مجله خبری مساجد

حدیث سفینه، حدیثی معروف از رسول اکرم(ص) که در آن اهل بیت(ع) خویش را به کشتی نوح تشبیه نموده است. این حدیث یکی‌از دلایل روایی شیعه‌ها برای ثابت منزلت ویژه اهل بیت(ع) رسول اکرم(ص) در هدایت و رهبری مسلمان‌ها میباشد. از این حدیث برای ثابت ضرورت اطاعت از اهل بیت(ع)، عصمت و طهارت، افضلیت و محبت آن ها مصرف مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد شده میباشد.

متن
حدیث سفینه بنابر نقل ابوذر غفاری از رسول(ص)، به این شکل میباشد: إِنَّمَا مَثَلُ أَهْلِ بَیتِی فِیکُمْ کَمَثَلِ سَفِینَةِ نُوحٍ، مَنْ دَخَلَهَا نَجَی، وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهَا غَرِقَ (ترجمه: جز این وجود ندارد که مَثَل اهل بیت اینجانب بین شما مثل کشتی نوح میباشد، هر که بدین کشتی درون خواهد شد نجات می یابد، و کسی که جا بماند، غرق رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می شود.) [۱]

حدیث سفینه از حدود پنجاه شیوه روایی، در منابع روایی شیعه و اهل سنت با اختلاف اندکی در متن، نقل گردیده است؛ به سیرتکامل‌ای که با اعتنا به فراوانی شیوه های حدیث، تواتر این داستان را استنتاج کرد.[۲] این حدیث از روش شش بدن از ائمه (امام علی(ع)،[۳] امام حسن(ع)،[۴] امام سجاد(ع)[۵]، امام باقر(ع)،[۶] امام درست گو(ع)،[۷] و امام رضا(ع)[۸] )، تنی چند از صحابه (ابوذر،[۹] مقداد،[۱۰] ابو سعید خدری،[۱۱] ابن عباس،[۱۲] انس بن صاحب،[۱۳] سلمه بن اکوع،[۱۴] عبدالله بن زبیر،[۱۵] و ابوموسی اشعری[۱۶])، و شماری از تابعین[۱۷] آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد نقل گردیده‌است.

التفات
این حدیث مثلا احادیثی میباشد که برای ثابت حقانیت ولایت اهل بیت(ع) آیتم دقت علمای شیعه بوده میباشد. علامه شرف الدین در کتاب المراجعات این حدیث را تحت عنوان دو‌مین برهان بر حقانیت وی ذکر نموده است. [۱۸] از این حدیث برای ثابت موردها ذیل مستعمل میباشد:

ضرورت اطاعت و تقلید: در‌این حدیث اهل بیت(ع) تحت عنوان وسیله نجات معرفی گردیده‌اند و اطاعت از وسیله نجات برای نجات واجب میباشد. پس پیروی از اهل بیت(ع) مورد نیاز میباشد.[۱۹]
عصمت و طهارت اهل بیت: در حالتی‌که هر کس تبعیت از وی واجب میباشد، احتمال نادرست کردنش باشد، ضمانتی در نجات یافتن به امداد وی وجود ندارد. حالا آنکه نجات درین حدیث تضمین گردیده است. پس اهل بیت(ع) معصوم‌اند.[۲۰]
افضلیت اهل بیت: در شرایطی‌که دیگرانی بر اهل بیت(ع) فضیلت داشتند آن‌ها تحت عنوان کشتی نجات معرفی می‌شدند.[۲۱]
محبت اهل بیت(ع): به کار گیری از کشتی نجات فارغ از محبت وی ممکن وجود ندارد و خواسته از حدیث سفینه کشتی محبت اهل بیت میباشد و اهل سنت در بین محبت به عترت رسول با سوار شدن برکشتی محبتشان و بین محبت به اصحاب رسول توده کرده‌اند.[۲۲]
فایده مندی اهلبیت از علم ها کافی برای هدایت امت : این ماجرا با گویش استعاره انحصار نجات و رهایی و هدایت را در پیروی از اهلبیت دانسته میباشد و در صورتی‌که آن‌ها از دانش کافی برای راهنمایی امت منفعت‌مند نبودند این تشبیه اشتباه بود. [۲۳]
در منابع اهل سنت
قاضی نیشابوری در کتاب المستدرک خویش بعداز نقل این حدیث از ابوذر غفاری تصریح می‌نماید که سازه بر معیارهای مسلم نیشابوری، این ماجرا درست میباشد.[۲۴] یعنی این حدیث در ستون روایات کتاب درست مسلم میباشد که دومی کتاب دارای اعتبار اهل سنت به حساب می‌آید.

سید علی میلانی درضمن نقل این حدیث از منابع، تصحیح اهل سنت نسبت بدین قصه را نیز ذکر نموده است.[۲۵]

طَیّبی اعتقاد دارد تصاحب کردن درِ کعبه بوسیله ابوذر که راوی حدیث میباشد، تأکیدی بر ثابت حدیث میباشد و حضور علنی وی در منزل معبود و در قبال عموم، نشانگر التفات این داستان برای خویش ابوذر میباشد و وی با این شغل مراد تمایل عموم به‌این حدیث را جلب نماید. او درپی می گوید این حدیث در قصه دیگر این‌سیرتکامل آمده میباشد: «اینجانب عرفنی قد عرفنی ومن أنکرنی فأنا أبوذر، سمعت النبی...». ابوذر با عبارت «اینجانب ابوذر هستم»، به به عبارتی حدیث نبوی در باره خودش اشاره کرده که: «افق سایه نینداخته و زمین برنداشته کسی را که راستگوتر از ابوذر باشد». درین ماجرا، فرستاده خداوند(ص) صرفا راه و روش رهایی از عالم و گمراهی‌های آن را همین سفینه دانسته‌ میباشد.[۲۶]

سَمْهُودی در کتاب جواهر العقدین میگوید همان گونه که اشخاصی که باطن سفینه نوح شدند، نجات یافتند، اهل‌بیت(ع) وسیله نجات بوده و عده ای که به کشتی اهل‌بیت وارد شوند،‌ اهل نجات خواهند بود. از لحاظ او، سود این حدیث، برانگیختن عموم برای تمایل به ریسمان اهل بیت(ع) و محبت و گرامی‌داشت جایگاه آن‌ها میباشد. به این ترتیب هر هر که از آن‌ها تبعیت نماید، نجات خواهد یافت و کسی که از آنان قانون شکنی نماید، گم راه گردیده و مستحق حریق دوزخ خواهد بود.[۲۷] ابن حجر هیتمی نیز با سمهودی موافق بوده و نظری همچون وی ذکر نموده است.[۲۸] سهمودی و هیتمی درباره گواهی حدیث سفینه گفته‌اند این حدیث از طُرُق متعدد که برخی از آن‌ها بعضی دیگر را تقویت می‌نماید، ماجرا گردیده‌است». [۲۹]

محمد عبدالرؤوف مناوی (۹۵۲ - ۱۰۳۱ق) نیز در کتاب سود القدیر وجه تشبیه را نجات و روش‌یافتگی دانسته میباشد؛ یعنی همانگونه که سرنشینان کشتی نوح نجات یافتند، نجات امت اسلامی نیز در گروِ تمسّک به اهل‌بیت(ع) میباشد؛ چون آنان پیشوایان هدایت و لامپ‌های درخشنده‌ای می‌باشند که معبود به‌واسطه آنان بر بندگان خویش احتجاج می‌نماید.[۳۰]

در اشعار

حدیث سفینه، حدیثی معروف از رسول اکرم(ص) که در آن اهل بیت(ع) خویش را به کشتی نوح تشبیه نموده است. این حدیث یکی‌از دلایل روایی شیعه‌ها برای ثابت منزلت ویژه اهل بیت(ع) رسول اکرم(ص) در هدایت و رهبری مسلمان‌ها میباشد. از این حدیث برای ثابت ضرورت اطاعت از اهل بیت(ع)، عصمت و طهارت، افضلیت و محبت آن ها مصرف مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد شده میباشد.

متن
حدیث سفینه بنابر نقل ابوذر غفاری از رسول(ص)، به این شکل میباشد: إِنَّمَا مَثَلُ أَهْلِ بَیتِی فِیکُمْ کَمَثَلِ سَفِینَةِ نُوحٍ، مَنْ دَخَلَهَا نَجَی، وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهَا غَرِقَ (ترجمه: جز این وجود ندارد که مَثَل اهل بیت اینجانب بین شما مثل کشتی نوح میباشد، هر که بدین کشتی درون خواهد شد نجات می یابد، و کسی که جا بماند، غرق رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می شود.) [۱]

حدیث سفینه از حدود پنجاه شیوه روایی، در منابع روایی شیعه و اهل سنت با اختلاف اندکی در متن، نقل گردیده است؛ به سیرتکامل‌ای که با اعتنا به فراوانی شیوه های حدیث، تواتر این داستان را استنتاج کرد.[۲] این حدیث از روش شش بدن از ائمه (امام علی(ع)،[۳] امام حسن(ع)،[۴] امام سجاد(ع)[۵]، امام باقر(ع)،[۶] امام درست گو(ع)،[۷] و امام رضا(ع)[۸] )، تنی چند از صحابه (ابوذر،[۹] مقداد،[۱۰] ابو سعید خدری،[۱۱] ابن عباس،[۱۲] انس بن صاحب،[۱۳] سلمه بن اکوع،[۱۴] عبدالله بن زبیر،[۱۵] و ابوموسی اشعری[۱۶])، و شماری از تابعین[۱۷] آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد نقل گردیده‌است.

التفات
این حدیث مثلا احادیثی میباشد که برای ثابت حقانیت ولایت اهل بیت(ع) آیتم دقت علمای شیعه بوده میباشد. علامه شرف الدین در کتاب المراجعات این حدیث را تحت عنوان دو‌مین برهان بر حقانیت وی ذکر نموده است. [۱۸] از این حدیث برای ثابت موردها ذیل مستعمل میباشد:

ضرورت اطاعت و تقلید: در‌این حدیث اهل بیت(ع) تحت عنوان وسیله نجات معرفی گردیده‌اند و اطاعت از وسیله نجات برای نجات واجب میباشد. پس پیروی از اهل بیت(ع) مورد نیاز میباشد.[۱۹]
عصمت و طهارت اهل بیت: در حالتی‌که هر کس تبعیت از وی واجب میباشد، احتمال نادرست کردنش باشد، ضمانتی در نجات یافتن به امداد وی وجود ندارد. حالا آنکه نجات درین حدیث تضمین گردیده است. پس اهل بیت(ع) معصوم‌اند.[۲۰]
افضلیت اهل بیت: در شرایطی‌که دیگرانی بر اهل بیت(ع) فضیلت داشتند آن‌ها تحت عنوان کشتی نجات معرفی می‌شدند.[۲۱]
محبت اهل بیت(ع): به کار گیری از کشتی نجات فارغ از محبت وی ممکن وجود ندارد و خواسته از حدیث سفینه کشتی محبت اهل بیت میباشد و اهل سنت در بین محبت به عترت رسول با سوار شدن برکشتی محبتشان و بین محبت به اصحاب رسول توده کرده‌اند.[۲۲]
فایده مندی اهلبیت از علم ها کافی برای هدایت امت : این ماجرا با گویش استعاره انحصار نجات و رهایی و هدایت را در پیروی از اهلبیت دانسته میباشد و در صورتی‌که آن‌ها از دانش کافی برای راهنمایی امت منفعت‌مند نبودند این تشبیه اشتباه بود. [۲۳]
در منابع اهل سنت
قاضی نیشابوری در کتاب المستدرک خویش بعداز نقل این حدیث از ابوذر غفاری تصریح می‌نماید که سازه بر معیارهای مسلم نیشابوری، این ماجرا درست میباشد.[۲۴] یعنی این حدیث در ستون روایات کتاب درست مسلم میباشد که دومی کتاب دارای اعتبار اهل سنت به حساب می‌آید.

سید علی میلانی درضمن نقل این حدیث از منابع، تصحیح اهل سنت نسبت بدین قصه را نیز ذکر نموده است.[۲۵]

طَیّبی اعتقاد دارد تصاحب کردن درِ کعبه بوسیله ابوذر که راوی حدیث میباشد، تأکیدی بر ثابت حدیث میباشد و حضور علنی وی در منزل معبود و در قبال عموم، نشانگر التفات این داستان برای خویش ابوذر میباشد و وی با این شغل مراد تمایل عموم به‌این حدیث را جلب نماید. او درپی می گوید این حدیث در قصه دیگر این‌سیرتکامل آمده میباشد: «اینجانب عرفنی قد عرفنی ومن أنکرنی فأنا أبوذر، سمعت النبی...». ابوذر با عبارت «اینجانب ابوذر هستم»، به به عبارتی حدیث نبوی در باره خودش اشاره کرده که: «افق سایه نینداخته و زمین برنداشته کسی را که راستگوتر از ابوذر باشد». درین ماجرا، فرستاده خداوند(ص) صرفا راه و روش رهایی از عالم و گمراهی‌های آن را همین سفینه دانسته‌ میباشد.[۲۶]

سَمْهُودی در کتاب جواهر العقدین میگوید همان گونه که اشخاصی که باطن سفینه نوح شدند، نجات یافتند، اهل‌بیت(ع) وسیله نجات بوده و عده ای که به کشتی اهل‌بیت وارد شوند،‌ اهل نجات خواهند بود. از لحاظ او، سود این حدیث، برانگیختن عموم برای تمایل به ریسمان اهل بیت(ع) و محبت و گرامی‌داشت جایگاه آن‌ها میباشد. به این ترتیب هر هر که از آن‌ها تبعیت نماید، نجات خواهد یافت و کسی که از آنان قانون شکنی نماید، گم راه گردیده و مستحق حریق دوزخ خواهد بود.[۲۷] ابن حجر هیتمی نیز با سمهودی موافق بوده و نظری همچون وی ذکر نموده است.[۲۸] سهمودی و هیتمی درباره گواهی حدیث سفینه گفته‌اند این حدیث از طُرُق متعدد که برخی از آن‌ها بعضی دیگر را تقویت می‌نماید، ماجرا گردیده‌است». [۲۹]

محمد عبدالرؤوف مناوی (۹۵۲ - ۱۰۳۱ق) نیز در کتاب سود القدیر وجه تشبیه را نجات و روش‌یافتگی دانسته میباشد؛ یعنی همانگونه که سرنشینان کشتی نوح نجات یافتند، نجات امت اسلامی نیز در گروِ تمسّک به اهل‌بیت(ع) میباشد؛ چون آنان پیشوایان هدایت و لامپ‌های درخشنده‌ای می‌باشند که معبود به‌واسطه آنان بر بندگان خویش احتجاج می‌نماید.[۳۰]

در اشعار