مجله خبری مساجد

در عصر پهلوی
گورستان تخت فولاد ۱۳۰۰ تا ۱۳۰۸ش. آبادی مختصری داشت و گلشن به روزی آباد حد شمالی آن را تشکیل می‌اعطا کرد. قبرستانی پهناور و توکل میرفندرسکی و حرم لسان الارض در شمال شرقی و مسجد مصلاّ در غرب آن قرار داشت. مصلاّی تخت فولاد که بعداز ۱۳۰۰ هجری خورشیدی تاسیس شده است، حدود بیست جریب مساحت دارااست.[۱۹] در ۱۳۱۸ در طرف غرب دروازه تخت فولاد ـ که تا قبل از این محل عبور کاروان عجم بود ـ مسجد و مکتب رکن الملک تاسیس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد شده است.[۲۰]

از حدود ۱۳۳۵ تا ۱۳۵۰ش قسمت‌های بیشتری از شهر به سوی منطقۀ تخت فولاد گسترش یافت.[۲۱] در نیم قرن اخیر درین حوزه‌ تحولاتی روی داده میباشد که از مهمترین آنهاست: تغییر تحول بافت معماری و شهرسازی؛ در محدوده شهری قرارگرفتن تخت فولاد، به ویژه سکونت گردآوری کثیری از کناره نشینان شهر در مجاورت مقابر و تکایای آن؛ تولید بناها و حرم تازه رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد در آنجا.

در طول سال‌ها، تعداد متعددی از توکل‌ها و قبرهای تخت فولاد تخریب گردیده است، برای مثال توکل نواب، قبر فاضل اردستانی از علمای قول صفوی، قبر ضیاء شعر سرا و خطاط، قبر دامی شعر سرا، سردابِ اعقاب میرمحمدصادق موسوی خواجویی در جنوب توکل خاتون آبادی‌ها و قبر ملا عبدالقادر دلداده آبادی، عارف معروف اواخر عهد و پیمان صفوی. زمین ها این جای ‌ها یا این که به منزل و فروشگاه تبدیل گردیده یا این که به باعث تعریض خیابان و تسطیح جاده از دربین رفته میباشد.[۲۲] جابجایی اثرها بقعه ملامحمد راست گو پلوی اردستانی از کنار پل خواجو به توکل کازرونی و ساختن راءس مخابرات روبروی توکل آغاباشی در یکسری سال قبل از مهمترین تغییرات در‌این آرامستان آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد.[۲۳]

در بعدازظهر حاضر
تخت فولاد از مجال متروک شدن قبرستان‌های درون شهر تا ۱۳۶۳ش ـ که قبرستان شهر در گلشن رضوان ساخت شد ـ فقط قبرستان اصفهان بود[۲۴] البته امروزه تنها شهدا را در آن به خاک می‌سپارند.

شرایط جغرافیایی
تخت فولادِ کنونی از جنوب به خیابان‌های روشن بختی‌آباد و خیابان سجاد، از غرب به خیابان جهانگیرخان قشقایی، از شمال به کوچه توکل میر و کوچه شهید مصطفی کیانی و از شرق و جنوب شرقی به نصیب دیگری از خیابان سجاد محصور میباشد و بعضی توکل‌ها و مقابر از این محدوده خارج‌اند. دربین تکایا و مقابر محدوده تخت فولاد، منازل مسکونی زیادی به طور کناره‌نشین وجود داراست. در سال‌های اخیر نمازهای اعیاد، به امامت آیت‌الله روحانی عباسعلی ادیب(درگذشت:۱۳۷۱ش)، در جای مُصلاّی این حیطه اقامه گردیده است. پیشینه معنوی، رخدادهای عبادی و آیینی، وجود مساجد و زیارتگاه‌ها و مصلاّی بزرگِ در اکنون تشکیل داد با بنایی بسیار پهناور و معماری ویژه و مأذنه‌های بسیار بلند، گواه دقت خاص به حیطه در روزگار کنونی میباشد.

اثر ها هنری در تخت فولاد
تخت فولاد گنجینه‌ای میباشد از اثرها گوناگون هنری، به عنوان مثال معماری، گچ‌بری، کاشی‌کاری، خوش‌نویسی، حَجّاری، شعر و مادّه تاریخ،[یادداشت ۱]نقاشی، پیاده سازی و نگارگری از زمان‌های متعدد در اصفهان.

در حرفه معماری و کاشی‌کاری: حرم آقا حسین خوانساری، آرامگاه محمدکاظم واله، آرامگاه میرزا رفیعای نائینی، مسجد و مکتب رُکن الملک و تکایای حاج محمدجعفر آباده‌ای، پدر رکن الدین، میرفندرسکی در خور بیان میباشد.
در خوش‌نویسی: سنگ مزار واله، شعر سرا و خطاط، به خط تعلیق خودش، سنگ نوشته قبر مامان شاهزاده به خط محمدباقر اصفهانی (سمسوری)، کتیبه خط میرعماد حسنی در توکل میرفندرسکی، سنگنوشته مادّه تاریخ مسجد مصلاّ به خط میرزاعبدالرحیم مامور، کتیبه سردرِ توکل حاج محمدجعفر آباده‌ای به خط میرزافتح اللّه خان جلالی، و کتیبه‌های حرم و تکایای پدر رکن الدین، میرزا رفیعا، شهشهانی و مسجد رکن الملک را می‌قدرت اسم پیروزی.
در شعر: اشعار شعرایی نظیر واله، محمدطلعت اصفهانی، سلیمان خان شیرازی (رکن الملک)، طغرل، مانی، ملامحمدحسین ضیاء اصفهانی به عنوان مثال اثرها هنری مو جود در تخت فولاد میباشد.[۲۶]
اثر ها نگارگری: به عنوان مثال اثرها نگارگری سابق درین قبرستان؛ تصویری از روضه خوان بهایی و میرفندرسکی تاثیر سیدحسین، در حجره آرامگاه سران بختیاری و دو تصویر از رکن الملک بر کاشی همسایه آرامگاه او در مسجد رکن الملک میباشد.
سنگ‌تراشی: از مثال‌های نادر نظیر هنر سنگ تراشی در تخت فولاد؛ سنگ قبر آقامحمد بیدآبادی از معلم محمدعلی و سنگ قبر محمدتقی رازی اصفهانی، مالک هدایة المسترشدین، از معلم محمدرضا، پسر معلم محمدعلی و سنگ قبر حسینقلی خان ایلخان بختیاری در توکل میر و کتیبه حجاری گردیده سردرِ مسجد مصلاّی تخت فولاد میباشد.[۲۷] مقصوره خرد مسجد مصلاّ که وابسته به زمان آق قویونلو و شاید یک کدام از دو قرن پیش از آن بوده، متأسفانه در بازسازی اخیر مسجد تخریب شد‌ه‌است.[۲۸]
بقیه هنرها: نقاشی، پیاده سازی و نقش اندازی قبور بزرگان و دیگر قبور آرامستان ـ که برخی آرم‌دهنده عملِ مُتَوفی(درگذشته) میباشد ـ و نیز خطوط درج شده بر صدها سنگِ قبر، از اثر ها پر ارزش این آرامستان در زمان‌های گوناگون میباشد.
تک نگاری‌ها
سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان(لسان الارض یا این که تاریخ تخت فولاد)، نوشته سید مصلح الدین مهدوی، انتشار انجمن کتابخانه‌های همگانی اصفهان، مولف به معرفی مدفونان درین گورستان پرداخته و بعد از آرامستان‌هایی زیرا وادی السلام و شیخان قم تخت فولاد را شریفترین، ارجمندترین و متبرکترین آرامستان‌های کشور‌ایران و بلکه کلیه شهرهای شیعه نشین برشمرده میباشد. تالیف کننده در نقطه پایان ۹۴ کتاب را تحت عنوان منابع برای تألیف اثرش معرفی نموده است.[۲۹]
تذکرة القبور، نوشته مولى عبد و بنده الكريم بن المولى مهدي الجزي الأصفهاني (درگذشت:۱۳۴۱ق.) [۳۰]

در عصر پهلوی
گورستان تخت فولاد ۱۳۰۰ تا ۱۳۰۸ش. آبادی مختصری داشت و گلشن به روزی آباد حد شمالی آن را تشکیل می‌اعطا کرد. قبرستانی پهناور و توکل میرفندرسکی و حرم لسان الارض در شمال شرقی و مسجد مصلاّ در غرب آن قرار داشت. مصلاّی تخت فولاد که بعداز ۱۳۰۰ هجری خورشیدی تاسیس شده است، حدود بیست جریب مساحت دارااست.[۱۹] در ۱۳۱۸ در طرف غرب دروازه تخت فولاد ـ که تا قبل از این محل عبور کاروان عجم بود ـ مسجد و مکتب رکن الملک تاسیس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد شده است.[۲۰]

از حدود ۱۳۳۵ تا ۱۳۵۰ش قسمت‌های بیشتری از شهر به سوی منطقۀ تخت فولاد گسترش یافت.[۲۱] در نیم قرن اخیر درین حوزه‌ تحولاتی روی داده میباشد که از مهمترین آنهاست: تغییر تحول بافت معماری و شهرسازی؛ در محدوده شهری قرارگرفتن تخت فولاد، به ویژه سکونت گردآوری کثیری از کناره نشینان شهر در مجاورت مقابر و تکایای آن؛ تولید بناها و حرم تازه رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد در آنجا.

در طول سال‌ها، تعداد متعددی از توکل‌ها و قبرهای تخت فولاد تخریب گردیده است، برای مثال توکل نواب، قبر فاضل اردستانی از علمای قول صفوی، قبر ضیاء شعر سرا و خطاط، قبر دامی شعر سرا، سردابِ اعقاب میرمحمدصادق موسوی خواجویی در جنوب توکل خاتون آبادی‌ها و قبر ملا عبدالقادر دلداده آبادی، عارف معروف اواخر عهد و پیمان صفوی. زمین ها این جای ‌ها یا این که به منزل و فروشگاه تبدیل گردیده یا این که به باعث تعریض خیابان و تسطیح جاده از دربین رفته میباشد.[۲۲] جابجایی اثرها بقعه ملامحمد راست گو پلوی اردستانی از کنار پل خواجو به توکل کازرونی و ساختن راءس مخابرات روبروی توکل آغاباشی در یکسری سال قبل از مهمترین تغییرات در‌این آرامستان آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد.[۲۳]

در بعدازظهر حاضر
تخت فولاد از مجال متروک شدن قبرستان‌های درون شهر تا ۱۳۶۳ش ـ که قبرستان شهر در گلشن رضوان ساخت شد ـ فقط قبرستان اصفهان بود[۲۴] البته امروزه تنها شهدا را در آن به خاک می‌سپارند.

شرایط جغرافیایی
تخت فولادِ کنونی از جنوب به خیابان‌های روشن بختی‌آباد و خیابان سجاد، از غرب به خیابان جهانگیرخان قشقایی، از شمال به کوچه توکل میر و کوچه شهید مصطفی کیانی و از شرق و جنوب شرقی به نصیب دیگری از خیابان سجاد محصور میباشد و بعضی توکل‌ها و مقابر از این محدوده خارج‌اند. دربین تکایا و مقابر محدوده تخت فولاد، منازل مسکونی زیادی به طور کناره‌نشین وجود داراست. در سال‌های اخیر نمازهای اعیاد، به امامت آیت‌الله روحانی عباسعلی ادیب(درگذشت:۱۳۷۱ش)، در جای مُصلاّی این حیطه اقامه گردیده است. پیشینه معنوی، رخدادهای عبادی و آیینی، وجود مساجد و زیارتگاه‌ها و مصلاّی بزرگِ در اکنون تشکیل داد با بنایی بسیار پهناور و معماری ویژه و مأذنه‌های بسیار بلند، گواه دقت خاص به حیطه در روزگار کنونی میباشد.

اثر ها هنری در تخت فولاد
تخت فولاد گنجینه‌ای میباشد از اثرها گوناگون هنری، به عنوان مثال معماری، گچ‌بری، کاشی‌کاری، خوش‌نویسی، حَجّاری، شعر و مادّه تاریخ،[یادداشت ۱]نقاشی، پیاده سازی و نگارگری از زمان‌های متعدد در اصفهان.

در حرفه معماری و کاشی‌کاری: حرم آقا حسین خوانساری، آرامگاه محمدکاظم واله، آرامگاه میرزا رفیعای نائینی، مسجد و مکتب رُکن الملک و تکایای حاج محمدجعفر آباده‌ای، پدر رکن الدین، میرفندرسکی در خور بیان میباشد.
در خوش‌نویسی: سنگ مزار واله، شعر سرا و خطاط، به خط تعلیق خودش، سنگ نوشته قبر مامان شاهزاده به خط محمدباقر اصفهانی (سمسوری)، کتیبه خط میرعماد حسنی در توکل میرفندرسکی، سنگنوشته مادّه تاریخ مسجد مصلاّ به خط میرزاعبدالرحیم مامور، کتیبه سردرِ توکل حاج محمدجعفر آباده‌ای به خط میرزافتح اللّه خان جلالی، و کتیبه‌های حرم و تکایای پدر رکن الدین، میرزا رفیعا، شهشهانی و مسجد رکن الملک را می‌قدرت اسم پیروزی.
در شعر: اشعار شعرایی نظیر واله، محمدطلعت اصفهانی، سلیمان خان شیرازی (رکن الملک)، طغرل، مانی، ملامحمدحسین ضیاء اصفهانی به عنوان مثال اثرها هنری مو جود در تخت فولاد میباشد.[۲۶]
اثر ها نگارگری: به عنوان مثال اثرها نگارگری سابق درین قبرستان؛ تصویری از روضه خوان بهایی و میرفندرسکی تاثیر سیدحسین، در حجره آرامگاه سران بختیاری و دو تصویر از رکن الملک بر کاشی همسایه آرامگاه او در مسجد رکن الملک میباشد.
سنگ‌تراشی: از مثال‌های نادر نظیر هنر سنگ تراشی در تخت فولاد؛ سنگ قبر آقامحمد بیدآبادی از معلم محمدعلی و سنگ قبر محمدتقی رازی اصفهانی، مالک هدایة المسترشدین، از معلم محمدرضا، پسر معلم محمدعلی و سنگ قبر حسینقلی خان ایلخان بختیاری در توکل میر و کتیبه حجاری گردیده سردرِ مسجد مصلاّی تخت فولاد میباشد.[۲۷] مقصوره خرد مسجد مصلاّ که وابسته به زمان آق قویونلو و شاید یک کدام از دو قرن پیش از آن بوده، متأسفانه در بازسازی اخیر مسجد تخریب شد‌ه‌است.[۲۸]
بقیه هنرها: نقاشی، پیاده سازی و نقش اندازی قبور بزرگان و دیگر قبور آرامستان ـ که برخی آرم‌دهنده عملِ مُتَوفی(درگذشته) میباشد ـ و نیز خطوط درج شده بر صدها سنگِ قبر، از اثر ها پر ارزش این آرامستان در زمان‌های گوناگون میباشد.
تک نگاری‌ها
سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان(لسان الارض یا این که تاریخ تخت فولاد)، نوشته سید مصلح الدین مهدوی، انتشار انجمن کتابخانه‌های همگانی اصفهان، مولف به معرفی مدفونان درین گورستان پرداخته و بعد از آرامستان‌هایی زیرا وادی السلام و شیخان قم تخت فولاد را شریفترین، ارجمندترین و متبرکترین آرامستان‌های کشور‌ایران و بلکه کلیه شهرهای شیعه نشین برشمرده میباشد. تالیف کننده در نقطه پایان ۹۴ کتاب را تحت عنوان منابع برای تألیف اثرش معرفی نموده است.[۲۹]
تذکرة القبور، نوشته مولى عبد و بنده الكريم بن المولى مهدي الجزي الأصفهاني (درگذشت:۱۳۴۱ق.) [۳۰]