بن علی
محمد بن احمد بن علی بن حسن بن شاذان قمی، پسر خواهر جعفر بن محمد بن قولویه، مولف کتاب ایضاح دفائن النواصب.
محمد بن جعفر بن محمد قصار رازی
محمد بن حسن بن اسحاق بن حسن بن حسین بن اسحاق بن موسی بن جعفر(ع)
محمد بن سلیمان الحمرانی
محمد بن طلحه بن محمد نعالی بغدادی، که از شیوخ خطیب بغدادی میباشد.
محمد بن محمد بن نعمان، روضه خوان موءثر
هارون بن موسی تلعکبری
بینشها
بینشهای کلامی
روضه خوان صدوق در حرف به مدرسه کلامی حدیثگرای قم وابستگی داشت.[۲۶] او برآن بود آدم مدام و در تمامی اکنون به الهام الهی یا این که حجت الهی احتیاج دارااست تا معبود را بشناسد و عقل سوای امداد وحی اقتدار آشنایی آفریدگار و کشف معارف فقاهتی را ندارد.[۲۷] آورده شده او در هیچ یک از اثرها خویش به طور غیروابسته به دعوا عقل نپرداخته میباشد.[۲۸] روحانی صدوق با استناد به احادیث،[۲۹] مشاجره و جدل در ارتباط ذات معبود را روا نمیداند و با الهام از احادیث ضدتشبیهی، هیچ نوع شباهتی در میان معبود و مخلوقات قایل وجود ندارد و کل صفات بنده را از خدا نفی نموده است.[۳۰][یادداشت ۴] از بینش صدوق، نبی(ص) و امامان(ع) برگزیدگان و دوستداشتنیترین مخلوقات پروردگار می باشند و آفریدگار، دنیا را به خیال و خاطر آنان آفریده میباشد.[۳۲] او امامان را همچون پیامبران(ع)، معصوم میدانست؛[۳۳] ولی قائل به سهو النبی(ص) بود و انکار آن را بزرگ نمایی میدانست.[۳۴] برخی، روحانی صدوق را محدثی عقلگرا دانستهاند که به مکان عامل، از احادیث منفعت می برد؛ ولی لابلای مطالب خویش به دلیل عقلی نیز اعتنا داشت.[۳۵]
اثر ها
نوشتهعلمیٔ مهم: اثر ها روحانی صدوق
گروه تألیفات روضه خوان صدوق به ۳۰۰ تاثیر می رسد که روحانی طوسی در کتاب الفهرست، ۴۰ عدد از آنان را کتاب میشمرد که یکیاز آنان اینجانب لایحضره الفقیه[۳۶] از کتاب ها اربعه شیعه میباشد؛ و نجاشی (متوفای ۴۵۰ق) در فهرست خود حدود ۲۰۰ تاثیر او را می آورد و بخش اعظمی از اثرها وی به دست ما نرسیده میباشد:[۳۷]
التوحید
کتاب النبوة
کمال الدین
إثبات الوصیة لعلی(ع)
ثابت النص علی الائمة(ع)
عیون خبرها الرضا(ع)
علل الشرائع
اجر الأعمال و عقاب الأعمال
معانی الاخبار
الخصال
الامالی
الاعتقادات
صفات الشیعه
دلائل الأئمة و معجزاتهم علیهم السلام
المقنع فی الفقه
المعرفة فی ادب النبی و أمیر المؤمنین و الحسن و الحسین علیهم السلام
کتاب الفرق
کتاب کردار الإنسان
کتاب الغیبة
الرسالة فی أرکان الإسلام.[۳۸]
کتاب مدینة العلم، جامعترین و بی نقص ترین تاثیر صدوق که در تهاجم ها مخالفین به کتابخانههای شیعه از دربین رفته میباشد.[۳۹] این کتاب به نقل از روضه خوان طوسی از اینجانب لا یحضر بزرگتر بوده میباشد.[۴۰] ابنشهرآشوب نقل مینماید اینجانب لا یحضر چهار جزء دارااست و مدینة العلم دارنده ده جزء میباشد.[۴۱]
رده علمی روحانی طوسی
روحانی طوسی میگوید: «محمد بن علی بن حسین، حافظ روایات، با خبر به فقه و رجال، و حدیث شناس بود که در محافظت و کثرت دانش، مانند وی بین قمیها چشم مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد نشد.»[۱۴]
نجاشی در وصفش می گوید:
روحانی ما و عالم ما... که وارد بغداد شد و با اینکه معدود سن و سال بود شیوخ طائفه از وی حدیث میشنیدند.[۱۵]
روحانی صدوق را به دلیل فراوانی اثر ها، به ویژه، در مورد سخن[یادداشت ۲] و تکامل درنگهای وی نسبت به شخصیتهای متقدم، نماینده اساسی مدرسه کلامی قم دانستهاند.[۱۶] اورده شده اولیه کسی که ابنبابویه را صدوق نامیده ابنادریس حلی در سرائر میباشد.[۱۷][یادداشت ۳] بعضا دانشمندان درباره وجه تسمیه روضه خوان صدوق بر این باورند که زیرا او در نقل حدیث از ائمه علیهم السلام خصوصا امام باقر و امام درستگو علیهماالسلام از شیوه صواب بیرون نشده و در فهم و شعور آنان به غلط نرفته میباشد؛ صدوق رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد نامیده گردیدهاست.[۱۸]
مشایخ و اساتید وی
او در شهرهای متعدد نزد مشایخ و حفاظ بخش اعظمی از ائمه حدیث و غیر آن ها، به آموزش دانش پرداخته که شمارشان به ۲۶۰ نفر می رسد.[۱۹] برخی از مشایخ او آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد از این قرارند:
احمد بن علی بن ابراهیم بن هاشم قمی[۲۰]
احمد بن محمد بن عیسی[۲۱]
پدرش علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی[۲۲]
محمد بن حسن بن احمد بن ولید قمی[۲۳]
محمد بن موسی بن متوکل[۲۴]
شاگردان و راویان از وی
با دقت به اینکه روضه خوان صدوق از جوانی در شغل تکثیر خبرها بوده، راویان از او می بایست بسیار بوده باشند اما به حیث از در بین رفتن بعضی از کتاب ها مثل تاریخ ری تاثیر روضه خوان منتجب الدین، رجال الشیعه تاثیر ابنبطریق و شیوخ الشیعة تاثیر علی بن حکم، اسامی راویان از او به نحو بی نقص در اختیار وجود ندارد. آنچه امروزه از آن آگاهیم ۲۷ نفرند:[۲۵]
احمد بن علی بن محمد بن عباس بن نوح
احمد بن محمد بن تربک الرهاوی
ابومحمد احمد بن محمد معمری
جعفر بن احمد بن علی ابومحمد قمی مستقر ری که در مشایخ او نیز نامش آمده میباشد.
جعفر بن احمد مریسی
جعفر بن حسن بن حسکه قمی
حسن بن احمد بن محمد بن هیثم عجلی رازی
حسن بن حسین علی بن بابویه
حسن بن عنبس بن مسعود بن سلامت
حسن بن محمد بن حسن شیبانی قمی، تالیف کننده تاریخ قم.
حسین بن عبیدالله بن ابراهیم غضائری
حسین بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی، اخوی او.
عبدالصمد بن محمد تمیمی
علی بن احمد بن عباس نجاشی، فرزند نجاشی رجالی تعالی.
سید ابوالبرکات علی بن حسین جوزی حلی حسینی
سید مرتضی دانش الهدی
علی بن حسین بن موسی
علی بن محمد خزاز
ابوالقاسم علی بن محمد مقری
محمد بن احمد بن عباس بن فاخر دوریستی
محمد بن احمد بن علی
محمد بن احمد بن علی بن حسن بن شاذان قمی، پسر خواهر جعفر بن محمد بن قولویه، مولف کتاب ایضاح دفائن النواصب.
محمد بن جعفر بن محمد قصار رازی
محمد بن حسن بن اسحاق بن حسن بن حسین بن اسحاق بن موسی بن جعفر(ع)
محمد بن سلیمان الحمرانی
محمد بن طلحه بن محمد نعالی بغدادی، که از شیوخ خطیب بغدادی میباشد.
محمد بن محمد بن نعمان، روضه خوان موءثر
هارون بن موسی تلعکبری
بینشها
بینشهای کلامی
روضه خوان صدوق در حرف به مدرسه کلامی حدیثگرای قم وابستگی داشت.[۲۶] او برآن بود آدم مدام و در تمامی اکنون به الهام الهی یا این که حجت الهی احتیاج دارااست تا معبود را بشناسد و عقل سوای امداد وحی اقتدار آشنایی آفریدگار و کشف معارف فقاهتی را ندارد.[۲۷] آورده شده او در هیچ یک از اثرها خویش به طور غیروابسته به دعوا عقل نپرداخته میباشد.[۲۸] روحانی صدوق با استناد به احادیث،[۲۹] مشاجره و جدل در ارتباط ذات معبود را روا نمیداند و با الهام از احادیث ضدتشبیهی، هیچ نوع شباهتی در میان معبود و مخلوقات قایل وجود ندارد و کل صفات بنده را از خدا نفی نموده است.[۳۰][یادداشت ۴] از بینش صدوق، نبی(ص) و امامان(ع) برگزیدگان و دوستداشتنیترین مخلوقات پروردگار می باشند و آفریدگار، دنیا را به خیال و خاطر آنان آفریده میباشد.[۳۲] او امامان را همچون پیامبران(ع)، معصوم میدانست؛[۳۳] ولی قائل به سهو النبی(ص) بود و انکار آن را بزرگ نمایی میدانست.[۳۴] برخی، روحانی صدوق را محدثی عقلگرا دانستهاند که به مکان عامل، از احادیث منفعت می برد؛ ولی لابلای مطالب خویش به دلیل عقلی نیز اعتنا داشت.[۳۵]
اثر ها
نوشتهعلمیٔ مهم: اثر ها روحانی صدوق
گروه تألیفات روضه خوان صدوق به ۳۰۰ تاثیر می رسد که روحانی طوسی در کتاب الفهرست، ۴۰ عدد از آنان را کتاب میشمرد که یکیاز آنان اینجانب لایحضره الفقیه[۳۶] از کتاب ها اربعه شیعه میباشد؛ و نجاشی (متوفای ۴۵۰ق) در فهرست خود حدود ۲۰۰ تاثیر او را می آورد و بخش اعظمی از اثرها وی به دست ما نرسیده میباشد:[۳۷]
التوحید
کتاب النبوة
کمال الدین
إثبات الوصیة لعلی(ع)
ثابت النص علی الائمة(ع)
عیون خبرها الرضا(ع)
علل الشرائع
اجر الأعمال و عقاب الأعمال
معانی الاخبار
الخصال
الامالی
الاعتقادات
صفات الشیعه
دلائل الأئمة و معجزاتهم علیهم السلام
المقنع فی الفقه
المعرفة فی ادب النبی و أمیر المؤمنین و الحسن و الحسین علیهم السلام
کتاب الفرق
کتاب کردار الإنسان
کتاب الغیبة
الرسالة فی أرکان الإسلام.[۳۸]
کتاب مدینة العلم، جامعترین و بی نقص ترین تاثیر صدوق که در تهاجم ها مخالفین به کتابخانههای شیعه از دربین رفته میباشد.[۳۹] این کتاب به نقل از روضه خوان طوسی از اینجانب لا یحضر بزرگتر بوده میباشد.[۴۰] ابنشهرآشوب نقل مینماید اینجانب لا یحضر چهار جزء دارااست و مدینة العلم دارنده ده جزء میباشد.[۴۱]
جایگاه تاریخی و معنوی نام امام حسن مجتبی (ع) در مسجد فکوری مشهد