مبارزه
محل مبارزه نهروان و مسیر سپاهیان
اعتراضات خوارج تا شش ماه بعداز صفین ادامه داشت و به همین جهت علی (ع)، عبدالله بن عباس و صعصعة بن صوحان را برای مذاکره نزد آنها ارسال کرد. آن ها تسلیم منظور این دو نفر برای بازگشتن به جماعت نشدند. بعداز آن امام (ع) از آنها خواست تا دوازده نفر را مشخص کرده و خویش نیز همین تعداد را غیروابسته کرده و با آنان به مصاحبه مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد جلسه.[۱۵]
علی(ع) طومارای نیز به سران خوارج نوشت و از آنان دعوت کرد که به سوی عموم بازگردند ولی عبدالله بن وهب با یاداوری حادثه ها صفین، تأکید کرد که علی(ع) از آیین بیرون گردیده و می بایست توبه کند. امام بعد از این نیز بارها به وسیله کسانی همانند قیس بن سعد، ابو ایوب انصاری خوارج را بهسمت خویش فراخوانده، به آن ها پناه اعطا کرد.[۱۶] او بعد از آنکه از تسلیم خوارج ناامید شوید، سپاه خویش را که مشمول چهارده هزار نفر بود در مقابل آنان قرار اعطا کرد و نزاع استارت شوید، در حالی که علی (ع) تاکید کرد که سپاه او آغازگر نزاع نباشند تا اینکه آخر و عاقبت نهروانیان نبرد را استارت رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد کردند.[۱۷]
تعداد سپاهیان خوارج
به جهت خلق و خوی مسالمتآمیز علی(ع) پیش از شروع نبرد و دادن حفاظت به خوارج و دعوتشان به رجوع و برگشت، تنی چند از این سپاه جداگانه شدند بهتیتر نمونه فروة بن نوفل اشجعی و پانصد نفر دیگر از این اشخاص بودند.[۱۸] بنابر احادیث تاریخی، از چهار هزار فرنگی، تعداد کسانی که برای جنگ در قبال لشکر علی(ع) باقی ماندند صرفا هزار و هشتصد نفر سواره و هزار و پانصد نفر آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد پیاده بودند.[۱۹]
فیض مبارزه
با شروع نبرد، باگاز همه خوارج کشته و یا این که زخمی شدند، زخمیها به تعداد چهارصد نفر، به خانوادههایشان تحویل داده شدند، در مقابل از سپاه علی (ع) یک سری معدودخیس از ده نفر کشته داشت، از اجتماع خوارج در نهروان معدودخیس از ۱۰ نفر گریزو فرار کردند که یکیاز آنها عبدالرحمن بن ملجم مرادی قتل کننده امام علی(ع) بود.[۲۰] امام (عليه السلام) در پايان نزاع در قبال اجساد بى روح آنها ايستاد وبا حالتى آکنده از تأثّر فرمود: بدبختى بر شما باد. آن كس كه شمارا فريب اعطا کرد زيان بزرگى بر شما وارد تشکیل داد. از امام پرسيدند: چه كسى آنها را فريب اعطا کرد؟ فرمود: شيطان منحرف كننده ونفسهاى سركش، آنها را با آرزوهايى فريب دادند و روشهاى طغيان را بر آنها گشودند و وعده پيروزى به آن ها دادند و آخر و عاقبت آنها را به حریق سوزان در افكندند. [۲۱]
کتاب شناسی
درباره نزاع نهروان و اثرها و عواقب و ریشهها و عواملش کتابهای زیادی به گویش فارسی و عربی درج شده میباشد که برخی از آن ها عبارتند از:
الجَمَل وَ النُّصرة لِسید العترَة فی حَربِ البَصرَة کتابی به لهجه عربی تألیف روضه خوان اثر گذار (متوفای ۴۱۳ق) میباشد. این کتاب، به اتفاق پیکار جمل، فتنهها، ابهامات و آراء و عقاید مسلمان ها درباره آن پرداخته میباشد.[۲۲] این کتاب به وسیله محمود مهدوی دامغانی بنام نزاع جمل به فارسی ترجمه و از سوی ناشران متعدد چاپ و منتشر گردیدهاست.
نبرد نهروان نوشته سید مهدی آیت اللهی که در سال ۱۳۶۵ش. از سوی تکثیر عالم آرا منتشر گردیده است.[۲۳]
تاریخ اسلام (۳۸هجری) پیکار نهروان: مبنی بر درسگفتارهای سیدحسن افتخارزاده که از سوی موسسه فرهنگی نبا در سال ۱۴۰۳ش. منتشر گردیده است. [۲۴]
لشکر خونآشامها: ماجرا نبرد نهروان نوشته سید سعید هاشمی که برای نوجوان ها از سوی به تکثیر متعلق به آستان قدس رضوی در سال ۱۴۰۴ش. چاپ و منتشر شدهاست. [۲۵]
مبارزه
محل مبارزه نهروان و مسیر سپاهیان
اعتراضات خوارج تا شش ماه بعداز صفین ادامه داشت و به همین جهت علی (ع)، عبدالله بن عباس و صعصعة بن صوحان را برای مذاکره نزد آنها ارسال کرد. آن ها تسلیم منظور این دو نفر برای بازگشتن به جماعت نشدند. بعداز آن امام (ع) از آنها خواست تا دوازده نفر را مشخص کرده و خویش نیز همین تعداد را غیروابسته کرده و با آنان به مصاحبه مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد جلسه.[۱۵]
علی(ع) طومارای نیز به سران خوارج نوشت و از آنان دعوت کرد که به سوی عموم بازگردند ولی عبدالله بن وهب با یاداوری حادثه ها صفین، تأکید کرد که علی(ع) از آیین بیرون گردیده و می بایست توبه کند. امام بعد از این نیز بارها به وسیله کسانی همانند قیس بن سعد، ابو ایوب انصاری خوارج را بهسمت خویش فراخوانده، به آن ها پناه اعطا کرد.[۱۶] او بعد از آنکه از تسلیم خوارج ناامید شوید، سپاه خویش را که مشمول چهارده هزار نفر بود در مقابل آنان قرار اعطا کرد و نزاع استارت شوید، در حالی که علی (ع) تاکید کرد که سپاه او آغازگر نزاع نباشند تا اینکه آخر و عاقبت نهروانیان نبرد را استارت رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد کردند.[۱۷]
تعداد سپاهیان خوارج
به جهت خلق و خوی مسالمتآمیز علی(ع) پیش از شروع نبرد و دادن حفاظت به خوارج و دعوتشان به رجوع و برگشت، تنی چند از این سپاه جداگانه شدند بهتیتر نمونه فروة بن نوفل اشجعی و پانصد نفر دیگر از این اشخاص بودند.[۱۸] بنابر احادیث تاریخی، از چهار هزار فرنگی، تعداد کسانی که برای جنگ در قبال لشکر علی(ع) باقی ماندند صرفا هزار و هشتصد نفر سواره و هزار و پانصد نفر آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد پیاده بودند.[۱۹]
فیض مبارزه
با شروع نبرد، باگاز همه خوارج کشته و یا این که زخمی شدند، زخمیها به تعداد چهارصد نفر، به خانوادههایشان تحویل داده شدند، در مقابل از سپاه علی (ع) یک سری معدودخیس از ده نفر کشته داشت، از اجتماع خوارج در نهروان معدودخیس از ۱۰ نفر گریزو فرار کردند که یکیاز آنها عبدالرحمن بن ملجم مرادی قتل کننده امام علی(ع) بود.[۲۰] امام (عليه السلام) در پايان نزاع در قبال اجساد بى روح آنها ايستاد وبا حالتى آکنده از تأثّر فرمود: بدبختى بر شما باد. آن كس كه شمارا فريب اعطا کرد زيان بزرگى بر شما وارد تشکیل داد. از امام پرسيدند: چه كسى آنها را فريب اعطا کرد؟ فرمود: شيطان منحرف كننده ونفسهاى سركش، آنها را با آرزوهايى فريب دادند و روشهاى طغيان را بر آنها گشودند و وعده پيروزى به آن ها دادند و آخر و عاقبت آنها را به حریق سوزان در افكندند. [۲۱]
کتاب شناسی
درباره نزاع نهروان و اثرها و عواقب و ریشهها و عواملش کتابهای زیادی به گویش فارسی و عربی درج شده میباشد که برخی از آن ها عبارتند از:
الجَمَل وَ النُّصرة لِسید العترَة فی حَربِ البَصرَة کتابی به لهجه عربی تألیف روضه خوان اثر گذار (متوفای ۴۱۳ق) میباشد. این کتاب، به اتفاق پیکار جمل، فتنهها، ابهامات و آراء و عقاید مسلمان ها درباره آن پرداخته میباشد.[۲۲] این کتاب به وسیله محمود مهدوی دامغانی بنام نزاع جمل به فارسی ترجمه و از سوی ناشران متعدد چاپ و منتشر گردیدهاست.
نبرد نهروان نوشته سید مهدی آیت اللهی که در سال ۱۳۶۵ش. از سوی تکثیر عالم آرا منتشر گردیده است.[۲۳]
تاریخ اسلام (۳۸هجری) پیکار نهروان: مبنی بر درسگفتارهای سیدحسن افتخارزاده که از سوی موسسه فرهنگی نبا در سال ۱۴۰۳ش. منتشر گردیده است. [۲۴]
لشکر خونآشامها: ماجرا نبرد نهروان نوشته سید سعید هاشمی که برای نوجوان ها از سوی به تکثیر متعلق به آستان قدس رضوی در سال ۱۴۰۴ش. چاپ و منتشر شدهاست. [۲۵]
جایگاه تاریخی و معنوی نام امام حسن مجتبی (ع) در مسجد فکوری مشهد