عبدالعزیز حَلبی پر اسم و رسم به ابن بَرّاج (حدود ۴۰۰ تا ۴۸۱ ق)، فقید و حکم کننده شیعی قرن پنجم قمری و از شاگردان سید مرتضی و روضه خوان طوسی میباشد. وی در سال ۴۳۸ق در طرابلس ذمه دار منصب قضاوت شد. اسعد بن احمد طرابلسی و حسن بن عبدالعزیز جبهانی از شاگردان و المهذب و جواهر الفقه از اثرها وی به شمار میایند. جعفر المهاجر در کتاب «ابن البرّاج الطرابلسی، عصره، سیرته و مصنّفاته» به تفصیل اکنون وی مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد پرداخته میباشد.
معاشطومار
عَبْدُالعَزیز بن نَحْریر بن عبدالعزیز بن بَرّاج طرابلسی دارای شهرت به حاکم ابنبَرّاج از فقیهان قرن پنجم هجری میباشد.[۱] افندی در کتاب ریاض العلماء، زادگاه ابنبرّاج را مصر دانسته میباشد،[۲] البته جعفر سبحانی مولف موسوعة طبقات الفقهاء، این فرمان را بعید دانسته، او را اهل شام معرفی مینماید.[۳] در منابع از تاریخ میلاد وی سخنی به دربین نیامده میباشد؛ البته از آنجا که بعضا منابع از قدمت ۸۰ساله وی خاطر کرده و تاریخ وفاتش را ۴۸۱ق دانستهاند، جعفر سبحانی سال ولادتش را نزدیک به ۴۰۰ق پیش بینی زده میباشد.[۴] حکم دهنده ابن برّاج در حدود هشت سال در درس سید مرتضی کمپانی کرد و بعداز وفات او در حدود سه سال در درس روضه خوان طوسی حاضر شد.[۵] اگرچه عبدالله بن عیسی افندی در ریاض العلماء، روحانی اثر گذار را نیز از اساتید او به شمار آورده،[۶] البته سبحانی این حرف را بعید دانسته میباشد.[۷] وی در سـال ۴۳۸ق از سوی جلال الملک [یادداشت ۱] تحت عنوان حاکم مـنطقه طرابلس رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد منصوب شد.[۸]
به گفته افندی، عالم دیگری به اسم عبدالعزیز بن ابی بدون نقص طرابلسی در بعد از ظهر ابنبراج میزیسته میباشد که گستردن حالا او در مواقعی با گستردن هم اکنون ابنبراج نادرست گردیده است.[۹] با این هم اکنون، جعفر سبحانی اعتقاد دارد دو تیتر «عبدالعزیز بن ابی بدون نقص طرابلسی» و «عبدالعزیز ابن براج طرابلسی» به یک فرد وابستگی داراست و دو فرد مستقل آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد نیستند.[۱۰]
لقب و لقبها
عبدالعزیز حلبی افزون بر «ابن برّاج» به «عزّالدین»، «عزّالمؤمنین»، «حلبی» و «طرابلسی» نیز ملقب بوده میباشد. لقب او «ابوالقاسم» و از لقب ها دیگر وی «حاکم» و «سعدالدین» را میقدرت اسم پیروزی.[۱۱] در اصطلاح فقیهان، «الشامیانِ» (=دو شامی) به معنای ابوصلاح حلبی و ابن براج میباشد.[۱۲]
وفات
ابن براج در شب آدینه ۹ شعبان سال ۴۸۱ق در طرابلس(از شهرهای شام) درگذشت و در به عبارتی جا به خاک ودیعه شد.[۱۳]
شاگردان
حاکم ابن برّاج شاگردان بخش اعظمی تربیت کرد که بعضی از آن ها عبارتند از:
اسعد بن احمد طرابلسی.[۱۴]
حسن بن عبدالعزیز جبهانی
داعی بن زید
حسن بن حسین بن بابویه
عبدالرحمان بن احمد نیشابوری خزاعی
عبدالجبار بن عبدالله مقری رازی
ابوجعفر محمد حلبی
عبدالعزیز بن ابی بی نقص طرابلسی
کمیح[۱۵]
تألیفات
ابنبراج کتابهای زیادی را در فقه و سخن تألیف کرد که از آنان فقط سه کتاب «جواهر الفقه»، «تفصیل جمل العلم و العمل» و «المهذب» باقیمانده میباشد.[۱۶]
اثر ها چاپی
جواهر الفقه؛ این کتاب اولین نوشتهای میباشد که مسائل دینی و احکام فقهی را به طور سوال و جواب مطرح کرده است.
تفصیل جمل العلم و العمل؛ این کتاب شرحی بر کتاب دینی جمل العلم و العمل تألیف سید مرتضی میباشد.
المهذب.
اثرها منسوب
المعالم
المنهاج
الکامل
روضة النفس فی احکام العبادات الخمس
عماد المحتاج فی مناسک الحاج
المقرب
الموجز
حسن التصریف.[۱۷]
منبع مطالعاتی
کتاب ابن البرّاج الطرابلسی، عصره، سیرته و مصنّفاته نوشته: جعفر المهاجر، انتشار: مؤسسۀ کتاب شناسی شیعه.
این کتاب در سه تیتر کلی تدوین گردیده و آغاز به تفصیل زندگانی ابن براج در چهار فصل و یک خاتمه میپردازد، بنابراین:
تصویر روی جلد کتاب ابن البراج الطرابلسی
فصل اولیه: طرابلس تا مجال ابن البراج؛ شناساندن منطقۀ جغرافیایی این حوزه، ورود اسلام بدین ناحیه و پرورش تشیع.
فصل دوم: دورۀ زندگانی ابن براج؛ از فرصت ولادت تا مرگ و تحصیلات ابن براج.
فصل سوم: رابطۀ ابن براج و روحانی طوسی، و تعریف ابن براج در کتابهای روحانی طوسی.
فصل چهارم: وضعیت ابن براج در طرابلس در سه تیتر مُدرّس، حکم دهنده، و مصنف.
الف) مُدرس: او تحت عنوان معلم، شاگردان متعددی تربیت نموده است که اسم هشت بدن از مشهورین آن ها در کتاب مذکور میباشد.
ب) حکم کننده: ابن براج تحت عنوان حاکم دراین شهر به قضاوت سرگرم بوده میباشد.
ج) مصنّف: ابن براج تحت عنوان مولفای مالامال شغل نیز پر اسم و رسم میباشد که مصنفات او در نقطه نهایی فصل به گستردن معرفی گردیدهاند به عنوان مثال: گستردن جمل العلم والعمل؛ جواهر الفقه؛ المهذّب؛ الکامل؛ روضة النفس فی أحکام العبادات الخمس؛ عماد المحتاج فی مناسک الحاجّ؛ المعتمد و ....
کتاب مشمول دو ملحق میباشد که عبارتند از:
ملحق اولیه: معرفی یکیاز شاگردان ابن براج، اسعد بن احمد بن ابی روح طرابلسی (م ۵۰۴) و اثر ها او.
ملحق دوم: معرفی گنبد و ضریح ابن أبی روح. کتاب دربرگیرنده تصاویر رنگی از این ضریح میباشد.
در نقطه پایان کتاب نیز فهارس فنی، مطالب را به سادگی در چنگ خواننده قرار میدهد.
پانویس
سبحانی، «پیشگفتار» در: المهذب، ج۱، ص۳۶.
افندی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، مطبعة الخیام، ج۳، ص۱۴۲ و ۱۴۳.
سبحانی، «پیشگفتار» در: المهذب، ج۱، ص۳۷.
سبحانی، «پیشگفتار» در: المهذب، ج۱، ص۳۶.
سبحانی، «پیشگفتار» در: المهذب، ج۱، ص۳۸.
افندی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، مطبعة الخیام، ج۳، ص۱۴۱.
سبحانی، «پیشگفتار» در: المهذب، ج۱، ص۴۶.
صدر، تأسیس الشیعة، موسسة الاعلمی للمطبوعات، ص۳۰۴.
افندی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، مطبعة الخیام، ج۳، ص۱۳۵.
سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، ۱۴۱۹ق، ج۵، ص ۱۸۰.
خوانساری، روضات الجنات، اسماعیلیان، ج۷، ص۴۰۸.
افندی، ریاض العلماء، ۱۴۳۱ق، ج۷، ص۱۴۲.
سبحانی، «پیشگفتار» در: المهذب، ج۱، ص۳.
سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، ۱۴۱۹ق، ج۶، ص۴۶.
سبحانی، «پیشگفتار» در: المهذب، ج۱، ص۴۸-۵۰
سبحانی، «پیشگفتار» در المهذب، ج۱، ص۵۴.
خوانساری، روضات الجنات، اسماعیلیان، ج۷، ص۴۰۹.
یادداشت
ابوالحسن علی بن محمد بن عمار اخوی زاده ابوطالب امین الدوله از حاکمان خویشان بنوعمار که از قوم و قبیلههای شیعی مذهب و از قاضیان و امرای طرابلس شام، از خویشاوندان افریقی کُتامه بودهاند. جلالالملک با آگاهی و نرمش سیاسی تحت عنوان تعالیترین رخ بنوعمار شناخته میشود.
منابع
افندی، عبدالله، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، قم، مطبعة الخیام، بیتا.
ابنبرّاج، عبدالعزیز، المهذب، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۶ق.
خوانساری، محمد باقر، روضات الجنات فی اوضاع العلماء و السادات، قم، اسماعیلیان، بیتا.
سبحانی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، قم، مؤسسه امام راستگو(ع)، ۱۴۱۹ق.
صدر، حسن، تأسیس الشیعة لعلوم الاسلام، بیروت، موسسة الاعلمی للمطبوعات، بیتا.
لینک و پیوند به خارج
دائرة المعارف بلندمرتبه اسلامی
ایرانیان؛ حاکم عبدالعزیز حلبی (ابن براج)
نبو
فقیهان شیعه (قرن ۵ قمری)
سید رضی (۴۰۶ق) • حسین بن عبیدالله غضائری (۴۱۱ق) • روضه خوان موءثر (۴۱۳ق) • ابن عبدون (۴۲۳ق) • منصور بن حسین آبیرنگ (۴۳۲ق) • سید مرتضی (۴۳۶ق) • بصروی (۴۴۳ق) • ابوالصلاح حلبی (۴۴۷ق) • محمد بن علی کراجکی (۴۴۹ق) • روحانی طوسی (۴۶۰ق) • سلار دیلمی (۴۶۳ق) • ابویعلی جعفری (۴۶۳ق) • ابن براج (۴۸۱ق) • اسعد بن احمد طرابلسی (۵۰۴ق) • ابن نوح سیرافی • اثبات بن اسلم • بشر بن یونس نسفی • حسین بن عبدالوهاب
مراجع پیروی شیعه / رجالیان شیعه / متکلمان شیعه / مفسران شیعه / فقیهان شیعه
نبو
قاضیان شیعه
ابن برّاج • اسعد بن احمد طرابلسی • ابن متوّج • حکم دهنده نورالله شوشتری • سید ماجد بحرانی • محمد باقر مجلسی • محمد باقر آقا نجفی اصفهانی • علی بن حسن خنیزی • عبدالحسین تهرانی • محمد بن طاهر سماوی • محمد محمدی گیلانی • احمد جنتی
مراجع تبعیت شیعه • رجالیان شیعه • متکلمان شیعه • مفسران شیعه • فقیهان شیعه
عبدالعزیز حَلبی پر اسم و رسم به ابن بَرّاج (حدود ۴۰۰ تا ۴۸۱ ق)، فقید و حکم کننده شیعی قرن پنجم قمری و از شاگردان سید مرتضی و روضه خوان طوسی میباشد. وی در سال ۴۳۸ق در طرابلس ذمه دار منصب قضاوت شد. اسعد بن احمد طرابلسی و حسن بن عبدالعزیز جبهانی از شاگردان و المهذب و جواهر الفقه از اثرها وی به شمار میایند. جعفر المهاجر در کتاب «ابن البرّاج الطرابلسی، عصره، سیرته و مصنّفاته» به تفصیل اکنون وی مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد پرداخته میباشد.
معاشطومار
عَبْدُالعَزیز بن نَحْریر بن عبدالعزیز بن بَرّاج طرابلسی دارای شهرت به حاکم ابنبَرّاج از فقیهان قرن پنجم هجری میباشد.[۱] افندی در کتاب ریاض العلماء، زادگاه ابنبرّاج را مصر دانسته میباشد،[۲] البته جعفر سبحانی مولف موسوعة طبقات الفقهاء، این فرمان را بعید دانسته، او را اهل شام معرفی مینماید.[۳] در منابع از تاریخ میلاد وی سخنی به دربین نیامده میباشد؛ البته از آنجا که بعضا منابع از قدمت ۸۰ساله وی خاطر کرده و تاریخ وفاتش را ۴۸۱ق دانستهاند، جعفر سبحانی سال ولادتش را نزدیک به ۴۰۰ق پیش بینی زده میباشد.[۴] حکم دهنده ابن برّاج در حدود هشت سال در درس سید مرتضی کمپانی کرد و بعداز وفات او در حدود سه سال در درس روضه خوان طوسی حاضر شد.[۵] اگرچه عبدالله بن عیسی افندی در ریاض العلماء، روحانی اثر گذار را نیز از اساتید او به شمار آورده،[۶] البته سبحانی این حرف را بعید دانسته میباشد.[۷] وی در سـال ۴۳۸ق از سوی جلال الملک [یادداشت ۱] تحت عنوان حاکم مـنطقه طرابلس رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد منصوب شد.[۸]
به گفته افندی، عالم دیگری به اسم عبدالعزیز بن ابی بدون نقص طرابلسی در بعد از ظهر ابنبراج میزیسته میباشد که گستردن حالا او در مواقعی با گستردن هم اکنون ابنبراج نادرست گردیده است.[۹] با این هم اکنون، جعفر سبحانی اعتقاد دارد دو تیتر «عبدالعزیز بن ابی بدون نقص طرابلسی» و «عبدالعزیز ابن براج طرابلسی» به یک فرد وابستگی داراست و دو فرد مستقل آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد نیستند.[۱۰]
لقب و لقبها
عبدالعزیز حلبی افزون بر «ابن برّاج» به «عزّالدین»، «عزّالمؤمنین»، «حلبی» و «طرابلسی» نیز ملقب بوده میباشد. لقب او «ابوالقاسم» و از لقب ها دیگر وی «حاکم» و «سعدالدین» را میقدرت اسم پیروزی.[۱۱] در اصطلاح فقیهان، «الشامیانِ» (=دو شامی) به معنای ابوصلاح حلبی و ابن براج میباشد.[۱۲]
وفات
ابن براج در شب آدینه ۹ شعبان سال ۴۸۱ق در طرابلس(از شهرهای شام) درگذشت و در به عبارتی جا به خاک ودیعه شد.[۱۳]
شاگردان
حاکم ابن برّاج شاگردان بخش اعظمی تربیت کرد که بعضی از آن ها عبارتند از:
اسعد بن احمد طرابلسی.[۱۴]
حسن بن عبدالعزیز جبهانی
داعی بن زید
حسن بن حسین بن بابویه
عبدالرحمان بن احمد نیشابوری خزاعی
عبدالجبار بن عبدالله مقری رازی
ابوجعفر محمد حلبی
عبدالعزیز بن ابی بی نقص طرابلسی
کمیح[۱۵]
تألیفات
ابنبراج کتابهای زیادی را در فقه و سخن تألیف کرد که از آنان فقط سه کتاب «جواهر الفقه»، «تفصیل جمل العلم و العمل» و «المهذب» باقیمانده میباشد.[۱۶]
اثر ها چاپی
جواهر الفقه؛ این کتاب اولین نوشتهای میباشد که مسائل دینی و احکام فقهی را به طور سوال و جواب مطرح کرده است.
تفصیل جمل العلم و العمل؛ این کتاب شرحی بر کتاب دینی جمل العلم و العمل تألیف سید مرتضی میباشد.
المهذب.
اثرها منسوب
المعالم
المنهاج
الکامل
روضة النفس فی احکام العبادات الخمس
عماد المحتاج فی مناسک الحاج
المقرب
الموجز
حسن التصریف.[۱۷]
منبع مطالعاتی
کتاب ابن البرّاج الطرابلسی، عصره، سیرته و مصنّفاته نوشته: جعفر المهاجر، انتشار: مؤسسۀ کتاب شناسی شیعه.
این کتاب در سه تیتر کلی تدوین گردیده و آغاز به تفصیل زندگانی ابن براج در چهار فصل و یک خاتمه میپردازد، بنابراین:
تصویر روی جلد کتاب ابن البراج الطرابلسی
فصل اولیه: طرابلس تا مجال ابن البراج؛ شناساندن منطقۀ جغرافیایی این حوزه، ورود اسلام بدین ناحیه و پرورش تشیع.
فصل دوم: دورۀ زندگانی ابن براج؛ از فرصت ولادت تا مرگ و تحصیلات ابن براج.
فصل سوم: رابطۀ ابن براج و روحانی طوسی، و تعریف ابن براج در کتابهای روحانی طوسی.
فصل چهارم: وضعیت ابن براج در طرابلس در سه تیتر مُدرّس، حکم دهنده، و مصنف.
الف) مُدرس: او تحت عنوان معلم، شاگردان متعددی تربیت نموده است که اسم هشت بدن از مشهورین آن ها در کتاب مذکور میباشد.
ب) حکم کننده: ابن براج تحت عنوان حاکم دراین شهر به قضاوت سرگرم بوده میباشد.
ج) مصنّف: ابن براج تحت عنوان مولفای مالامال شغل نیز پر اسم و رسم میباشد که مصنفات او در نقطه نهایی فصل به گستردن معرفی گردیدهاند به عنوان مثال: گستردن جمل العلم والعمل؛ جواهر الفقه؛ المهذّب؛ الکامل؛ روضة النفس فی أحکام العبادات الخمس؛ عماد المحتاج فی مناسک الحاجّ؛ المعتمد و ....
کتاب مشمول دو ملحق میباشد که عبارتند از:
ملحق اولیه: معرفی یکیاز شاگردان ابن براج، اسعد بن احمد بن ابی روح طرابلسی (م ۵۰۴) و اثر ها او.
ملحق دوم: معرفی گنبد و ضریح ابن أبی روح. کتاب دربرگیرنده تصاویر رنگی از این ضریح میباشد.
در نقطه پایان کتاب نیز فهارس فنی، مطالب را به سادگی در چنگ خواننده قرار میدهد.
پانویس
سبحانی، «پیشگفتار» در: المهذب، ج۱، ص۳۶.
افندی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، مطبعة الخیام، ج۳، ص۱۴۲ و ۱۴۳.
سبحانی، «پیشگفتار» در: المهذب، ج۱، ص۳۷.
سبحانی، «پیشگفتار» در: المهذب، ج۱، ص۳۶.
سبحانی، «پیشگفتار» در: المهذب، ج۱، ص۳۸.
افندی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، مطبعة الخیام، ج۳، ص۱۴۱.
سبحانی، «پیشگفتار» در: المهذب، ج۱، ص۴۶.
صدر، تأسیس الشیعة، موسسة الاعلمی للمطبوعات، ص۳۰۴.
افندی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، مطبعة الخیام، ج۳، ص۱۳۵.
سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، ۱۴۱۹ق، ج۵، ص ۱۸۰.
خوانساری، روضات الجنات، اسماعیلیان، ج۷، ص۴۰۸.
افندی، ریاض العلماء، ۱۴۳۱ق، ج۷، ص۱۴۲.
سبحانی، «پیشگفتار» در: المهذب، ج۱، ص۳.
سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، ۱۴۱۹ق، ج۶، ص۴۶.
سبحانی، «پیشگفتار» در: المهذب، ج۱، ص۴۸-۵۰
سبحانی، «پیشگفتار» در المهذب، ج۱، ص۵۴.
خوانساری، روضات الجنات، اسماعیلیان، ج۷، ص۴۰۹.
یادداشت
ابوالحسن علی بن محمد بن عمار اخوی زاده ابوطالب امین الدوله از حاکمان خویشان بنوعمار که از قوم و قبیلههای شیعی مذهب و از قاضیان و امرای طرابلس شام، از خویشاوندان افریقی کُتامه بودهاند. جلالالملک با آگاهی و نرمش سیاسی تحت عنوان تعالیترین رخ بنوعمار شناخته میشود.
منابع
افندی، عبدالله، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، قم، مطبعة الخیام، بیتا.
ابنبرّاج، عبدالعزیز، المهذب، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۶ق.
خوانساری، محمد باقر، روضات الجنات فی اوضاع العلماء و السادات، قم، اسماعیلیان، بیتا.
سبحانی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، قم، مؤسسه امام راستگو(ع)، ۱۴۱۹ق.
صدر، حسن، تأسیس الشیعة لعلوم الاسلام، بیروت، موسسة الاعلمی للمطبوعات، بیتا.
لینک و پیوند به خارج
دائرة المعارف بلندمرتبه اسلامی
ایرانیان؛ حاکم عبدالعزیز حلبی (ابن براج)
نبو
فقیهان شیعه (قرن ۵ قمری)
سید رضی (۴۰۶ق) • حسین بن عبیدالله غضائری (۴۱۱ق) • روضه خوان موءثر (۴۱۳ق) • ابن عبدون (۴۲۳ق) • منصور بن حسین آبیرنگ (۴۳۲ق) • سید مرتضی (۴۳۶ق) • بصروی (۴۴۳ق) • ابوالصلاح حلبی (۴۴۷ق) • محمد بن علی کراجکی (۴۴۹ق) • روحانی طوسی (۴۶۰ق) • سلار دیلمی (۴۶۳ق) • ابویعلی جعفری (۴۶۳ق) • ابن براج (۴۸۱ق) • اسعد بن احمد طرابلسی (۵۰۴ق) • ابن نوح سیرافی • اثبات بن اسلم • بشر بن یونس نسفی • حسین بن عبدالوهاب
مراجع پیروی شیعه / رجالیان شیعه / متکلمان شیعه / مفسران شیعه / فقیهان شیعه
نبو
قاضیان شیعه
ابن برّاج • اسعد بن احمد طرابلسی • ابن متوّج • حکم دهنده نورالله شوشتری • سید ماجد بحرانی • محمد باقر مجلسی • محمد باقر آقا نجفی اصفهانی • علی بن حسن خنیزی • عبدالحسین تهرانی • محمد بن طاهر سماوی • محمد محمدی گیلانی • احمد جنتی
مراجع تبعیت شیعه • رجالیان شیعه • متکلمان شیعه • مفسران شیعه • فقیهان شیعه
جایگاه تاریخی و معنوی نام امام حسن مجتبی (ع) در مسجد فکوری مشهد