مجله خبری مساجد

قیام کنندگان یار مسلم
ابوالفرج اصفهانی می‌نویسد: هنگام خروج مسلم، کوفیان نزد وی اجتماع کردند تا آن جا که مسجد و بازار کوفه از جمعیت پر شد وپیوسته بر جمعیت افزوده می‌شد تا این که عمل بر ابن زیاد مشقت بار شد و به تنگنا زمین‌خورد.(فو اللّه ما لبثنا إلاّ قليلا حتى امتلأ المسجد من الناس، و السوق ما زالوا يتوثّبون حتى المساء، فضاق بعبيد اللّه مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد أمره)

[۱۴]هنگام خروج از مکه
ابن سعد و ابن عساکر تعداد ملازمان امام(ع) را ۶۰ نفر از کوفیان و ۱۹ نفر از بنی هاشم (مرد، زن و بچه) رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد نوشته‌اند.[۲۵]
ابن اعثم، خوارزمی، محمد بن طلحه شافعی، اربلی و ابن صباغ مالکی ملازمان امام(ع) را هنگام خروج حضرت از مکه ۸۲ نفر آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد نوشته‌اند.[۲۶]
ابن قتیبه دینوری و ابن عبد و بنده ربه از گویش مسلم بن عقیل هنگام شهادتش (که مصادف با فرصت خروج امام(ع) از مکه بوده) ملازمان امام حسین(ع) از زن و مرد را، ۹۰ نفر نوشته‌اند.[۲۷]
ابن کثیر، ملازمان امام(علیه‌السلام) را در حدود ۳۰۰ نفر نوشته میباشد.[۲۸]
در کربلا (قبل از عاشورا)
عمّار دهنی به گزارش امام باقر(ع) یاران امام حسین(ع) را هنگام ورود به کربلا ۱۴۵ نفر (۴۵ نفر سواره و ۱۰۰ نفر پیاده) بیان نموده است.[۲۹]
بعضا مورخان ۸۹ نفر نوشته‌اند، با این توضیح که ۵۰ نفر اصحاب امام، ۲۰ نفر از سپاه معاند (که به امام پیوستند) و ۱۹ نفر از اهل بیت امام (ع).[۳۰] بعضی مورخان، تعداد سواران امام را ۳۲ نفر در مسیر کربلا نوشته‌اند.[۳۱]
یعقوبی اصحاب و اهل بیت امام را ۶۲ یا این که ۷۲ نفر گزارش نموده است.[۳۲]
مسعودی فقط مورخی میباشد که داده های عددی اصحاب امام را هنگام روانه شدن به کربلا به یار سپاه حرّ، ۵۰۰ سوار و حدود ۱۰۰ پیاده نوشته میباشد.[۳۳]
ابن شهر آشوب تعداد یاران امام را در کربلا (قبل از عاشورا) ۸۲ نفر نوشته میباشد.[۳۴]
ابن أبّار بَلَنْسی (م ۶۵۸ ق) بیش تر از ۷۰ نفر پیاده و سواره نوشته میباشد.[۳۵]
روز عاشورا
مشهورترین و پرگوینده‌ترین قسم، ۷۲ نفر میباشد. ابومِخنَف به گزارش ضحاک بن عبدالله مشرقی، یاران امام حسین(ع) را در روز عاشورا ۷۲ نفر (۳۲ نفر سواره و ۴۰ پیاده) نوشته میباشد.[۳۶]
گزارش حصین بن عبدالرحمن از سعد بن عبیده که یاران امام(ع) را در حدود ۱۰۰ نفر دانسته میباشد.[۳۷]
طبری از ابومخنف از پیمان زید بن علی، یاران امام(ع) را ۳۰۰ نفر نوشته میباشد.[۳۸].
حکم دهنده نعمان مغربی، معدود‌خیس از ۷۰ نفر را نیز گفته میباشد.[۳۹]
مسعودی تالیف کننده کتاب ثابت الوصیه ۶۱ نفر نوشته میباشد.[۴۰]
خوارزمی (بنابر روایتی) ۱۱۴ نفر نوشته میباشد.[۴۱]
سبط ابن جوزی، ۱۴۵ نفر (۴۵ نفر سواره و ۱۰۰ نفر پیاده) نوشته میباشد.[۴۲]
ابن حجر هیتمی، بیش تر از ۸۰ نفر (هشتاد و چندین نفر) نوشته میباشد.[۴۳]
دانشنامه امام حسین(ع) داده های عددی شهیدان کربلا را ۱۵۵ نفر دانسته میباشد و بیشتر از این تعداد را دارنده منابع دارای اعتبار نمی‌داند.[۴۴]
مخلوط قوم و قبیله‌ای یاران امام حسین(ع)
یکی‌از پژوهشگران معاصر، فهرستی ۱۰۴ نفره از ادغام خاندان‌ای شهدای بنی هاشم و غیر آن‌ها از شروع نهضت به گستردن تحت آورده میباشد:

هاشمیان و موالی آنها (با محاسبه مسلم بن عقیل): ۲۶ نفر،
اسدیان: ۷ نفر،
هَمْدانیان: ۱۴ نفر،
مَذْحِجیان: ۸ نفر،
انصار: ۷ نفر،
بَجَلیان و خثعمیان: ۴ نفر،
کنده: ۵ نفر،
غِفاریان: ۳ نفر،
کلبیان: ۳ نفر،
اَزْدیان: ۷ نفر،
عبدیان: ۷ نفر،
تِیْبین: ۷ نفر،
طائی‌ها: ۲ نفر،
تغلبیان: ۵ نفر،
جُهَنیان: ۳ نفر،
تمیمیان: ۲ نفر،
اشخاص متفرقه: ۳ نفر.[۴۵]

ابن سعد و ذهبی، همراهان مسلم را در قیام کوفه، ۴۰۰ نفر،[۱۵]
طبری و روحانی مفید ۴هزار نفر[۱۶]
ابن اعثم، مسعودی و خوارزمی، ۱۸هزار یا بیشتر،[۱۷]
ابن شهرآشوب، ۸هزار نفر[۱۸]
و ابن حجر عسقلانی ۴۰ هزار نفر[۱۹] نوشته‌اند.
محاصره کنندگان مسلم
در جریان دستگیری مسلم توسط نیروهای حکومت کوفه، بعضا منابع، تعداد اشخاصی را که مأمور ایفا این شغل شده بودند، ۶۰ یا ۷۰ نفر[۲۰] و بعضی دیگر ۱۰۰ نفر[۲۱] یا ۳۰۰ نفر[۲۲] نوشته‌اند.

بازه زمانی حرکت امام
قیام امام حسین(ع) از روزی که بیعت با یزید را نپذیرفت تا روز عاشورا ۱۷۵ روز طول کشید که از این مجال، ۱۲ روز در مدینه و ۴ ماه و ۱۰ روز در مکه و ۲۳ روز در رویکرد مکه تا کربلا و ۸ روز در کربلا (دوم تا دهم محرم) سپری شد.

تعداد منزل‌های بین راه
امام حسین(ع) ۱۸ منزلگاه میان مکه و کوفه (حدود ۴۳۰ کیلومتر) را برای رسیدن به کربلا پشت رمز گذاشت. فاصله در بین هر دو منزلگاه در بین ۳ تا ۵ فرسخ (۱۶ تا ۲۷ کیلومتر) بود.

آمار اصحاب امام حسین(ع)
متاسفانه هیچ نحوه‌ای برای دست یافتن به آمار دقیق و حقیقی یاران امام حسین(ع)، وجود ندارد و مستندات و مدارک دست اولیه یعنی شاهدان عینی تعداد یاران امام(ع) را متفاوت نقل کرده‌اند و نیز در ثبت و ضبط نام افراد در منابع تاریخ و حدیث، از نظم و قاعده مشخصی تبعیت نشده هست و گاه یک نفر به اعتبار اسم، کنیه، نام پدر یا مادر و یا حتی با مشخصات تیره و تبار، به یک سری شکل ثبت شده است و از سوی دیگر تعداد یاران امام حسین(علیه‌السلام) در همه مراحل قیام، ثابت نبوده، بلکه توده‌ای از کاروان امام غیر وابسته و گردآوری‌ای به آن می‌پیوستند.

با دقت به آنچه گفته شد برای آنکه تا حد امکان، گزارش روشنی در این باره ارائه خواهد شد، آمار اصحاب امام(ع) در چهار برهه زمانی زمانی و مکانی از روند قیام، تفحص و ارائه می گردد:

هنگام خروج از مدینه
بسیاری از منابع، هیچ سخنی از تعداد همراهان امام(ع) به فی مابین نیاورده‌اند.[۲۳] صرفا رقمی که در این مورد وجود دارااست، در ماجرا شیخ صدوق از امام درستگو(ع) هست که در آن تعداد یاران و اهل بیت همدم امام حسین(ع) هنگام خروج از مدینه، ۲۱ نفر گزارش شد‌ه‌است.[۲۴]

قیام کنندگان یار مسلم
ابوالفرج اصفهانی می‌نویسد: هنگام خروج مسلم، کوفیان نزد وی اجتماع کردند تا آن جا که مسجد و بازار کوفه از جمعیت پر شد وپیوسته بر جمعیت افزوده می‌شد تا این که عمل بر ابن زیاد مشقت بار شد و به تنگنا زمین‌خورد.(فو اللّه ما لبثنا إلاّ قليلا حتى امتلأ المسجد من الناس، و السوق ما زالوا يتوثّبون حتى المساء، فضاق بعبيد اللّه مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد أمره)

[۱۴]هنگام خروج از مکه
ابن سعد و ابن عساکر تعداد ملازمان امام(ع) را ۶۰ نفر از کوفیان و ۱۹ نفر از بنی هاشم (مرد، زن و بچه) رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد نوشته‌اند.[۲۵]
ابن اعثم، خوارزمی، محمد بن طلحه شافعی، اربلی و ابن صباغ مالکی ملازمان امام(ع) را هنگام خروج حضرت از مکه ۸۲ نفر آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد نوشته‌اند.[۲۶]
ابن قتیبه دینوری و ابن عبد و بنده ربه از گویش مسلم بن عقیل هنگام شهادتش (که مصادف با فرصت خروج امام(ع) از مکه بوده) ملازمان امام حسین(ع) از زن و مرد را، ۹۰ نفر نوشته‌اند.[۲۷]
ابن کثیر، ملازمان امام(علیه‌السلام) را در حدود ۳۰۰ نفر نوشته میباشد.[۲۸]
در کربلا (قبل از عاشورا)
عمّار دهنی به گزارش امام باقر(ع) یاران امام حسین(ع) را هنگام ورود به کربلا ۱۴۵ نفر (۴۵ نفر سواره و ۱۰۰ نفر پیاده) بیان نموده است.[۲۹]
بعضا مورخان ۸۹ نفر نوشته‌اند، با این توضیح که ۵۰ نفر اصحاب امام، ۲۰ نفر از سپاه معاند (که به امام پیوستند) و ۱۹ نفر از اهل بیت امام (ع).[۳۰] بعضی مورخان، تعداد سواران امام را ۳۲ نفر در مسیر کربلا نوشته‌اند.[۳۱]
یعقوبی اصحاب و اهل بیت امام را ۶۲ یا این که ۷۲ نفر گزارش نموده است.[۳۲]
مسعودی فقط مورخی میباشد که داده های عددی اصحاب امام را هنگام روانه شدن به کربلا به یار سپاه حرّ، ۵۰۰ سوار و حدود ۱۰۰ پیاده نوشته میباشد.[۳۳]
ابن شهر آشوب تعداد یاران امام را در کربلا (قبل از عاشورا) ۸۲ نفر نوشته میباشد.[۳۴]
ابن أبّار بَلَنْسی (م ۶۵۸ ق) بیش تر از ۷۰ نفر پیاده و سواره نوشته میباشد.[۳۵]
روز عاشورا
مشهورترین و پرگوینده‌ترین قسم، ۷۲ نفر میباشد. ابومِخنَف به گزارش ضحاک بن عبدالله مشرقی، یاران امام حسین(ع) را در روز عاشورا ۷۲ نفر (۳۲ نفر سواره و ۴۰ پیاده) نوشته میباشد.[۳۶]
گزارش حصین بن عبدالرحمن از سعد بن عبیده که یاران امام(ع) را در حدود ۱۰۰ نفر دانسته میباشد.[۳۷]
طبری از ابومخنف از پیمان زید بن علی، یاران امام(ع) را ۳۰۰ نفر نوشته میباشد.[۳۸].
حکم دهنده نعمان مغربی، معدود‌خیس از ۷۰ نفر را نیز گفته میباشد.[۳۹]
مسعودی تالیف کننده کتاب ثابت الوصیه ۶۱ نفر نوشته میباشد.[۴۰]
خوارزمی (بنابر روایتی) ۱۱۴ نفر نوشته میباشد.[۴۱]
سبط ابن جوزی، ۱۴۵ نفر (۴۵ نفر سواره و ۱۰۰ نفر پیاده) نوشته میباشد.[۴۲]
ابن حجر هیتمی، بیش تر از ۸۰ نفر (هشتاد و چندین نفر) نوشته میباشد.[۴۳]
دانشنامه امام حسین(ع) داده های عددی شهیدان کربلا را ۱۵۵ نفر دانسته میباشد و بیشتر از این تعداد را دارنده منابع دارای اعتبار نمی‌داند.[۴۴]
مخلوط قوم و قبیله‌ای یاران امام حسین(ع)
یکی‌از پژوهشگران معاصر، فهرستی ۱۰۴ نفره از ادغام خاندان‌ای شهدای بنی هاشم و غیر آن‌ها از شروع نهضت به گستردن تحت آورده میباشد:

هاشمیان و موالی آنها (با محاسبه مسلم بن عقیل): ۲۶ نفر،
اسدیان: ۷ نفر،
هَمْدانیان: ۱۴ نفر،
مَذْحِجیان: ۸ نفر،
انصار: ۷ نفر،
بَجَلیان و خثعمیان: ۴ نفر،
کنده: ۵ نفر،
غِفاریان: ۳ نفر،
کلبیان: ۳ نفر،
اَزْدیان: ۷ نفر،
عبدیان: ۷ نفر،
تِیْبین: ۷ نفر،
طائی‌ها: ۲ نفر،
تغلبیان: ۵ نفر،
جُهَنیان: ۳ نفر،
تمیمیان: ۲ نفر،
اشخاص متفرقه: ۳ نفر.[۴۵]

ابن سعد و ذهبی، همراهان مسلم را در قیام کوفه، ۴۰۰ نفر،[۱۵]
طبری و روحانی مفید ۴هزار نفر[۱۶]
ابن اعثم، مسعودی و خوارزمی، ۱۸هزار یا بیشتر،[۱۷]
ابن شهرآشوب، ۸هزار نفر[۱۸]
و ابن حجر عسقلانی ۴۰ هزار نفر[۱۹] نوشته‌اند.
محاصره کنندگان مسلم
در جریان دستگیری مسلم توسط نیروهای حکومت کوفه، بعضا منابع، تعداد اشخاصی را که مأمور ایفا این شغل شده بودند، ۶۰ یا ۷۰ نفر[۲۰] و بعضی دیگر ۱۰۰ نفر[۲۱] یا ۳۰۰ نفر[۲۲] نوشته‌اند.

بازه زمانی حرکت امام
قیام امام حسین(ع) از روزی که بیعت با یزید را نپذیرفت تا روز عاشورا ۱۷۵ روز طول کشید که از این مجال، ۱۲ روز در مدینه و ۴ ماه و ۱۰ روز در مکه و ۲۳ روز در رویکرد مکه تا کربلا و ۸ روز در کربلا (دوم تا دهم محرم) سپری شد.

تعداد منزل‌های بین راه
امام حسین(ع) ۱۸ منزلگاه میان مکه و کوفه (حدود ۴۳۰ کیلومتر) را برای رسیدن به کربلا پشت رمز گذاشت. فاصله در بین هر دو منزلگاه در بین ۳ تا ۵ فرسخ (۱۶ تا ۲۷ کیلومتر) بود.

آمار اصحاب امام حسین(ع)
متاسفانه هیچ نحوه‌ای برای دست یافتن به آمار دقیق و حقیقی یاران امام حسین(ع)، وجود ندارد و مستندات و مدارک دست اولیه یعنی شاهدان عینی تعداد یاران امام(ع) را متفاوت نقل کرده‌اند و نیز در ثبت و ضبط نام افراد در منابع تاریخ و حدیث، از نظم و قاعده مشخصی تبعیت نشده هست و گاه یک نفر به اعتبار اسم، کنیه، نام پدر یا مادر و یا حتی با مشخصات تیره و تبار، به یک سری شکل ثبت شده است و از سوی دیگر تعداد یاران امام حسین(علیه‌السلام) در همه مراحل قیام، ثابت نبوده، بلکه توده‌ای از کاروان امام غیر وابسته و گردآوری‌ای به آن می‌پیوستند.

با دقت به آنچه گفته شد برای آنکه تا حد امکان، گزارش روشنی در این باره ارائه خواهد شد، آمار اصحاب امام(ع) در چهار برهه زمانی زمانی و مکانی از روند قیام، تفحص و ارائه می گردد:

هنگام خروج از مدینه
بسیاری از منابع، هیچ سخنی از تعداد همراهان امام(ع) به فی مابین نیاورده‌اند.[۲۳] صرفا رقمی که در این مورد وجود دارااست، در ماجرا شیخ صدوق از امام درستگو(ع) هست که در آن تعداد یاران و اهل بیت همدم امام حسین(ع) هنگام خروج از مدینه، ۲۱ نفر گزارش شد‌ه‌است.[۲۴]