پیکار نَهرَوان از نزاعهای زمان حکومت امام علی(ع) که بعداز پیکار صفین و به دنبال ماجرای حکمیت در صفر سال ۳۸ق اتفاق افتاد. یک سوی این مبارزه، تیم موسوم به مارقین یا این که خوارج بودند. دراین مبارزه، خوارج ناکامی رنج از سپاه امام علی (ع) خوردند. گفتهاند نادرخیس از ده نفر از خوارج از صحنه نبرد فرارو گریز کردند که یکی آنها عبدالرحمن بن ملجم مرادی، قتل کننده امام علی(ع) مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد بود.
پیدایش خوارج
نزاعهای زمان امام علی(ع) سپاه مقابل تاریخ وقوع
مبارزه جمل سپاه طلحه و زبیر ۱۵ جمادیالثانی ۳۶ق[۱]
نزاع صفین سپاه معاویه ۱ صفر ۳۷ق[۲]
نبرد نهروان سپاه خوارج ۹ صفر ۳۸ق[۳]
سازه بر برخی احادیث، خوارج در مبارزه جمل و مبارزه صفین، در سپاه امام علی حضور رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد داشتند.[۴]
بعداز آنکه در صفین، سپاه معاویه قرآنها را بر رمز نیزه کردند و سفارش رجوع و برگشت به حُنادر قرآن دادند، علیرغم مخالفت امام، بیشتر سپاهیان خواهان حکمیت شدند. تحمل ضرر و زیان جانی و خستگی[۵] و از سوی دیگر بافتِ خویشاوندانای، سطحینگری اعراب بَدَاو در سپاه امام، نیرنگ معاند را کارساز آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد کرد.[۶]
گروهی از یاران امام از به عبارتی استارت با حکمیت مخالفت کردند و آن را به منزله رجوع و برگشت از آئین و تردید در ایمان شمردند.[۷] برخی نیز بعدا به استناد دو آیه قرآن (سوره مائده، آیه ۴۴[یادداشت ۱] و سوره حجرات، آیه ۹[یادداشت ۲]) خواستار ادامه نزاع با معاویه شدند و تایید حکمیت را شرک دانسته و از آن توبه کردند. آن ها از امام خواستند از این بی دینی توبه نماید و شروطی که با معاویه گذاشته میباشد، نقض نماید. البته امام نقض حکمیت را نپذیرفت و فرمود: ما چیزی را پذیرفتهایم که نمیتوانیم آن را نقض کنیم.[۸] همینطور امام (ع)درباره حکمیت فرمود: «اینجانب از شروع با این حکمیَّت مخالف بودم، آن گاه نیز که به تحمیل عموم به آن بدن دادم، شرط کردم که در صورتیکه آنها به کتاب خداوند حکم کردند، به حکمشان پایبند باشم، چون اصولا، ما حکمیت قرآن را پذیرفتهایم خیر حکمیت عموم را.» به علاوه، امام (ع) تصمیم خویش را دایر بر ادامه نبرد با شام بعد از عدهآوری خراج اظهار کرد.[۹]
بعد از توقف نبرد صفین و رجوع و برگشت امام به کوفه و معاویه به شام، معارضان حکمیت از امام علی غیروابسته شدند و به قریه حَروراء مجاورت کوفه رفتند.[۱۰] بنابراین، گروهی به اسم خوارج صورت گرفت.
سران خوارج
پررنگترین فیسهای خوارج عبارت بودند از:
حرقوص بن زهیر تمیمی
شریح بن أوفی العبسی
فروة بن نوفل اشجعی
عبدالله بن شجرة سلمی
حمزة بن سنان أسدی
عبدالله بن وهب راسبی
به عبارتیسیرتکامل که از اسامی این اشخاص برمیآید، از مشاهیر عراق، کسی بین آن ها خلا. برعکس آنها نوعا از قبایل بدوی؛ همچون دیده نشده بن وائل و بنی تمیم بودند.[۱۱]
کودتا خوارج
خوارج در شوال سال ۳۷ق در خانه زید بن حصین انباشته شده و عبدالله بن وهب راسبی را به رهبری خویش گزینش کردند و براین اساس احوال سیاسی و نظامی خویش را سامان دادند. آنها بعداز حکمیت، ماندن در کوفه را روا ندانسته و تصمیم گرفتند به مدائن مهاجرت نمایند، البته بعضا از آنها رفتن به مدائن را به جهت حضور شیعهها امام علی (ع) صلاح ندانسته و نهروان را بهتیتر مقصد خویش برگزیدند.[۱۲]
در همین روز ها بود که سود حکمیت مشخص و معلوم گردیده و علی (ع) مخالفت خویش را با آن ابراز داشت و رهروان خویش را برای مبارزه با معاویه به اردوگاه فراخواند. او برای خوارج نیز پیام رسول و آنها را جهت حضور در نبرد فراخواند کهاین دعوت با جواب منفی این دسته مواجه شوید.[۱۳]
خوارج در شیوه نهروان جنایات بسیار کرده و اشخاص متعددی را به قتل رساندند که برای مثال آنان میاقتدار به عبدالله بن خباب بن ارت که پدرش از اصحاب نبی(ص) اسلام بود، اشاره نمود، خوارج او را به همپا همسرش و جنینی که آبستن بود به روشی بیرحمانه کشتند. خبرها این جنایات به امام رسید و او لشکریان را از اردوی مبارزه با معاویه به سمت نهروان هدایت کرد.[۱۴]
پیکار
پیکار نَهرَوان از نزاعهای زمان حکومت امام علی(ع) که بعداز پیکار صفین و به دنبال ماجرای حکمیت در صفر سال ۳۸ق اتفاق افتاد. یک سوی این مبارزه، تیم موسوم به مارقین یا این که خوارج بودند. دراین مبارزه، خوارج ناکامی رنج از سپاه امام علی (ع) خوردند. گفتهاند نادرخیس از ده نفر از خوارج از صحنه نبرد فرارو گریز کردند که یکی آنها عبدالرحمن بن ملجم مرادی، قتل کننده امام علی(ع) مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد بود.
پیدایش خوارج
نزاعهای زمان امام علی(ع) سپاه مقابل تاریخ وقوع
مبارزه جمل سپاه طلحه و زبیر ۱۵ جمادیالثانی ۳۶ق[۱]
نزاع صفین سپاه معاویه ۱ صفر ۳۷ق[۲]
نبرد نهروان سپاه خوارج ۹ صفر ۳۸ق[۳]
سازه بر برخی احادیث، خوارج در مبارزه جمل و مبارزه صفین، در سپاه امام علی حضور رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد داشتند.[۴]
بعداز آنکه در صفین، سپاه معاویه قرآنها را بر رمز نیزه کردند و سفارش رجوع و برگشت به حُنادر قرآن دادند، علیرغم مخالفت امام، بیشتر سپاهیان خواهان حکمیت شدند. تحمل ضرر و زیان جانی و خستگی[۵] و از سوی دیگر بافتِ خویشاوندانای، سطحینگری اعراب بَدَاو در سپاه امام، نیرنگ معاند را کارساز آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد کرد.[۶]
گروهی از یاران امام از به عبارتی استارت با حکمیت مخالفت کردند و آن را به منزله رجوع و برگشت از آئین و تردید در ایمان شمردند.[۷] برخی نیز بعدا به استناد دو آیه قرآن (سوره مائده، آیه ۴۴[یادداشت ۱] و سوره حجرات، آیه ۹[یادداشت ۲]) خواستار ادامه نزاع با معاویه شدند و تایید حکمیت را شرک دانسته و از آن توبه کردند. آن ها از امام خواستند از این بی دینی توبه نماید و شروطی که با معاویه گذاشته میباشد، نقض نماید. البته امام نقض حکمیت را نپذیرفت و فرمود: ما چیزی را پذیرفتهایم که نمیتوانیم آن را نقض کنیم.[۸] همینطور امام (ع)درباره حکمیت فرمود: «اینجانب از شروع با این حکمیَّت مخالف بودم، آن گاه نیز که به تحمیل عموم به آن بدن دادم، شرط کردم که در صورتیکه آنها به کتاب خداوند حکم کردند، به حکمشان پایبند باشم، چون اصولا، ما حکمیت قرآن را پذیرفتهایم خیر حکمیت عموم را.» به علاوه، امام (ع) تصمیم خویش را دایر بر ادامه نبرد با شام بعد از عدهآوری خراج اظهار کرد.[۹]
بعد از توقف نبرد صفین و رجوع و برگشت امام به کوفه و معاویه به شام، معارضان حکمیت از امام علی غیروابسته شدند و به قریه حَروراء مجاورت کوفه رفتند.[۱۰] بنابراین، گروهی به اسم خوارج صورت گرفت.
سران خوارج
پررنگترین فیسهای خوارج عبارت بودند از:
حرقوص بن زهیر تمیمی
شریح بن أوفی العبسی
فروة بن نوفل اشجعی
عبدالله بن شجرة سلمی
حمزة بن سنان أسدی
عبدالله بن وهب راسبی
به عبارتیسیرتکامل که از اسامی این اشخاص برمیآید، از مشاهیر عراق، کسی بین آن ها خلا. برعکس آنها نوعا از قبایل بدوی؛ همچون دیده نشده بن وائل و بنی تمیم بودند.[۱۱]
کودتا خوارج
خوارج در شوال سال ۳۷ق در خانه زید بن حصین انباشته شده و عبدالله بن وهب راسبی را به رهبری خویش گزینش کردند و براین اساس احوال سیاسی و نظامی خویش را سامان دادند. آنها بعداز حکمیت، ماندن در کوفه را روا ندانسته و تصمیم گرفتند به مدائن مهاجرت نمایند، البته بعضا از آنها رفتن به مدائن را به جهت حضور شیعهها امام علی (ع) صلاح ندانسته و نهروان را بهتیتر مقصد خویش برگزیدند.[۱۲]
در همین روز ها بود که سود حکمیت مشخص و معلوم گردیده و علی (ع) مخالفت خویش را با آن ابراز داشت و رهروان خویش را برای مبارزه با معاویه به اردوگاه فراخواند. او برای خوارج نیز پیام رسول و آنها را جهت حضور در نبرد فراخواند کهاین دعوت با جواب منفی این دسته مواجه شوید.[۱۳]
خوارج در شیوه نهروان جنایات بسیار کرده و اشخاص متعددی را به قتل رساندند که برای مثال آنان میاقتدار به عبدالله بن خباب بن ارت که پدرش از اصحاب نبی(ص) اسلام بود، اشاره نمود، خوارج او را به همپا همسرش و جنینی که آبستن بود به روشی بیرحمانه کشتند. خبرها این جنایات به امام رسید و او لشکریان را از اردوی مبارزه با معاویه به سمت نهروان هدایت کرد.[۱۴]
پیکار
نقش انتخاب مسجد مناسب در برگزاری یک مراسم ترحیم آرام و منظم