مجله خبری مساجد

طلاق طیبیان
رخداد مشابهی بعداز کشته شدن آمر خلیفه فاطمی در ۵۲۴ق، به دوپارگی‌ دیگری در خلافت فاطمی سبب ساز شد. آمر فرزندی نداشت و بعداز قتلش، پسر عمویش عبدالمجید به اقتدار رسید. عبدالمجید ابتدا تحت عنوان نیابت و ولایتعهدی حکومت می کرد ولی بعداز مدتی در سال ۵۲۶ او‌را تحت عنوان خلیفه، با کنیه «الحافظ لدین الله» بر فعالیت گماشتند و از سندی حرف گفتند که مبتنی بر آن، آمر قبل از مرگش خلافت را به پسر عمویش منتقل کرده بود چنان که فرستاده(ص) امامت را به پسرعمویش علی(ع) ودیعت بود. نصیب بزرگی از اسماعیلیان یمن، این ادعای عبدالمجید را نپذیرفتند. آن‌ها معتقد بودن آمر فرزندی به اسم طیب داشته میباشد که چندین ماه پیش از مرگ آمر به جهان آمده و جانشین رسمی بابا میباشد. دانشمندان از وجود اسنادی خبر می دهند که ادعای وجود فرزند آمر را پذیرش مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می‌نماید.[۳۱]

ضعف خلفا و اقتدار وزیر و وزرا
در نصفه دوم خلافت فاطمیان،‌ توان و نفوذ وزیر و وزرا به تضعیف خلافت فاطمی انجامید. درین زمان وزیر ها کارها خلافت را بر ذمه گرفتند و افزون بر دستور و نهی بر خلیفه، گاه با نصب خلیفه ناتوان به اقتدار خویش می‌اضافه کردند. درین حالت وقتی که وزارت را شخصی کارکشته بر ذمه داشت وضع و اوضاع به صورت موقت رمز و سامان می‌یافت و با از در بین رفتن وی زد خورد برای تصاحب منصب وزارت، دربار فاطمیان را در گیر کشمکش‌های زمانبر بر راز اقتدار میکرد. بدر الجمالی از مشهورترین وزرای زمان فاطمیان میباشد که در حین مستنصر به وزارت رسید و پس از یک عصر سرو صدا که طی آن در زمان ۹ سال ۴۰ وزیر به اقتدار رسیدند و برکنار شدند، برای زمان زمانبر مقتدرانه وزارت کرد و اوضاع و احوال مصر را رمز و سامان اعطا کرد. پس از وی، پسرش افضل ۲۷ سال منصب وزارت را در اختیار داشت تا اینکه به امر آمر کشته شد. پس از مرگ افضل توشه دیگر تغییر تحول مکرر وزیر و وزرا و مکر‌های درباریان و نظامیان برای خریداری نمودن منصب وزارت از رمز دریافت رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد شد.

از مجال خلافت حافظ، فاطمیان مبتلا ضعف و زد خورد‌های شدید داخلی شدند. در‌این فرصت وزیر و وزرا و حکام بخشها متعدد قیام می‌کردند و در نصب و برکناری خلفا نقش داشتند. در ۵۴۸ق، فروغ و روشنایی‌الدین زنگی، قاضی محلی شام، شیرکوه و صلاح الدین ایوبی را به مصر ارسال کرد. با ورود شیرکوه به قاهره، عاضد خلیفه وقت فاطمی اورا وزیر خویش کرد و بعداز مرگ شیرکوه صلاح الدین ایوبی وزیر شد. صلاح الدین ایوبی سازمان های خلافت فاطمی را تضعیف و تشیع را محصور کرد و علمای سنی را به توان رساند؛ آخر و عاقبت در محرم ۵۶۷ق در حالی که هنوز یکسری روزی به مرگ واپسین خلیفه فاطمی ما‌نده بود، صلاح‌الدین امر کرد در قاهره به اسم خلیفه عباسی خطبه آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد بخوانند.[۳۲]

سیاست مذهبی فاطمیان
سیاست مذهبی فاطمیان، هر یک سری در عصر‌های گوناگون حکومت وقت گیر آن‌ها و متناسب با فکر‌های هرمورد از خلفا، تغییرات زیاد داشت ولی کلاً همدم با مدارا و تسامح بود. طبیعی میباشد که فاطمیان اسماعیلی مذهب به بسط تشیع در قلمرو حکومت خویش می‌پرداختند و برای این هدف از ساخت‌و‌ساز ارگانهای فقهی و تبلیغی، ترویج آئین‌های شیعی و مدد از علمای شیعه منفعت می‌بردند و گاه نیز به ساخت‌و‌ساز محدودیت‌هایی برای اهل سنت دست می‌زدند؛ البته در بیشتر عصر حکومت فاطمیان،اهل سنت آزادانه به معاش و کار‌ فقاهتی و اجتماعی خویش سرگرم بودند. هرمورد از مذهب ها حکم کننده خویش را داشتند و حکم دهنده القضات بخش اعظمی از شهرها و بخش ها سنی مذهب بودند[۳۳] و در اجرای احکام مطابق مذهب خویش فعالیت می‌کردند. مجالس درس اهل سنت نیز به عمل خویش ادامه می‌دادند.[۳۴] افزون بر این‌ها بعضی از سنی مذهبان به مقامات بالای حکومتی رسیدند چنان که رضوان بن ولخشی در طول خلافت الحافظ به وزارت رسید.

طلاق طیبیان
رخداد مشابهی بعداز کشته شدن آمر خلیفه فاطمی در ۵۲۴ق، به دوپارگی‌ دیگری در خلافت فاطمی سبب ساز شد. آمر فرزندی نداشت و بعداز قتلش، پسر عمویش عبدالمجید به اقتدار رسید. عبدالمجید ابتدا تحت عنوان نیابت و ولایتعهدی حکومت می کرد ولی بعداز مدتی در سال ۵۲۶ او‌را تحت عنوان خلیفه، با کنیه «الحافظ لدین الله» بر فعالیت گماشتند و از سندی حرف گفتند که مبتنی بر آن، آمر قبل از مرگش خلافت را به پسر عمویش منتقل کرده بود چنان که فرستاده(ص) امامت را به پسرعمویش علی(ع) ودیعت بود. نصیب بزرگی از اسماعیلیان یمن، این ادعای عبدالمجید را نپذیرفتند. آن‌ها معتقد بودن آمر فرزندی به اسم طیب داشته میباشد که چندین ماه پیش از مرگ آمر به جهان آمده و جانشین رسمی بابا میباشد. دانشمندان از وجود اسنادی خبر می دهند که ادعای وجود فرزند آمر را پذیرش مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می‌نماید.[۳۱]

ضعف خلفا و اقتدار وزیر و وزرا
در نصفه دوم خلافت فاطمیان،‌ توان و نفوذ وزیر و وزرا به تضعیف خلافت فاطمی انجامید. درین زمان وزیر ها کارها خلافت را بر ذمه گرفتند و افزون بر دستور و نهی بر خلیفه، گاه با نصب خلیفه ناتوان به اقتدار خویش می‌اضافه کردند. درین حالت وقتی که وزارت را شخصی کارکشته بر ذمه داشت وضع و اوضاع به صورت موقت رمز و سامان می‌یافت و با از در بین رفتن وی زد خورد برای تصاحب منصب وزارت، دربار فاطمیان را در گیر کشمکش‌های زمانبر بر راز اقتدار میکرد. بدر الجمالی از مشهورترین وزرای زمان فاطمیان میباشد که در حین مستنصر به وزارت رسید و پس از یک عصر سرو صدا که طی آن در زمان ۹ سال ۴۰ وزیر به اقتدار رسیدند و برکنار شدند، برای زمان زمانبر مقتدرانه وزارت کرد و اوضاع و احوال مصر را رمز و سامان اعطا کرد. پس از وی، پسرش افضل ۲۷ سال منصب وزارت را در اختیار داشت تا اینکه به امر آمر کشته شد. پس از مرگ افضل توشه دیگر تغییر تحول مکرر وزیر و وزرا و مکر‌های درباریان و نظامیان برای خریداری نمودن منصب وزارت از رمز دریافت رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد شد.

از مجال خلافت حافظ، فاطمیان مبتلا ضعف و زد خورد‌های شدید داخلی شدند. در‌این فرصت وزیر و وزرا و حکام بخشها متعدد قیام می‌کردند و در نصب و برکناری خلفا نقش داشتند. در ۵۴۸ق، فروغ و روشنایی‌الدین زنگی، قاضی محلی شام، شیرکوه و صلاح الدین ایوبی را به مصر ارسال کرد. با ورود شیرکوه به قاهره، عاضد خلیفه وقت فاطمی اورا وزیر خویش کرد و بعداز مرگ شیرکوه صلاح الدین ایوبی وزیر شد. صلاح الدین ایوبی سازمان های خلافت فاطمی را تضعیف و تشیع را محصور کرد و علمای سنی را به توان رساند؛ آخر و عاقبت در محرم ۵۶۷ق در حالی که هنوز یکسری روزی به مرگ واپسین خلیفه فاطمی ما‌نده بود، صلاح‌الدین امر کرد در قاهره به اسم خلیفه عباسی خطبه آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد بخوانند.[۳۲]

سیاست مذهبی فاطمیان
سیاست مذهبی فاطمیان، هر یک سری در عصر‌های گوناگون حکومت وقت گیر آن‌ها و متناسب با فکر‌های هرمورد از خلفا، تغییرات زیاد داشت ولی کلاً همدم با مدارا و تسامح بود. طبیعی میباشد که فاطمیان اسماعیلی مذهب به بسط تشیع در قلمرو حکومت خویش می‌پرداختند و برای این هدف از ساخت‌و‌ساز ارگانهای فقهی و تبلیغی، ترویج آئین‌های شیعی و مدد از علمای شیعه منفعت می‌بردند و گاه نیز به ساخت‌و‌ساز محدودیت‌هایی برای اهل سنت دست می‌زدند؛ البته در بیشتر عصر حکومت فاطمیان،اهل سنت آزادانه به معاش و کار‌ فقاهتی و اجتماعی خویش سرگرم بودند. هرمورد از مذهب ها حکم کننده خویش را داشتند و حکم دهنده القضات بخش اعظمی از شهرها و بخش ها سنی مذهب بودند[۳۳] و در اجرای احکام مطابق مذهب خویش فعالیت می‌کردند. مجالس درس اهل سنت نیز به عمل خویش ادامه می‌دادند.[۳۴] افزون بر این‌ها بعضی از سنی مذهبان به مقامات بالای حکومتی رسیدند چنان که رضوان بن ولخشی در طول خلافت الحافظ به وزارت رسید.